Skip to main content

Full text of "Rerum Moscoviticarum commentarii Accedunt Scriptum recens de Graecorum fide ... et commentarius de bellis Moscorum adversus finitimos, Polonos Situanos, Suedos, Livonios et alios gestis ad annum usque LXXI scriptus ab Joanne Leuuenclaio. Basileae, Officina Oporiniana 1571"

See other formats


RERUM 

MOSCOVITICARU 
M COMMENTARII 
ACCEDUNT: 
SCRIPTUM... 

Sigmund Freiherr von 
Herberstein, ... 


ITU 

Digitized by Google 






MENTEM ALIT ET EXCOLIT 


mm 


K.K. HOFBI BLIOTHEK 
OSTERR. NATI ONALBI BLIOTHEK 















*^5ra*»Vrl 


C'2^ 


'v > '■{&- 1 



J ' »i A \ wr 

m )¥A^^p 











« y t • • • ■ . <•*'■ • 


\ 

«L* •• - ■ ^ 



{ 

,• v, 


■v < 

k 'v. ■ 'A 




' ' 4 


* 


. r 




J ' 


» *, -<W •> \>< /. Y*- / 



• k - 




f 


k’2 








I 


RERVM MO- 

SCOVITICARVM COM- 

nientarijSigi (mundi Liberi Ba- ’ 

roms in I~icrberrtainjNeypcr2! 


^ i \ 

&Gueccenhag: 


CMusRufsiaracMetropoIiseiusMofcouise defcriptio Cho 
rog-aph.cae tabulae, Religionis indicatio, Modus excipiendi & 
tractandi oratores, Itineraria in Mofcouiam duo 
& alia quaedam continentur. 


Bis k r n c 


r K.' M y M ULC c 


£ D r NT, 


SC7.in.T-UM 7ECEVS DE qruECO. 
rumpat, quos in omtubuf tSUoJcorum nano 
ftauttur: 


e r 


COMMENTuiRIVS DE BELLIS <JM 0 S C O R V V yr, 
tscrfiu finitimos, Polo nos, Ltttunos, Sntdos, LiuonUs , & d bos ,<sfj 
ndnnnum «/ ? *(LXX l.fcrtptumb Ionnnc * ’ 


LcuhckcUio. 



t 

\ 

.... 


Cum C*C&Rwj\yctl e r,c* &-p riui | tg r, 

2(1 dcrrnmirm ® 


*d decennium. 
3ASJL£ ^t, EX OFFlClJi^t 

^ t N I ut n lfyl t 


l O 


ort>o. 





«F • . J. '*. ^ r 

IN - 

SERENISSIMO PRINCIPI ET DOMI- 

no, DOMINO FERDINANDO, ROMANORVM, HVN' 
garix & Bohemix, &c. Regi, Infanti Hifpaniarum , Archiduci Auftrix» 
Duci Burgundix & V uirtcnbcrgx,& multarum prouincia- 
rum Duci,Marchioni,Comiti,& Domino, Domi< 
no meo clemcntifsimo. 

OMANOS olim ferunt legatis , quos ad 
longinquas ac incognitas nationes mi- 
ferant,id etiam negotij dedille,ut mores, 
inflituta , totamque uiuendi ratione eius 
gentis, apud qua legationis nomine uer- 
iabantur, diligenter literis confignarent. 
quod adeo deinceps folenne fuit, utre- 
nunciaca legatione, cbmentarij eiufmo- 
di in aedem Saturni, ad inftituendam pofteritatem reponeren- 
tur. Quod inftiiutufifuilTet a noftra?,uel paulo fuperiorisme- 
moriae hominibus obleruatu , fortalTe plus lucis in hiftoria, cer- 
te minus uanitatis haberemus. Ego uero, qui ab ineunte aetate 
externorum hominum confuetudine domi forisq; dele&abar, 
libenter tuli meam operam in legationibus, non folum ab auo 
Maiellatis ueftrze,D .M AX1M1L1AN O, Principe pruden- 
tifsimo, uerum etiam aMaieftate ueltra requiri : cuius iullii non 
femel Septentriones perlullraui , praecipue uero iterum Molco- 
uiam, unicum dignitatis &itineris comite, tumCaelareo ora- 
tore jLDONAR.DC) Comite a Nugarola accefsi: quae regio in- 
ter eas quae initijs lacro(an£li baptifmatis tinftae funt , moribus, 
inftitucis, religione , ac difciplina militari a nobis non mediocri- 
ter differt. Licet itaque uoluntate & mandato diui M A X I MI- 
LIA N I, orator, Daniam, Hungariam , Poloniamq; accefsiflem; 
poli obitum autem fuae Maiellatis, patrio nomine ad potentifi 
fimum & inui&ifiimum D.CAROLVH V. Rom. Imperato- 
rem, germanu fratrem Maiellatis ueltra?, per Italiam, Galliam, 
terra mariq; ufque Hilpanias profe&us: iulfu deinde Maiellatis 
ueltrae,denuo Hugaria? & Polonia? reges, poltremo uero cum 
NICOLAO Comite a Salmis,&c. ipfiimSoIymanum Turea- 
rum principem adijflem , multaq; alias non folum obiter, fcd e- 
tiam accurate infpexiflem, qua? dubio procul comcmoratione 
ac luce dignifsima fuiflent: nolui tamen in illo meo ocio, quod 

a z a publi- 

t. . 

m 



d publicis confilijs fucciditur, quicqua iftarum reru in literas re- 
ferre, quod partim prius fuiflent illa ab alijsluculeteac diligeter 
tra&ata , partim in oculis ac quotidiano cofpeftu Europa? poli- 
ta. Resuero Molcouiticas m ulto interiores, ac cognitioni iftius 
aetatis no ita obuias, pratuli, easq; defcribere aggrcnus fum,maxi 
me duab.rebus fretus, pcrquiredi fcilicet diligentia, ac lingu^ Sia 
uonicae peritia, qu$ magnu mihi adiumentu ad hoc qualecunq; 
(cripti genus attulerut.EtquamuisdeMofcouia plures,plerique 
tamen alieno relatu fcripferut:ex antiquioribus, Nicolaus Cula- 
nus : noftra aetate, Paulus Iouius(que fummae eruditionis ac in- 
credibilis in me ftudij caufa nomino ) eleganter fane, & magna 
cum fide ( ufus enim eft interprete locupletifsimo:) loannes Fa- 
bri, & Antonius Bicd,cum tabulas, tum commentarios relique- 
rint: nonulli etiam noex profello , fed du proximas regiones de- 
fcribunt,ex quorum numero eft Olaus Gothus in Suetiae deferi 
ptione, MatthjusMechouita,AlbertusCampefis & Munfterus, 
attigerint, me tame illiquide minime a feribendi propofito de- 
terrucrunt:tum quod earum rerum oculatus fuerim teftis, tum 
quod nonnulla ex fide dignis rclationib . coram praefens haufe- 
rim , deniq; quod diu multuq; ijs de rebus cum plurib . ex quauis 
occafione difteruerim.quo faftu eft, ut copiofius fufiusq; ( abfit 
uerbis inuidia ) nonnunqua ea explicare necefle habuerim , qua? 
abalijs quafiper tranfennam propofita uerius quam explicata 
fint. Accedit ad hoc, quod ab alijs ne tafb quidem (cribo , quae i 
nullo nifi oratore cognofci potuerunt. Hancuero cogitatio- 
nem meam acftudium, Maieftasueftra confirmauit,meque ut 
inchoatum opus aliquando abfoluerem , cohortata eft, & ultro 
etiam currenti calcar (ut dicitur) addit: a quo tamen legatio- 
nes, aliaq;Maieftatis uefirae negotia faepifsime auocariit, quo mi- 
nus haftenus praeftare,quod inftituera, potui. Nunc uero, dum 
ad interceptum negotiu quoquo modo interdum quotidianis 
Auftriaci mei negotijsrefpiras redeo, Maieftatiq; ueftrae pareo, 
minus uereor in iftius emufHfsimj aetatis acumine paru aequos 
leftores,qui maiore diffionis florem fortafle defiderabunt. Sa- 
tis enim nt,& me reipla ( uerbis enim paria facere non poflum) 
uoluntatemutcunq; inftruenda? poftericatis oftendere: acMa- 
ieftatis ueftrae iulsis,quib.nuhi arquenihilantiquu eft, parere uo 
luifle.Nuncupo itaq; Maieftati ueftrae hos de Mofcouia comen- 

tarios,a 


PRVBFATIO. 

tanos,a me ueritatis inueftigandae,ac in lucem proferendae loh- 
ge m^ore^quam dicendi ftudid fcriptosrmeq; in clientelam Ma- 
te atisueltrae, in cuius iam offici js conlenui, fuppliciter dedico 
ac commendo : oroque, Maieftas ueftra dignetur ipfum librum 
ea clementia ac benignitate comple&i, qua authorem 
femper complexa cft. Viennae Auftriae, prima 
Martij ,M.D.XL1X. 

Eiufdem Maieftatis ueftrac 

fidelis Confiliarius Camerarius, 

& Prxfeftus fifei Auftriaci, 

SigifmundusLiberBaro 
' ' inHerberftayn.Neyperg 

&Gucttcnhag. 

a 3 


/ 




p 





FERprs^NDvs ver gnjtiiej* ‘pvrtftEvs 

(!T infans Hiftaruarum, Archiilux Auflrix, T)ux7tw gundut y csrc. 

Imperialu locum tenens generaht,&c. 

NOBILI, ET FIDELIBVS NOBIS DILECTIS, LEONAR.DO 

Comiti dcNugaroIis , Sacrat Cifareac Si Catholici Mairft . Sic. ac Sigifmundo dc 
Herberitain, Equiti aurato, Confiliarrjs Si Oratoribus noliris ad Se- 
renifsimum Principem Mofcouitavum. .. 

o B i L I s , Si fideles dilecti : Cum nuper apud nos 
fubftitifientLubingfMofcouitici oratores a' Cgia 
rcrcucrfi, per Conlilianu noltrum Dodiore Ioan» 
nem Fabrum fcifcitati fumus de fide Si religione 
acccrcmonrjsgcntis. Quae omnia idem Confilia» 
rius nofter ,Ut ab eis acceperat , in libellu poitea di» 
geliit . Quem ea potifsimum ratione hifce adiun» 
<ftu mittimus , ut Icimus a' uobis fuggerat , rcfricctqj 
memoriam , fi quid eorUm uel uideritis , uel obferuaucritis , quod proti» 
nusucitro oculato teftimonio, uel obferuationepofsit probari. Itaque 
iniungimus uobis, ut diligenter tam rationem fidei , quam ceremonias e» 
tiam, ad eum modum inquiratis, per occafionem . quam ipfi ad indu» 
ftriam & ingenium ucftrum afiumetis, ut certius de omnibus licinfor» 
mati, huius gentis religionem Si ritum afiequamur, quem & in facris Si 
prophanis rebus foleant obferuare. Quod fi quodpiam exemplar Mifi 
fale.uelceremoniarius alius liber, unde deprehendi facile pofsit facro» 
rum eorundem operatio circa Euchariftiam , Si alia, commode in manus 
ueftrasinciderint, nobis gratum erit, ut comparentur : qui cupimus fci» 
readamufsim , ubi conucniant , uel diferepent, in articulis fidei, acce» 
remonqs. Erit nobis hxcinquifitio. Si laboromnisuefter, pcriucun» 
dusinequ e uobis difficilis : quem ut omni ftudio profequi uclitis , noflra 
eft benegrata uoluntas • Datum Auguftae, dic prima menfis 
Februarq : Anno Domini m.d.xxvi* 

Ferdinandus S. 

Ad mandatum ferenifsimi Domini Principis 
Archiducis proprium, 

Iacob-Spiegl.&c. 



D. iVL S. 

SIGISMVNDO LIBERO BARONI 

hbrberstain, neiperg et gvetenhag, 

TVTIS AC MERITORVM ERGO' IMMV> 
NITATE DONATO, p. p. 

T ~AL^t me primo tellus jub flore iuuenta, 
coturata pani e donatum torque remiftt. 

Aiaximui Senilius Cafar.uirtuteflde/y 
Forte mea adduftut, Patrum me protinus ^Aule', 
Conflit adjcripfit. requies bine nulla laborum 
Faclamihi: magnis de rebus tujja peregi. 

Fardcnbus iunxi' reges, pacutytuenda 
Accendi fludiojate qua Rbentu inundati 
'Danubiusq.patet, tragus Albis, & /siula,quaj ; 

• 'DuraBoryflbcnides colit impiger ama colonus, 

£t gelido manat Tanan de fonte nittofus, 

Ua leni placidas quaq ; agmine lambit arenas, 

Nauigqs penetrans luilrauicaca Bubonis, 

Crononiscp fluent a: cr inbofpua Tefyua peragrans i 
Legatus mandata tuli.Ttegumq [uperbas 
Accefli feJesgemwo fitbuxh Inoni 
IS ait bea tranautfletd.magniBegia noHra 
D anorum domini Utar a j, alutis honore. 

Quetsgefhs rebus, me Cymbrica Cberfonefiu 
Excipit, &• patria rcdibt.cbarisifpropiiiquis. 

? ofl ubi mortalu dtf itnfio munere tuta , 

Caralus ac er ano fucet (ferat, bunc quoq, dulcis 
ImpuljU parna precibus, de morefalutans. 

Indomitos adtj populos (y ditia regna 
Ji 'efferta, reduc em dein Ferdmamliis ab AuU 
Confilijs [latuittlaie quo 'Regna tenente , 
natrfloos iterum reges, papulost^reuifi.' 

Hmt mihi pro meritis ferisn nepotibus auclum 
Libertate dccus.quod nulla aboleuerit atas. 

At poflquam tnuafit Solymanus mxnia Sudas 
Acccnfum furqs, uim perniciem f m manam 
*~P annonu. Orator compreflt.dsr 1 ^ retro 
A ne/lru fuaf naulis auerteretela 

JLis tunc defunHus curis,pott fata quiete 
Sopitus placida.uifk Jtun bucctnafo mwn 
lu.h.ts excuttat,dormifcam Z/iueuialor, 

Exsmploc^ meo patru feruirememenio. 

io. nojjters: 


IN 

V IRi 




4 


tdtnmo- 



I 





> On moror hanc ChriRo repetenti reddere tutam. 
Et uixiffl mihi fatu, <£> i udifle Juper^ efi 
Tot maria & montes, tor flumina, totcypaludes. 
Tot reges.dommoscy orhu,tot regna, tot urbes. 
Cammare confcendifupra, quodifalluit infla 
Italiam pernis hinc praterueElus,Cr tWnc. 

IBah hea^ emenfus fleta,mox Balearica .Joluens, 

Sardinia ingredior, gelidi^ Bory Rhenis oraf , 

Rhajj cauas tacito flr ingentem flumine ripas 
Trateci: Tanaut^fupra caput osiiniuoji, 

^Nufluam Xhiphaos didici conflflcre montes, 
lamg isilbim (sr “Rhenum fluutumc^ binominis Iflri 
'Nautgijsfuperans, Legati munus obiui: 

Stgfnundum moderantem iure Telonos, 

Lituama/y ducem, mos efl quem dicere Magnum , 

Sape [alutam uerbis & nomine regis 
ferdnandi&toto diuifi sorbe tSUofynos 
femel au j iterum magnis de rebus adiui, 

*%4ofcouiacp Ducem magnum fum affatus in urbe 
Z/uafdium: hinc 'Danu,“Norucgu,atq f Suedu ^ 

Imperitantem adi] Chriflemum.non fatu a quo 
“Dtfliiio fanElt turbantem foedera lecli. 

Libertus monui infami de(t flere coepto: 

Hac mandata ferens a Cafare Maxmilian», 
lpfum etiam Hungaria regem, dominumcfBoboemk 
Luduicum accefli,Xegno, &• florentibus annis. 

lam uerb multis locuples Hiflania regnis 
Cognita, & Htfpams non cedens “Belgica regnis, 

Carolo ubi ^tuRriacam regionem, nomine Quinto, 

Ceu patris orbatam interitu commendo pupillam. 

‘ Traterea Decimum Xomana in fede Leonem 
ConJJ>exi:Z/eneti dux Lauredane Senatus 
Cognite porro mihi cs.nottcy fuere “DynaRa 
/mperi] plures, quos hic numerare moleHum efi • 

Ecce autem Hungaricis ubirurfus imminet oris , 

Et noflros miflra Solymanus clade peremit, 

Nequicquam longa Budam obfidione prementes, 

Ipflus horrifica fubnixifede tyranni, 
csibtus eretla fixi flans ofcula dextra, 

Quam prona in terra melior pars orbis adorat: 
r Prmcipis inde mei gnatam deduco Polonos 
"Reginam m“Reguthalamos:belhcy togacfo 
Expertus cafus uarios hac inter, & olins / 


Milityt 




mM 


t/ W. 




\ 

MditU ementus uetertma flipendia,iuut ' 

Confilio interea innocui compendia Ftjci. 
ginguarum impotens, in iura acfizdera fidum t, 

'T nefio minilieriu>nytudio^fenefco Ultorum, 

'Tubhcapriuatu proponens commoda lucru: 

TLejfiondente tamen fideiforte,atque fauore 
istufirradum regum, domui rem linquo, dccuscy. 

Et prijci genens Hemma haud ingloriae orno. 

'Uit* igitur plenae, quam fum mihi conjciut ailam 

Gnauiter m uitse officijsjfme labe.notay 

£ magno ueluti jai ur explet ut cy theatro, , 

Cedo lubeni,& nofira do lampadagefiajequenti 

io^tNNEs t vd oncrt 
Brafsicanus. 

N V L L A M VlRTVS ALIAM MERCEDEM LABORVM 
periculorumcp defiderat, prxcerhanclaudis&glorix: quaquidemdfc» 
tra<fta,quid eft.quod in hoc tara exiguo uitae curriculo, tam breui , tantis 
noain laboribus exerceamus f CICERO. 


Tydidem focium coniungit J-Iomerut 'Ulyxi: 

! 'Nempe manum menti, nempe animumgUdio. 
%siurta nobilitas nitidum tibi porrigit enfem, 

'Doftnna at certam monflrat ubiq i uiam. 

lO^tNNMS LE X iAND a* 

Brafsicanus. 

Quot adtj populos, qiu regna potentia uidi, 

Expojui tu fh unda ocutu.Non iudicisaqui 
Examen metuo.moaeor nec bile maligni: 

Robore aera juo jiant inconuulfa.uigentcj . 

lO^SNNES ROSlltVS. 

Sigifmundum narius mundi rapuereptr oras, 

Terra, rates, undx.nix, traha, currus, equi. 

geo so. eo crt- 

Occafus, medutsej dies.feptentrio eZr ortiu, 
7erluHratafero,rate/unt,rhedaci,rota 
Sigifmtinde tibi, Orator dum publica regum 
Adagnorum exsqueru totum mandata per orbem. 

I O X. LVD. BR^tSSIC. 

Sic uehor, ampla gerens regum mandata meorum, 
c <ld Danas, Aiofcos, Pannonos, Hejfierios. 

GZOE.G- VERNER V t. 



V • 


EHNRICVS GLARIANVS P. L. ANNOTATIO NI' 
busin Q. Curtium, ubi de duplici Scythia, Herodoto dicfla, 
Ptolemaeo uero' Sarmatia.in hac c u crba 
diiTerit. 

Ve quibus regionibus nojlra atate inclytus ille uir D . Sigifmundus in I JerberBein , 
Ntiperg & (juottenhag Barojnui/hJiimi Cafans Ferdinandi Confiltartus, fifei inAu- 
ftria prafeUus , duo iuHa uo lumina edidit , plena omnis eruditionis , digniflimum opus 
le diu, quod omnes qui geographica amant, ampleElantur, multum lucis accepturi pluri- 
morum cum in /Latinis, tum tn praeis authoribus locorum, antea a nemine reBe tradi- 
torum. Oculatus hic teflit,non auritus tantum hac J criptis prodidit, certa ,non uana re- 
latione: quippe mijjits Legatus a duobus Imperatoribus , diuo Maximtliano , ac Carol 0 
quinto, ipfoq Cafare ferdinando, ad magnum illum ducem Mofchouia. Jiac ego,optim* 
leElor, haud ullo zelo motus, quam ingenti ueritatu amore, de iliogenerojo uiro jcribo. 
neque enim eum unquam uidt : fed eius opera tanto ardore , tanta animi mei admiratio- 
ne legi, ut mulxtsanwnilaquelubenter. Et confiteor, me multum inde JruBus haupjje: 
quando ex ijs plane uideam,ueteres de his rebus itacacutijp,ut Cimme- 
rias tenebras nobis offudtjfe, merito ut der i queant. 

HuJJbrum 

' . • * *-u*.n \ . * ' 

■v 

X'\V.\X 7i % . K, *J V 


•*. 





♦ U-.: . 

•*l*ta*.v* 

-3 l * LK * 

*WMTK;\ V % 


V*. '• i 




r 


w 


Ir 

U 


| 

I 


■ 1 . J» 



J lufformn fax & 'Domlrmfum, iwre patrui 
Sanguinutimperi] titulos a nemine, quanti 
Mercatus prece, uelprecio : nec legibus ullis 
Subditus altenus./ed ChriHo credulus uni, 
Emendicat os alijs ajpemor honores. 


"srir^ 




AD LECTOREM. 

OSCO viam mihi dcfcripturo, cjuaeRufsiae caput efl,fu 
amfp ditione per Scythiam longe latecp extendit, perne- 
cellarium erir.cadide Lctflor, multas in hoc opere Septe 
trionis partefs attingcre.quac non foliim prifcis.fed etiam 
nolirar artatis authoribus non fatis cognitar fuerunt: quo 
fict,ui nqnnunquam ah eorum feriptis diffentire cogar. 
Ne cui tamen Del iufpecfa,uel arrogans uideatur mea , in 
haere fcntcntia.cquidcrafateorme n5 femcl , fcditerum, 
dumdiuisf a X t st i l t A ni Imperatorfs.aceiusnepo 
' iis Rom.Rcgis Domini FERDinandi legationibus fungerer, Mofcovuiam.ta- 
quam inrcprarlcnti (ut dici folct) uidille ac perluilraflc : maiorem tamen par- 
tem ex cius loci hominibus,tum pcritis,tum fide dignis cognouiflc: nec unius alte 
rius'ue relatu fuifTe contentum , fcd inultorum conflantibus fentcnttjs fretum , ac 
eriam SIauonica: linguae ( quae cum Rhutenica & Mofcovuiticaeadcm eft) cogni 
rionc bcncficioqjadiutum, haec non folum ut auritum, fcd etiam oculatum teflem, 
non fucato orationis genere, fed aperto Si facili pcrfcripfifle. ac polleritatis me- 
moria- prodidilTe. 

Carterum , quemadmodum quaelibet natio futim quenda pronunciandimorem 
habet:ita Si Rutheni facere, li t cras cp fuas uaric connexas, coniuntflas' ue, nobis in— 
ufitara quadam ratione proferre folent: adeo ut, qui eorum pronundationemnon 
lingulari diligentia obferiwuerit, is neqt feifeitari quicquam commode , neque co- 
gnofeere certi aliquid ab illis poterit. Equidem inRufsiardefcriptione, cum Rhu- 
tcnicis uocabulis in rerum, locorum, ac nuuioru appellatione non temere ufus fim, 
uolui iam inde ab initio literarum quarundam connexionem ac uim paucis often- 
dcre:qua animaduerfa. Lctflor pleraque facilius cognofccrc, Si aliquando plutafor 
talfc inquirere poterit. 

Bafilius,etfi Rhuteni per Vu confonantem feribant Siprofcrant.cum tamen a- 
pud nos inoleucrit per B fcribi,& proferri, no uidebatur mihi per Vu feribendum. 

C afpirationi pr at polita, non per Ci , ucl fchf , ut plcrarqi nationes folent, fed per 
Khi, Germanorum quodammodo more, cfl: exprimenda ut in ditflione Chiovuia, 
Chan,Chlinovua,Chlopigrod,Si!c. 

Praepofita uero Z dupla-, foiiorius aliquanto profcrenda:ut Czeremifle,Czemi 
go , Crilma, Czunkas, dCc. 

G Rhuteni, praeter aliorum Slauorum morem , per hafpirationem .Bohemico 
propemodum moreproferunt.ut cum fugra, Vuolga feribunt.luhra, V uolha pro- 
nunciant. 

I litcraut plurimum uim confortantis obtinetmtin Iaufa laroslavujammajcro- 
polchus,8ic. 

Th fere perph proferunt : itaTheodorum ipfi Pheodorum,feu Fcodorum ap- 
pellant. 

V quando uim confonantis habet , eiufdcm loco Vu litera , quam Germani per 
duplex b,fc.t*> exprimunt, pofuirut in Vuolodimcria , Vuorothin, Vuedrafch, 
Vuicfma.Vuladislaus. Eadem uero in medio uel fine ditflionis pofita, uim fcufo- 
num obtinet literac Gracc.-e phi , quae cfl nobis ph , ut Ozakovu, Roftovu. Afovu, 
Ovuka. Diligenter igitur obferuabit Lctflor huius litera: uim, ne una Si eadem di 
(flione deprauate prolata, diuerfas res intcrrogafle.intellcxifhfuc uideatur. 

Pnttcrcain Rhutenorum Annalibus, originc,rcbuscn gcftis uertendis, non eo, 
quo nos, fcd quo ipfi utuntur, annorum numero ufi fumus .- ne, dum ab 
ipforum feriptis difcreparemus,corrctflorcs uerius quam fidi 
interpretes uidcremur v 



? c 5« i S 





* -v^ 

. V5®' > 


rr 

'v 


• * 




£u. . 




• * 

\ 


E*:-. : y i i . 

- - — . — — . . _ ** . -- - - — 




e 


t£ 

CVV 

: r«?V/ : ^7: 


i r 




^vr-r 


v N :\,>i 


J\ ,.C> , JO*T- 


#jq/XKV:*; /j-j 


V i. i 


;'d 


V&X.V 3 


k,Ai . 




■*•"•** liA 

fc‘ * i ?n>. 


> 


i. ,J * 

a i ! - , - 

: ■ - /,♦ - -■ 



- rw-o J , • . • . ■ 

^ 5 =^ > / j ■:■'■* ■ 

i ; • ( 


!/*r RTV/' : ’ 

>• -1* "K . • «-- .**. V 

: ~1 \4v:'b « 1 « 


r» - _ - ' m.t ’ 

. . .••._;*£.• Suffii 5---i55iWr -... • -- r 

. -r- ^ - >>-^^(45 **" " - 




5 > 


i ./ 


' V 

A . -• 


‘ 





ALOSCOVIA SIGISMVNDI LIBEUJ 
BABPNTS IN HEHBEIVSTEIN,NEIPEBG 
ETGVTENHAG ANNO M.D XUX 


^«w^WINAPByO 


albvs 


LADOG, 

S.LACVS, 


■wtivb 


Tt.MOLOCA 


OCARDIA 

MAG. 

§SK ^ 


I^ISA 


J HJJSCOwf| 

r A ilei 

LI70N1A 


**SgC 


QXILIA. 


LlTW^NLt PAM 


HjUICtVt 


: JPALA cir Casipoi 


JLVXIN 


•LDAVIAL 


ONTi 


«M» 




f 



MAByP 

OIACJaLE- 


^DWTNA PByO 


NCIA 




LOGA' 


;c Vn 5 **^ 

%t nJ lk 

yOTWEI^; 

I®£ 


1NJX KJOfC 


rru -^ORJT/A 

tOPVLI 

jVH IDWTRVTHIUIcr TANAIS 


I J f« fi »7 fi <r]~sJr~/^7 affrlj 


J?' BTSTANT1A n 
GRJ.CA 

(fx* WDLGA RyTHENEE 
^yX>ELTA RXAJ\[C£ 


TAl^L 


JNAGA' 


TAPyjAJ^IA 


CIHpA 5 I POP\XI 


CASPIVi 



r ~y r w 

\>ra 

V' Jr 







: 











■ • i*.kja, i 

i- 


■lIVoSSv/. nfo/liH 

7 rv •&;•*- 

; W'i i :* Uk^FT^ft '4f«* v 

v f 


rc« 


AIjIAW^VK 




lp^ 

a#S*^flrC 'n > 
L^n-jl^in , . 


*A*l 4 


n s* r *« t\ 


•OOIO 


/V; . t\c|j!a 

'v - »»y;V 


*hv 3 


•*/ »« 


* 




i, 


1 




i' 














■'KpCNVMt 

n»SVECTJC/< 

FILANDI! 

w 

A^r\ v*»V*» * n n <'r ' 


iSMOSCOVIE 


oLovraw) 


'W2AVRG 


L*CVJ 


^ICCHI 


Avoiaiovc^ 


r,oVlnV" 

BVRC J 


/WOlOCA. 


*M 0L< 


■f^lV^nr » Av .T .v* T f / - f Y-A* ‘i* 

4) nPixaw. 

i-.f ‘GORpD^^IlMrw H>S3 t? 


-- 'm>' 

'unco! 


Vcuc: 

iVf*« M 


4^rN->y, 

riAIA.. 

Pr*SL. 


IK1LVKI \ 

^.UVM 


JljfclAf 


UT /r 


^#CAIU ri'n 


r J^VEL 

r/<Yw 


A^ ffW rWr!*»'iW 

POJLOTZKO, 

HTNJVRC'^^ 




>W*A 


>7», ;■; J ? ? -. 


SpmSHw 




P‘C|Qf 




MEOTJS' 


DICIO/j 




Catha ^ 


«•f»Cr* VOtV 


[NCVP 


/ nlEiotgRou i 


PONT VS 






* Avrea- Akvs> 

\vy\n ^\MV'f‘ r '('' 
bCLU*' f* V v> flK <WOOC <S 
Mot^rx; Ion SC OflCclfOrtl 

■u . 

M^J***"' vf;f| l 


EUHVNO*Rl . 

OV WMT2I -rOFVU 

^\<xJ5yST 1N.CZI 

fA^TA ^ cn *»«f t ■ 


■•*■ A /v\F.$£Nr^vv^#o^r«i 

r •^vsjwpi- «rowwijM rf cmV 


POPVJtl 


XEVSJsYVV' 

ftScWKTV* 


r^vJW^*rN'i« Bop* pAv&\^ 
KTLffHA rL^UROM r «Vr- 
v'*&'£&Z?^S*<t rt *wrmn\ - 

A>AA^7» 'rrrv\: 
1 Y.f>f)noiVN*iv v f>^«v/i( i '. v ( 'yyyv'> 
*rv^~Ki«v^nro( 
. 1 ' v.w? 7 a T/m f>J 

C% iOW'.(f Mv.fvYftrnwC 

■ *r>'’3aC <;, ' 1 ‘" wft*r(¥v*t • r W 


V5TIVG A' 


t£ cz oFuun 
5 F.R>VIA.PR°V , NCIA i 


ru> 

yoiCCB4' 


TirjAiAr. 


irASirWV^WOTV'^ 


irrcoRcS^ 

•t£nZr£> 


LACVS 


C Z E R E MI S S A-PO PY 


->-,V>f/lfA- 


5.^14. cwo 

aSaraS 


•\WOLC 


ILOWuORO] 


‘tONJ&OCAjRDfA 

r * mrcfiofc^ 

*ff?’1'<\'14 it X,V, 


Nt/lACLU. 


2^T*W «WMf* ^ r iVrim^ 

l«l«i 


0 AM/V • C W/CJI/T 

iNwoiOR-nvr hc wf j 

1 ES£E' TARTARICI . 


tAiexUT 


^iHssQBS 


SlSl t RyPHpV 1NCIA 


/iWMiwPiISi *S , ; .i 
IKI rju{ vy6i • i tv' 
rr TRAIECTV S ■MAGNVJ’ 


'ARTARE 


MAC» AI SKtTi 

r r Yf Yf ,v*‘ f r y fY/XV I * ••*{ 


W fAMY'/ nftW \WJV}Yl%MW 

iO*wWw^<wnf r 

,v >* nnnanr i m 

LU>CAnr TV1NTVB MOKTJKJ 25v&%k 

rorvu. c&uruNx v r .,.%.; 


AttOTIS! 


WAITNXCO MO; 






I 




•> 



r 



i 



'c 




X\ i/. 


in- u f 


T, . jc-- i 

):K ««’•' 


F/ - VV.« 

■IT tM*» 


r * 

\ha** 


sMA|*i 


jf ;■" ^.N: '»3v'Vl^tAU l 


, - -_AJ 





MO SCO VIA, QVATE 


INCLVDITyR, ARX VOCATVR: 
lignearum aedium numerus 



HOC FLVVIO EIVSDEMNj 

OCCAM, RHAi El C< 








QVfENVS MOENIBVS 

X VOCAH: EXTRA MOENIA INGENS 

maediumnerusjciuicas dicitur. 



VJ 




t ] 


PMi-iOl 


AI 



'f.:r 

»• . s - ■ 





rtVM r i', 

T r -r .f 

* 

* • | 

., - - • r i *~ t 7$tt 

— ' 4# * W ^ * 




I 


RERVM MOSCO VITICARVM COM 

MENT ARII, SIC IS M V N D O LIBERO BARONE 
to Herbcrihin , Ncupcrg 8 C Guctenhag, autorc. 





V s SIA unde nomenhabcat, uarite exeant o, 
piniones . Sunt enim qui cam a' quodam RuC 
fo , fratre feu nepote Lech i principe Polono, 
rum , perinde ac fi ipfe Rhutenorum princeps 
fuiflet, nomen aecepifleuolunt. Alijautcma' 
quodam uetuftifsimo oppido.Rufio dicto, n5 
longea' Novuogardia magna. Quidam uero 
a fulco cius gentis colore . Pleriq? nomine mu, 
tato.a' Roxolania Rufsiam cognominatam cfie 
putant. V erum eorum qui hafce allerunt opi, 
mones, tanqua uero haud cofonas, Mofci refutant, afierentes RofTciam 
antiquitus appellata, quafi gente difperfam, feu difleminatam : id quod 

nomen lpkim indicat. Roifeia etenim, Rhutenorulingua.difieminatiol 

leu diipcrfio interpretatur.quod ueru m cfie, uarij populi incolis etiam, 
B num permixti, & diuerfac prouinciaeRufsia: pafsim intermixta- ac inter, 
laccntcs, aperte tcftantur. Notum eft autem hiftorias facras legentibus, 
ddiemmationis uocabulo etiam Prophetas uri, cum de difperiionepo, 
pulorum loquuntur.Nec tamen defunt.qui Rufiorum nomen ex Grx, 
ca, atep adeo ex Chaldaica origine , non multu difsimiliratione trahant, 
a nuxunimiru, qui Graecis eftjii?, ucla'quadaquafiguttulata difperfio, 
•nc.qua: Arameis dicitur RefilTaia.fiucReflaia : quo modo Galli & Vin, 
bri a nuetibusjimbribus 8c inundationibus.hoc eft , a' Gall Sc Gallim, i, 
tem ab Vmbcr,Hcbra:is funt appellati, quafi dicas Ruchiates feu proccl 
lolos populos, ucl fcaturiginum gentem. Scdundccunqj tandem Ruf, 

. n ° mc " aeeeperit , certe populi omnes qui lingua Slauonica utuntur, 
ritum ac lidcm Chrifti Grxcorum more fequuntur, gentiliter Rufsi.La, 

tinckhureni appellati, ad tanta multitudineexcreucrunt.utomncsin, 

tcrmedias getes aut expulerint, au t in fuum uiuendi more pertraxerint: 
adeo ut omnes nunc uno & communi uocabuloRhutcni dicantur. 

Slauonica porro' lingua, qug hodierno dic corrupto nonihiluocabu, 
lo bdauojiicaappcUatur , latifsime' patet : ut qua Dalmatae, BofTnenfes, 
c v,m oau, lltrq ,longocp fecundum mare Adriaticum tradu Forumiulij 
ulque, Garm , quos V eneti Charfos appellant, item Carniolani, Carin, 

rhn,adDrauumfluuiumufque:Stirii uero infra Gremium, fecundum 

* lueram Danubium tenus, mdccp Myr t ),Seruii,Bulgari,alncK Coftah, 
tmopolim ufquchabitanresiBohcmiprarterca^ufacij.Silefrj.Moraui, 
V agiq? Huuqin regno Hungaria: accola:: Poloniitem.&Rhutcnila, 
tilsimc imperantes , & Circali Quinquemontani ad Pontum, denique 
per Germanum ultra Albiin in feptentrioncm Vuandalorum reliqui* 
iparlim habitates dtuntur.Hi etfi omnes fe Slauos cfie latentur.Gcrma, 

" ■ > b nitameri 



Z RERVM MOSCOVITIC ARVM 

ni tainc a' folis t Vuanda!is denominatione fumpta.omnesSlauonica lin' A 
guaucentcs,Vuenden,Vuindcn,& Vuindifch,promifcue' appellanc» 
Ceteru m Rufsta montes Sarmaticos haud longe' a Cracouia attingit: 
& fecundum fiuuiumTyram.qucm ineokr Niftruuocant.adPontum 
Euxinum at qt Boryfthcneufcp Huuium protedebatur: fed ante aliquot 
annos Albam,qux alias Moncaftro appellatur,qux'cpadoftiaTyrxlu 
ta.fub ditione VualachiMoldauienlis erat, Thurea occupauit. Prx>- 
tcrea rexThauricixBoryfthenc tranfgreffus.laceqj omnia uaftans,duo 
ibi caftra exxdificauit:quorum alterum Oczakovu nomine, non longe' 
ab oftrjs Boryfthcnis (itum , nunc Thurea pariter occupat:ubifolitudb 
nes hodie funt inter ut riufquc fluurj oftia .Porro afeendendo iuxta Bo' 
ryfthencm,deuenitur ad oppidum Circas,occidcnte uerfus litum : atqj 
inde ad uetuftifsimam duitatem Chio vuiam, quondam Rufsix metro» 
polim: ubi traie(TtoBoryfthene,eftprouindaSevucra,adhuchabitata: 
exquareda in orientem procedenti occurrunt Tanais fontcs.Longo 
deinde fecundum Tanaim, ad eonfluxufcilicet Occsc & Rha fluuioru, B 
itinere emenfo , tranfeundo denique Rha longifsimo tradu in mare ut 
que Septentrionale, poli inde redeundo, circa populos regi Svuetix 
iubditos,& ipfam Finlandiam, (inumcp Livuonicum, atque per LivuO' 
niam, Samogithiam , Mafovuiam denicp & Poloniam ufquereuerten» 
do, Sarmaticis tandem montibus termina tur.duabus duntaxat prouin» 
crjs , Lith vuania fcilicct & Samogithia, interieris : qux dux prouincix 
licet Rbutenisintermixtxlint, ac proprio idiomate ritucp Romano u* 
tantur,carum tamen incolx ex bona parte funt Rhuteni, 

Principii qui nunc Rufsig imperant.primus eft,Magnus dux Mofco 
vuif.qui maiore eius partem obtinet:fecudus,magnus dux Lithvuanig; 
tertius cft rex Polonix,qui nunc 8C Polonix SC Lichvuanix prxcft. 

De origine autem gentis , nihil habent prx ter annales infra feriptos: 
gentem (cilicet hanc Slauonicam elfeexnationeIaphet,atqueo!im con» 
iediffc ad Danubium, ubi nunc Hungaria eft &Bulgaria,&tumNor^ 
ei appellatam. tandcm diipalatam,& per terras difperlam , nomina a'l 0 ' 
cisacccpilTe, utpoteMoravuia'fluuio:ali) Ozechi, hoc eft Bohemiri' C 
tcmChorvuati,Bieli,Scrbli,id eft Serui), Chorontani didi, qui ad Da» 
nubium confcdcrant.a V ualach is cxpul li.ucnicn tes ad Ift ulam, nomen 
Lechoruma' quodam Lccho Polonoruprinripe, aquoPoloni etiam' 
num Lechi uocantur, acceperunt. Alt) Lithvuani,Mafouicnfes,Pomc- 
rani:alij fedentes per Boryfthencm.ubi nunc Chiovuia eft, Poleni dicc» 
bantur:alii Drevuliani,innemoribushabitantes:alij inter Dvinnam & 
Pcti,didiDrcgovuici:ali) Polcutzani.ad fiuiiiu Poltx.quiinfluitDvui 
nam: ali) circalacumllmen.quiNovuogardiam occupauerunt.fibique 
principem Goftomiilel nomine conftituerut:ali) per Defnam & Sul.im 
rtuuios,Sevucri,feu Sevuerski appellati :ali) ucrd iuper fontes Volhe 
&C Boryfthenis , Chrivuitzi nominati: horu arx & caput Smolcnfco cft. 
Hxcannalcs ipforumtcftantur. 


Qyiin». 


'COMMENTARII**. • \ 

/ Qui infrio Rhutenis imperaucrint, incertum eft. characteribus 
riini carebant, quibus res geftae memorix mandari potuiiTent. Poftea* 
ciuam ucro Michacl rex Conftantinopolitanus , literas Slauonicas iri 
BUlgariamannomunditf4d6.mififTct, tum primum, non ea duntaxat 
qux tum gerebantur ,uerum etiam qux a maioribus acceperant,& per 
longam 'memoriam retinuerant , fcribi , irique Annales eorum referri 
coepta funt: ex quibus conftat, Coferos populum, a nonnullis Rhute- 
nis tributi nomine afpreolorum pelliculas defingulisxdibus exegiiTe, 
item Vuarcgosipfisimperauiflc.DcCofcris, unde, aut quinam fu e- 
ririt,n ihil prxter nomen ex Annalibus : de V uaregis itidem , cerri quic- 

S uam ab illis cognofcere no potui. Cxterum cum ipG mare Balthcu, 
C illud quod Prufsiam ; Livuoniam , indeq? poil ditionis fux partem a, 
Svuctia diuidit, mare Vuarcgum appellarent: putabam equidem, aut. 
Svuetcnfes, aut Danos, aut Prutenos,obuicinitatcm, principes illo* 
ru mfuilTc . Iam uef d , cu m V uagria,famoGfsimaquondam Vuandalo» 
E rum duitas & prouincia , Lubccx & ducatui Holfatix finitima fuifie, - 
mareqt hoc quod Baltheum dicirur, ab ea nomen, quorundam fenteru 
tia , acccpific u idcacur : illudqj ipfum, & Gnus ille qui Germaniam a Da* 
nia, item Prufsiam, Livuoniam , maritimam denique Mofcovnicici im- 
peri) partem a Svrietiafeparet,& adhuc apud Rhutenos nomen fuum 
tetincat.atque V\iarctsokoiemorie,hoceft,Vuarcgu mare appelletur: 
ad Hxc,quod V uandali ea tcmpeftate potentes erant, Rhutporum de- 
ni q; lingua, moribtisatcp religione utchantur:uidentur itaqj mihi Rlut- 
tcnicx V'uaorrjs,feu V uaregis potius, principes fuos euocafic.quam 
cxterrtiS.&T a religione fua, moribus, idiomatec^ diuerfis, imperium de- 
tulifle. Cum itaqj Rhuteni aliquando inter fe de principatu contende- 
rent, ac mutuis odiorum facibus inflammati, exortis deniq; grauifsimis 
fcditionibus decertarentttum GoitomiiTcl.uir & prudens, & magnx iri 
• Novuogardiaauthoritatis, in medium confuluit, utad Vuaregos mit- 
terent, atqj tres fratres, qui illic magni habebantur.ad fufeipiendum im- 
plerium hortarentur, mox audito conGlio, legatis mifsis , principes ger- 
C mani fratres accerfuntiir:uenientesqj co, imperium ipfis ultro delatum, 
inter fe diuidunt .Rurick principatum Novuogardix obtinet,fedemqj 
fuam ponitinLadoga, X X X V i miliaribus Germanicis ipfra Novuo- 
gardiathmagnam.^riausconfeditin Albo lacu. Truvuorueroin prin- 
cipatu Plcfcouiefi.in oppido Svuortzech. Hofce fratres originem a Ro 
manis traxiffe, gloriantur Rhuteni: a' quibus etiam praefens Mofcouuiaj 
princcps.fe genus duxifie fuum aficrit. Horum autem fratrum ingrefius 
in Rufsiam, iuxta Annales,fuit anno mundi <j 70 -Duobus finchxredi- 
bus defun<flis,principatus omnes Rurick fuperftes obtinuit, caftrainter 
amicos & famulos diuifit.moriens filium iuuene Igor nomine, una cuni 
regno commendatcuidam Olech propinquo fuo:quiid,deui<ftis multis 
prouinerjs, auxir.armain Grxciam ufquc transferens, Bifantium etiam’ 
obfedit.Sd cu*i triginta tribus annis regnaffflt,atq; in caputfeu cranium 
■*o.tuv j b x fuiequf 


4 . RERVM' MOSCOVITICAKVM 

fticquiiam olim mortui, pede forte iitipcgiflccjucrmisucnenofiinor/u A 
IxfuSOccobuit.Mortuo Olech,Igor dubtaex Plefcovuia uxore Olha, 
imperare cbepit:qui cum exercitu fuo longius progrediens, Hcraclearrt ‘ 

& Nicomediam uicp perueniiTet.tandem bello fuperacus aufugit, poft 
a' Malditto Drcvulianorum principe, in quodam loco Coreftenomi- 
ne,ubi etiam fepultus eft,occiditur. Filius autem Svuatoslaus,quem in» 
ian tem rcliquit,cum per aetatem imperare non pollet, interim mater Ol 
ba regno praefuit: ad quam cumDrevulianiuigintiinternuncios mifiP 
fcnt,cummandatis,uteorum principi nuberet : Olhanuncios Drevu» 
lianorum uiuos obrui iufsit : fuosqj interim legatos ad eos mifit, nimia- 
rum fi fe principem 8 c dominam expeterent , ut plures atep pracftantio- 
res procos mitterent . mox alios feleftos quinquaginta uiros ad fe mif- 
f6s,in balneo combufsit:aliosq> legatos iterum miht,quiaduentufuum! 
annu nciarcntjiubercn tq; apparare aquam mulfam , alia que ex more a<T 
parentandum marito defundo necdlaria • Porro' ad Drevulianos cum 
Ucniflet, maritum dtpknxit, Drevulianos inebriauit,quincp millia illo» B 1 .. 
fum occidit.mox Chiovuia reuerfa,exercitum cofcripfir.con tra Drevu 
(ianos progrefia , uidoriam rcportauit: fugientes in caftrum perfccuta, 
obfidionc ad integrum annum prcfsit. pbftinterpofitis conditionibus, 
tributum illis de qualibet domo, tres uidelicet columbas, totidemque 
paficrcs imperat : acccptascp in tributum aues, continuo' alligatis fub a- 
las igneis quibufdam inftrumentis, dimittit, auolantes columbae , ad ae- 
des confuctas redeunt, reuolant que, caftrum incendunt. inflammato 
iam caftro diffugicntes.aut occiduntur, aut capti uenduntur • Occupas 
tis itaque omnibus Drcvulianorum caftris ,ulta mariti mortem, Chio- 
yuiam reuertitur.Deih anno mundi «463 in Graeciam profeda, baptif- 
mum fub rege Ioanne Conftan tinopolitano fufcepit:commutatocp no- 
AiirteOlhx,Helenauocataeft: ac magnis poftbaptifmum a rege mune-' 
fibus acceptis, domum reuertitur.Haecprimainter Rhutenos Chriftia- 
na fuit, ut Annales eoruni teftantur , qui eam Soli aequiparant. Siciiti e- . 
nim fol ipftlm mundum illuminat, ita&ipfa Rufsiam fide Chriftiillu- 
ftrafle dicitur. Svuatoslaum autem filium ad baptifmum nequaquam Ci 
perducere potuit. qui cum adoleuiflec.ftrenuus ac promptus ftatim om 1 
n es bellicos labor es, periculaq? confueta, non detrectauit: in bello nui» 
laimpedimcnta.ne uafa quidem coquinaria, exercitui fuopermifit . car- 
nibus toftis duntaxat utebatur , humi requiefeens , fella capiti fubieda.- 
ViCitBulgaros,adDanubiumufqueprogrefTus:inqueciuitate Pereaf- 
favu,fedem fuam pofuit.ad matrem atque confiliarios fuos dicens: Haec 
enim fedes mca.in medio regnorum meorum:cx Grxcia ad me adferun 
fur Panodocki, aurum, argentum,uinum,uarriq? frucffus:exFlungar/a,‘ 
argcntS equi: cx Rufsia, Schora, cera, mei, ferui. Cuimater: Iam iam' 
moritura fum.tu meubicuncp uolueris fepelito. itaque pbft triduomo/ 
fit ur, atque a nepote ex filio V uolodimero iam baptifato in numerum' 
<an<ftorumrcfcrtur,dies'q} undecimus Iuli) facer illi dicitur» 

u Svuatof- 


'commentarii. 5 

A Svuatoslaus , qui poft obitum matri* regnabat, diuifit prouincias fi. 
lrjs : Icropolcho Chiovuiam, Olegx Drevulianos , Vuolodimcro No. 
vuogardiam magnam . Nam Novuogardcnfcs impulfu cuiufdam mu. 
lieris Dobrinj:,Vuolodimerum principem impetrarunt.crat enim No. 
viiogardix ciuis quidam Calufcza paruus dictus, qui habuit duas filias; 
Dobrinam&Malufcham.Malufchacratingynpcio Olhg.quam imprg 
|maucratSvuatoslaus,&exea Vuolodimcrumfufccpcrat. Svuatoslaus 
tcffri filrjs profpcxifiet , pergit in Bulgariam , Percaslavu duitatem obfi. 
dct.capitcprBafilio & Conltantino regibus bcUumdenundatatliilega. 
tis rriilsis pacem pofccbant, & quantum exercitum haberet, cognofcere 
ib eo propterea cupiebant , quod tributum daturos fe iuxta numerum 
fcterdrus.fed falfo',pollic#bantur.mox cognito militum nupicro.excrd. 
tuVhTcripferunt.Pdft cum uterque exercitus conueniflct.RhutcniGrg. 
torum multitudine terrentur : quos cum pauidos uiderct Svuatoslaus, 
inquit: Quia loriim non uideo,khuteni,qui nos tuto' capere poflet: ter. 
t ram autem Rufsix tradere inimicis, nunquam in animum induxi : forti. 
ter corra illos pugnando,aut mortem oppetere , aut gloriam reportare, 
«fertum eft. Etenim fi ftrenuc pugnando occubuero, nominis immorta. 
litarem : fi uero' fugiam, perpetuam inde ignominiam fum rela turus . 8 i 
riim hofttmn multitudine circumuentus eflugerc non liccat.ftabo ergo 
firmiter.caputqj meum in primaacie,pro patria, omnibus periculis obq 
tiam i Cui milites: Vbi caput tuum, ibi & noftrum.Mox confirmato mi 
Iftejin aduerfumholhemraptus.magno impetu facto, uitfiorcuadit.Ter 
^aVndcin Grxcorum uaftantem, reliqui Grxrixprincipcs muneribus 
Oppugnant.aurum autem Si panadoclcmi (utclt in Annalibus) mune, 
fa ttrm fprcuiflet.recufafletqj , ueftimcnta autem Si arma a Grxcis iani 
denuo' fibi milia acccpiflet : tanta cius uirtutc, Grxdx populi permoti, 
teges fuos conuenientcs: Et nos, inquiunt , fub eiufmodi rege eflccupi. 
nius.quinonauruni.fcd arma magis amat. Appropinquante Conflanti. 
HopolimSvuatoslao.Grgcimagnofercdimenccstributo.eumafinibus 
Grxcix auertunt.qilem tande anno mundi 64S0 , Cures princeps Picc. 
C zenigorum , ex infidrjs interfecit. & ex cranio eius poculum faciens, au. 
id circundato.literis in hanc fententia fignauit : Quxrcndo aliena, pro. 
pHaarrtifit. Mortuo Suatoslao, quidam ex cius primoribus Svuadolt 
nomuic , Chiovuiam ad Ieropolchum profectus, maximo cum follici.’ 
rans opere atep Audio , quo Olegam fratrem regno expelleret, quod fi. 
fiuin fuumLutam nccaflct.icropolchus cius pcriuafionc.addutftus, bel. 
rurhfratri infert: exercitu mep eius, Drevulian os fcilicet, profligat. Ole 
ga autem fugiens irt quoddam caflrum , a fu is exclufus, impetu cy facio, 
ex quodam ponte dethifus ac drie<fhis,multis fuper eum cadentibus,mi 
fct-cadobruicur.leropolchus caflro occupato fratrem quxrcns.corpus 
eius Inter cadauera repertum , &C ad fuum conipcctum allatum afpi. 
ciens t 8vuadolre,inquit,ecce hoc tu concupiuift+-pdft fcpclitur .Inter, 
fttfium fcpultumcp Olegam, cum VuolodunerUsaccepiflet.reliciaNo. 

b 3 vuogardia,' 


< RERVM MOSCOVIIIC UVM 

vuogardia, ultra mare ad Vuaregos profugit. leropolchus autem No- A 
vuogardix fuum locum tenentem imponens , totius Rufsix monarcha 
tfficitur. Vuolodimerus Vuaregorum auxilio comparato , reuerfus, 
locum tenentem fratris Novuogardia expulit, fratrique bellum prior 
dcnunciat-fciebat enim.ipfum contra fe arma fumpturum. Interca tem- 
poris mittit ad Rochvuolochdam principem Pcfcovuix (nam&ipfe 
tx V uaregis illuc commigrauerat) & filiam Tuam Rochmidam uxorem 
pctit.filiaautemnon Vuolodimero, quod eum ex illegitimo thoro na- 
tum fciebat.fed Icropolchofratri.quembreuife pariter expeti turum pu 
tabat,nuberc uoluit. Vuolodimerus, quod rcpulfam pafius eflct,Roch- 
vuolochdx bellum infert : curnqj una' cum duobus filqs occidit. Roch- 
midam nero' filiam fibi iungit, atque poft Cfiiovuiam contra fratrem 
progreditur. leropolchus cum fratre inire praelium cum non auderet, 
ocduficfcChiovuix. Vuolodimerus dum Chiovu oppugnat, occul> 
tum mittit nuncium ad Blud quendam Ieropolchi intimum confilia- 
rium: quem patris appellatione dignatus, rationem interlidendi fra- B 
tremexcopcrit • intellc&a petitione Vuolodimeri, pollicetur Bludfc- 
met dominum fuum interfedlurum, confulens Vuolodimero, caftrum 
ut oppugnet: Ieropolchum autem monet, in caftro ne maneat, expo- 
nens multos ex fuis ad VuOlodimerumdefccifTe. leropolchus con filia/ 
riofuo fidem habens, fugit Roden, adoftiaIurfx,feque ibiaduerfus 
fratris uim tutum fore putat. Vuolodimerus dcuicftaChiovuia, Ro- 
den exercitum transferens , longa & graui obfidione Ieropolchum pre- 
mit • Poft longa inedia exhaufti , cum obfidionem tolerare diutius non 
poffent, confulitBludleropolcho, ut pacem cum fratre, fc longe po- 
tentiore , faciat : Vuolodimero autem interim nihilominus nunciat, 
fe fibi fratrem fuum mox traditurum , addmfhirumque . leropolchus 
fecutus confilium ipfius Blud , fratris fe arbitrio atque poteftati permit- 
tit , conditionem hanc ultro' offerens , nempe , quicquid ex gratia fu a fi- 
bi rerum conceflurus effet , fn eo fefegratum futurum. Vuolodimero 
conditio oblata, haudquaquam difp licet . Mox Blud monet dominum, 
ut ad Vuolodimerumirct : quod tamen Vuerafco paritcrieropolchi c 
confiliarius prorfus diffiiadet . fcd huius confilium negligens, adfra- 
trem pergit, ingrCdiens per portam, a duobus Vuaregis , Vuolodi- 
mero interim ex quadam turri defpidentc , occiditur, quofatfto, fra- 
tris uxorem natione Grxcam ftuprauit : quam leropolchus pariter, 
priufquam in uxorem duxiflet, monialem imprxgnauerat. Hic Vuo- 
lodimerus multa idola Chiovuixinftituit. primum idolum, Perum di- 
ftum, capite argenteo , extera lignea erant, alia, Vslad, Corfa, Da- 
fvua,Striba,Simaergla,Macofch,uocabantur .‘quibus immolabat,qu£ 
alias Cumeri appellabantur. Vxorcs habuit plurimas. exRochmida 
autem furccpitlfoslaum,Ieroslaum,Servuoldum,& duas filias. Ex Grx 
ca.Svuetopolchum.Ex Bohcma, Saslaum : item ex aliaBohcma, S vua> 
toslaum,Stanislaum • BxBulgara,Boris&Chleb, Habebat prxterea 

inalto 


X 


S COMMENTARII. '9 

A Tu iltc c.ifiro trecentas concubinas : in Bielgrad , fimiliter trecentas: in 
Bereflovuo,Sclvui ducentas . Vuolodimerus cum fine impedimento 
totius Rufsix eflet monarcha fadrus.ucnerantadcumexdiuerfis locis 
Oratores, hortantes, ut fccorumfcdtaradiungeret. Varias autem cum 
iiidem fodias, mi(it& ipfc Oratores Tuos, qui perquirerent conditiones 
& ritus lingularum feclarum . tandem cum alqs omnibus fidem Chri* 
ftianam Graeco ritu prxtulifiet.elcgifietcp, mifsis oratoribus Conflanti 
nopolim ad Bafilium 8c Conilan tinum reges, Annam fororem,uxorent 
fibi fi darent , fe fidem Chrifli, cum omnibus fubditis fuis fufccpturum: 
&rcflituturum illis Corfun, & alia omnia, qux inGrxciapofsidcrct, 
pollicetur, reimpetrata, conflituitur tempus, eligitur locus Corfun: 
quo cum Ueniflent reges , baptifatus ell Vuolodimerus . commutatocjj 
Homine Vuolodimeri, Bafilioilli nomen imponitur. Nuptijs celebra* 
tis, Corfun una; cum alijs.ficuti promiferat.rellituit. Hxc a dia funt anno 
mundi 6469.3' quo tempore Rufsiain fide Chrifli permanfit. Anna mo/ 
ritur.X X 1 1 1 anno poli nuptias: Vuolodimerus uero' anno pofl obi' 
tum uxorfsquarto deccfsit.Is ciuitatcm intra Vuolham& Occam flu* 
uios litam condidit, quamafuo nomine Vuolodimeriam nominauit, 
eamcp Rhufsix metropolim conflituit. Inter fandlos tanquam Apollo* 
lus.folcnni die uidelicet ij Iuli), quotannis ucncratur. Mortuo Vuo* 
fodimcro,dtfsidentcs inter fe filij eius , uaric dc regno prxfumentes.de* 
certabant : adeo ut qui potentior efiet , alios fc inferiores imbccillio* 
resueopprimeret, regnoque pelleret. Svuatopolchus,qui principa* 
tuin Chiovu ienfem ui occupaucrat,c5flituerat ficarios, qui fratres fuos 
Boris&Chlcbconficcrent. Intcrfedh, commutatis norninibus,hicDa* 
uid, file uero' Rorganus uocati, in fandiorum numerum connumera* 
ri funt :quib. etiam X x 11 1 1 dies Iuli) facereflconflitutus.Fratrib.por* 
ro' ficdifsidentibus, nihil dignum memoriainterim ab eisgeflum efl: ni* 
fi proditiones, infidias, fimultatcs, inteflinacp bella audire uellcs. Vuo* 
lodimerus Sevuoldi filius, cognomento Monomach.uniucrfam Rufsia 
rurfus in monarchiam rcdegic.rclinques pofl fe infigniaquxda, quibus 
C hodierno die in inaugurandis principibus utuntur .Moritur V uolodi* 
merus anno mundi 663*. nec pofl eum fili) eius, necp nepotes quicquam 
pofleritatedignum.ufcpadtcmporaGcorgij &Bafilrj,geflcrunt: quos 
Batirex Tartarorum bello uicit.intercmitcp: Vuolodimeriam, Mofco* 
vuiam , atque bonam Rufsix partem exufsit , & dcprxdatus efl . Ab eo 
tempore, anno fcilicct mundi 674jr.ufquc adprxfcntem Bafilium , o* 
tnnesf fere Rufsix principes Tartarorum non folum tributarii erant, 
uerumetiam Tartarorum arbitrio Rhucenis ambientibus finguliprin* 
cipatus deferebantur. Lites denique inter illos de fuccefsione principa* 
tuum, aut hxreditatum gratia exortas, licet Tartari difcernentes,co* 
gnofccntestp decidebant, nihilominus tame bella fxpc inter Rhutenos 
ddTartaros oriebantur: inter fratresautuarrj tumultus, expulfiones& 
permutationes regnoru & ducatuu erant. Na dux Andreas Alexandri, 
' ‘d 1 ’’ b 4 impetra* 


8 RBRVM MOSCOVI T I CURVM 

impctrarat magnum ducatum: quem cum occupaflet Demetrius, fra- A 
ter Andrcas impetrato Tartarorum excrcitu,illum expulit, multacp ne- 
pharia per Rufsiam perpetrauit. item dux Demetrius Michaelis.inter- 
fccitapudTartaros ducem Gcorgium Danicl is. Asbeck Tartarorum 
rex , arrepto Demetrio, capitali eum poena affecit. Contentio erat de 
magno ducatu T vucrcnfi , querrt dux Simeon Ioannis , cum a Tartaro- 
rum rege Zanabeck peteret, annuum ab eo tributum pofcebat:quod 
nependeret, primores largitione corrupti, pro eo intercedentes effece- 
rant . Deinde anno 6886, magnus dux Demetrius uicit bello ma> 
gnum Tartarorum regem, nomine Mamaij. Item tertio anno pbil,eun- 
demiam denuo' ufqueaded fudit, ut plus quam tredecim millibus pak 
fuum terra cadaucribus obruta effet. Anno poft eundem confiidunji 
fecundo, fuperueniens Tachtamifch rex Tartarorum, Demetrium pro» 
fligauit, Mofcovuiam obfcdit Sc occupauit. interempti ad fcpelien- 
dum odoginta uno rublo redimebantur : fumma computata 3000. 
rubi orum fuit • Magnus dux Bafilius , qui prae fidebat anno 6907, Bul- 9 
gariam.quxad Vuolhiam fitaeft, occupauit, Tarcarosque eiecit. Is 
Bafilius Demetrii reliquit unicum lilium Bafilium :qucm cum non dili- 
geret , quod Anaftafiam uxorem , ex qua illum fufccpcrat, adulterii fu- 
lpcdam baberet , magnum ducatum Mofcovuix non filio moriens,fcd 
Gcorgio fratri fuo reliquit» Cum autem pleriqucBoiaronum filio e- 
ius, tanquam legitimo haeredi atque fucceifori, adhxrcrent: animad- 
uertens hoc Georgius , ad Tartaros properat: fupplicatregi, utBafi- 
liumacccrfat, atque utri iure ducatus debeatur, decernat» Reximpul» 
fu cuiufdam confiliarq fui, qui partesGeorgii fouebat.prxfenteBafi- 
lio, cum fententiam pro Georgio diceret : prouol^itusad genua regis 
Bafilius,orat,fasutfitfibiloquendi.Moxannuenterege,inquit:Quan- 
quam tu fententiam fupcrlircrismortuistulifti,fpcro meastamcn,quas 
mihi figillo aureo communitas dedifti , quod uelles me magno duca- 
tu inucilire, adhucuiuas, longe maioris efficacixatqueauthoritatis ef- 
fe. rogatque regem , uruerborum fuorum effet memor ,promifsisque 
itare dignetur. Adhxcrex, iuftius effe refpondit.uiuarum lit erarum C 
promilla feruarc, quam mortuarum rationem habere. Tandem Bafi- 
lium dimittit, ducatu que inueffiuit . Moleftc' id ferens Georgius, exer- 
citu congregato , Bafilium expulit : quod Bafilius fufque deque tulit: 
feque in principatum Vglifts , fibi ai patre relidum , recepit .Georgius 
magno ducatu, quoad uixit,quiete potitus eft,quemteftamento nepo- 
ti fuo Bafilio legauit: quodAndreas& Demetrius , fiirj Gcorgrj , ceu 
priuati hxrcditate , grauiter tulerunt, atque ideo' Mofcovuiam obfe- 
derunt. Bafilius, qui monafterium fandi Sergrj ingreffus erat, cum hxc 
audiret, illico exploratores conftituit:prxfidqsquedifpofitis cauit,nc 
eximprouifo opprimeretur. Quod cum animaduerterent duo illiita- 
tres , inito confiho,certos currus armato milite complent.ac ueluti mer- 
cibus onuftos eo' mittunt. qui hitk inde dudi,demum fub nodem iuxta 

uigilias 


COMMENTARII. . £ 

A uigilhs condicere. Qua occafioncadiutus milcs,incempeila no (fle fubi- 

10 Ucumbus cxpedies,excubitores nihil periculi fuipicantesinuadit,ca 
picqi.Lapitur&Bafiliusihmohailcrio.accp ex caecatus ad Vglifczuni 
cpm coiugc mittitur. Po'ft Demetrius, ubi infefti Gbi co munita tem no- 
bilium, e«miqj adBaiihu carcum deficere uidet, mox NoVuogardia pro- 
fugic^relinquens filium Ioanne : ex quo podea natus cftBafiliusSemec- 
zitz.qui etiam me tuin in Mofcovuia cxiilcn te , in uinculis detinebatur; 
dc quo infra plura. Demetrius autem ditflus fuic cognometo Scmecka, 
undeomnes ab eo dcfcciidcmes Semcczitzi cognominantur* Tandeni 
BaGlius cxcus,Balilrj filius, quiete magno ducatu potitus e(l. Poft Vuo 
lpdimcrumiVIonomach,ufqj ad hunc Bafilium,Rufsia carebat monar- 
chis. Filius autem huius Bafilijjoanncs homine, felicifsimus fuit, nam 
(unul ubi Mariam, fororem magni ducis MichaelisTvucrcfis.uxorern 
duxiilct.foronum expulit, &occupauit magntitn ducatum Tvueren- 

. fem.dcmdc etiam Novuogardiam magnam: euipofteaomhes alrjprin- 

® cipes, magni tudine rerum a iegeftaru commoti.feu timore perculfi,fer- 
uiebant.Rcbus dcindif feliciter procedentibus, titulu magni ducis Vuo; 
lodimcriar,Mofco\ r uia: & Novuogardix Gbi ufurpare.monarcham de 
iiiqucfc totius Ru (sia; appellare coepit. Hicloannesfufcepicex Maria 
filium Ioanhem nomine,cui in confortem iunxerat filiam Stcphaniillius 
magni Vuaiuodx Moldauix : qui Stephanus Mahumetem Thurea- 
rum, Matthiam Hungariae,& loannem Albertum Poloniac.rcgcs pro- 
ilraucrar. Morcuapnore coniugeMaria , Ioannes Bafilrj alteram uxo- ' 
rem duxit, Sophiam,filiam Thoma;, late' quondam in Peloponnefd re- 
gnantis : fili] inquamEmaniielis.rcgis Conltantinopolitani.exPalxo- 
logorum genere; exqtia fufeepit quinque filios, Gabridem, Deme- 
trium , Gcorgium , Simeonem , 8c An dream: eisrp uitiens adhuc patri-’ 
nioniumdiuiGt.IoanriiprimogenitomOnarthatumrefcruauit,Gabrie- 

11 Novuogardiam magnam cohGgnauit , exteris alia iuxta arbitrium 
fuum atmbuit.Pnniogenitusloanricsmoritur,rdi<flo filio Demetrio: 
quem auus in patris mortui locum, iuxcaconfuctudincm monarchatu 

C inOeiliuerac. Aiunt Sophiam hanc fuifie aftutifsimam , cuius impulfu 
dux multa fecit. Inter extera induxi (Te maritum perhibetur, ut Deme- 
trium nepotem monarchatu raoueret.inquecius locum prxficeretGa- 
briclein.PcrfuafusnainqucduxabuxorejDtmctrium in uincula con- 
jjcitjderinrtcp. tandem moriens, eic^mad fe adduci iuflb: Chare, in- 
quit. nepos, peccaui in Deum & te , qiiod carceribus mancipatum te af- 
flixi, tccp iuitahxrcditatefpoliaui.iniuriamigitura' meribiillatam.obfe 
cro mihi remitte : liber abi , iiireque tuo Ufcre.Dem ctrfus hac oratione 
permotus.noxam auo facile condonat . Egrefiusrautc, Gabriclis patrur 
uiiTu comprehenditur.incp carceres conijcifUr. Alif farne illum aefrigo- 
fe.pars fumo fufrocatumputant.Gabriei.uiufentc Demetrio, guberna- 
torem fegefsit:eo ueromortuo, principatu tenuit, no inauguratus , Ga- 
brielisduntaxatinBafilii nominecomutato.Efatlbanhimapnoducicx 
- • • I ' * Sophia/ 


to R.ER.VM M O 5 C O V I T I C A R. -V M 

Sophia, filia Helena, quam collocauit Alexandro magno duci Lithua- 
nig.qui poftea rex Polanig declaratus eft.Sperabiit Lithuani iam grauif- ' 
(imas utriufq; principis difeordias eo matrimonio fopitas fore: atlonge 
grauiores inde exorte funt.In fponfalibus namq; conclufum erat,ut tera 
plura R.hutcnicorituincaftro Vuilrienfi, deftinato loco expdificaretur, 
ciqj ccrtf matrona: ac uirgines eiufdcm ritus iungetentur . qux cum ali» 
quanto tempore fieri negligcrcntur,fumit focercaufam belli contra Ale 
xandruni:& triplici Coercitu inftrutfl o,cotra cum progreditur, primuni 
uerfus prouinciam Scvucram in meridiem,fecundum ucro' in Occidens 
tem coira T oropccz &C Bicli inftituit , tertium in mCdio uerfus Drogo- 
bufeh &Smolenczko collocat- ab ijs exercitum in fubfidrjs retinet, quo' 
ei maxime, contra quem Lithvuanos pugnaturos anfmaduerteret , fuc- 
cyrrere pofter.Poftquam autem ad fluuium quenda Vucdrafchutercg 
exercitus ucnilTct,Lithuani duce Conftantino Oftroskij maxima proce 
rum& nobilium frequentia fepto, ex quibufdarri captiuis numerum ho b 
ftiumac ducunj quocp cum cognouilTcrit.magnamip em pro fligit di Ho- ' 
ftem cocipiunt.Porro' cum fluuiolus confh&u ithpedireqab utrifqj tr Jfi 
tus feu uadu quxric.Primi auteMofci aliquot, fuperata ripaJLithuanos 
ad pugnam laceflTunt:atqj illi haud timidi refiftunt.coscp infequuntur.fu 
gant,ultracp fluuiolum pellunt . mox utrinqj acies committuntur, prx- 
liumip atrox oritur.Irucrca dum utrinqj eodem ardore animorum acri- 
ter certarent , exercitus in infidrjs collocatus, qu em paucifsimiRhuteni 
adfuturum fcicbant.cx latere in medios hoftes inducitur. Lithuani me- 
tu perculfi,dilabuntur:imperator exercitus una' cum plcrifcp nobilibus 
capitur: rdiquiperterriti.caftrahofti concedunt: fe& arces, Drogo- 
bufeh, Toropecz, &Biela pariter dedunt. Exercitus iiero', qui meri- 
diem uerfus procelTcrat, cuiprxcratduxMachmctheminTartarusrcx 
Gafani.forteBrensko ciuitatisprffedum.quemuernaculalingua Vuai 
vuodamuocant, comprehendiqBrenskocp duitate potitur. Duo poft 
germani fratres , Bafilij patrueles , alter de Staradub , alter uero' Sc- 
meczitz dicti, bonam partem prouindxScvucra: polsidcntcs , alioqui 
Lithvuanuc duabus obedientes, imperio Mofcife tradunt. Sicunico C 
confli<£tu,& eodem anno adeptus erat Molcus.qug V uitoldus magnus 
dux Lithvuanix multis annis, maximis'® laboribus obtinuerat. Por- 
ro' cum hifce captiuis Lithvuanis , Molcus crudelius egit , grauifsimis 
cathenis uiiuTtos detinuit: cgitcjhc cum Conftantino duce, ut reli<fto 
domino naturali, fibi feruirct. qui cum aliam Ipem clabendi nonhabe- 
rctjcouditionem accepit. obftriciuscp grauifsimo iuramento , liberatus 
eft. Huicpprrd quamuisprxdia poTfcfsioncsque pro ftatus fui con- 
ditioncattributxeiTent.qs tamen placari ac detineri adeo' non poterat, 
ut ad primam occafioncm a per inuias fyluas redierit . Alexander rex 
PoIonix,magnus dux Lichvuanix.qui perpetuo' magis pace quam bel- 
lo gaudebat , reliiftis oqmibusprouiricijs & caftris a' Mofco occupatis, 
liberatione fuorum contentus,pacem cura focero fedt.Is Ioannes Bafilij 

adeo' 


i 


COMMENTARII. tt 

'A adeo fortunatus erat , ut praelio Novuogardenfes, ad fluuium Scholos 
naftipcram.uictosadegit.certis conditionibus propofitis.feut domi.* 
num & principem agnolcercnt: magnam cis pecuniam imperauit : un* 
dectiam confutuens prius ibi locum tenentem fuum,abtjt. quo', exa* 
Ais tandem feptem anms,rcucrfus, duitatem ingreditur auxilio archie* 
pifeopi Thcophilidncolasad mifcrrimam fcruitutcm redegit: arrepto 
argento &auro:ablatisdenicp omnibus ciuiu bonis, inde ultra treccn* 
ta plaultra bene onuila abucxit.Ipfc fcmcl duntaxat bello interfuit.cum 
principatus Novuogardiac & Tvuercnfis occupabantur, alias praelio 
nunquam addic folebat,& tamen ui&oriam femper reportabat : adeo'» 
ut magnus ille Stephanus Moldavuiac palatinus .crebro' in conuiuqs z* 
ius mentione faciens,diceret:lllum domi fedendo & dormitando impe 
rium fuum augere, feucro' pugnando quotidie uix limites defendere 
polfc. Ille etiam reges Cafani exuoluntate fua conilituit, aliquando 
captiuos reduxit, a' quibus tamen poitremo fenex maxima flragepro* 
2 fligatuseft. Ille idem primus caftrum Mofcovuiar, fuamcp fed em ,ut 
hodiccernitur.muro communiuit. Mulieribus porro’ ufen adeo' infen* 
fus erat , ut eius confpeAu , fi quae forte obuiam fibi uenifient , tantum 
non exanimarentur.Pauperibusa' potentioribus opprcfsis.iniuriaquc 
afteAis, aditus ad eum non patcbat.in prandio plcrunque adeo' fe po.* 
tu ingurgitabat,ut fomno opprimeretur* inuitatis interim omnibus tu 
more percultis, filentibuscp : expcrrcAus, oculos tergere, ac tum pri* 
mum iocari, &i hilarem feconuiuis exhibere folebat* Cacterum etfi po> 
tentifsimuscrat, Tartaris tamen obedirc cogebatur . Aduenicntibus 
namqj Tartarorum Oratoribus, extra ciuitatcm obuiam procedebat» 
eos que fedentes lians audiebat, quam rem uxor cius Graeca tam gra> 
uitertulic, ut quotidie diceret, fefc Tartarorum feruo nupfiflc: atque 
ideo hanc feruiiem confuctudincm.ut aliquando abrjcCret, marito per- 
fuafit, ut aegritudinem Tartaris aduenicntibus fimularet. Erat inca* 
liro Mofcovuiae domus, in qua habitabant Tartari, ut omnia qua: Mo< 
fcovuiacagerentur.intelligcrent. quod cum ferre uxor pariter non pof # 
C fet.certos Oratores inllituit, munera ampla Reginae Tartarorum mit> 
tit,fupplicando,ut eam fibi domum concedcrct,donarct'quc:uifioncc' 
tenim diurna commonitam, templum fc eo' loci xdificaturamdta tamen, 
ut aliam domum Tartaris feafsignaturam polliceretur. Confcntit hoc 
regina : diruirurdomus.tcmplumcp eo loco extruitur. ficcallro cictfti 
Tartari , domum aliam nec uiucntibus adhuc, nec mortuis iam ducibus 
confequi poterant. 

Moritur autem Ioanncs ille magnus, annomundi 7014. cui filiu» 
Gabricl,poftcaBafiliusdiAus,magnusduxfuccefsit,habcnsincaptiui> 
tate Demetrium nepotem ex fratre , qu i auo adhuc uiucnte iuxta gentis 
confurtudinemlcgitimusmonarcha creatuserat: &obid uiuo adhuc, 
atcjj etiam mortuo pollnepotc,folennitcr Bafilius creari monarchano* 
luit, Patre multis rebus imitatus cfl: ca qux fibi reliquerat pater, integra 

(oftodii 


»1 - fl R.ER.VM MOSCOVIT1CARVM 
cu dodiuit : ad hacc multas prouincias non tam bcllo,in quo erat infodis A 
cior.quain indullria, imperio fuo adiccit. quemadmodii pater Novuo- 
gardiam magna in feruitute fuam rcdegcrac,ita & ipfc Plcfcovuiam,fo- 
ciam urbemutem in (ignem principatu Smolenczko.quiplus quam cen 
tum annis (ub ditione Lithvtianoru (ucrat, adeptus clt. mortuo etenim 
Alexandro rege Poloniac, etG belli caufam contra Sigifmundum regem 
Poloniae & magnu ducem Lithvuaniae nullam haberet , tamen quia re* 
gem ad pacem magis quambcllumindinatu.Lithvuanos uero' bellum 
pariter abhorrentes uiderct, occationem belli inuenit . Sorore uidelicet 
fuam, Alexandri relidam, dicebat ab eis minime pro dignitatetraAari: 
Regem praeterea SigifmunduminGmulabar, Tartaros contrafeconri- 
tauiife* Quare bellum indicit,Smolcnczko obfidet, admotis tormentis: 
nequicquam tamen oppugnat. Interea MichaelLynczky,cx principum 
Rhutenoru m nobili (lemmate & familia ortus, qui quondam fummam 
rerum apud Alexandrum tenebat,ad magnum ducem Mofcovuiae pro 
fugiqqucmadmodum infra patebit : mox Bafiliu ad arma hortatur, eiqt B 
promittit, fe Smolcnczko.fi iam denuo' obfideretur, expugnaturum : ea 
tamen legc.ut tibi hunc principatu Mofcus concedat.Pdlt cum ad con- 
ditiones a Michacle propoficas afifenfus eflet Bafilius, atqj Smolenczko 
graui iam denuo' premeret obfidione , Lynczky pa Aionibus, feu largi- 
tione uerius urbe potitus, militixqj praefeAos omnes fecum in Mofco- 
vuiam duxit: uno duntaxat excepto, qui ad dominum fuum, nullo pro- 
ditionis crimine tibi confcius, redierat, reliqui uero' centuriones corru- 
pti pecunia Sc muneribus , redire in Lithvuaniam non audebant : & ut 
culpa: fua: patrocinium praetenderent, iniecerunt metum militibus , di- 
centcs:SiLithvuaniamuerfusiterarripiemus,pafsimautfpoliabimur, 
aut occidcmur.quo malo perculti milites,omnes in Mofcovuiam profe 
Ai fum.ftipendioq; Prindpis aluntur. 

HacuiAoria elatus Batilius,exercitu fuum continuo' in Lithvuaniam 
progredi iubet:ipfcuero’in Smolenczko manet.Dein cum aliquot pro- 
pinquiora ca (Ira &C oppida deditione capta edent, tum primum Sigif- 
mundus rex Polonigobfefsis in Smolenczko, coaAo exerdtu auxilium, c 
fcd tardius.mifit.mox occupato Smolenczko , ubi Lithvuaniam uerfuS 
Mofci exercitum ire animaduercit , ipfe Borifo vu iuxta fluuiumBerdi- 
na fi tum,aduolat,atcp inde exercitum fuum Condantino Odroskij du- 
ce dimittit . qui cum attigilTct Borydhenem , arca Orfam oppidu.quod 
a Smolenczko xxim miliaribus Germanicis didat, aderat tum iam 
exercitus Mofci drd ter o Aoginta milia:Litlivuanicus autem non exce- 
debat triginta quincp milia hominum, adiunAis tamen aliquot bellicis 
tormentis . Condantinus mcnfc Septemb. die 8. anni 1514. (Irato pon- 
tc,pcdite ultra Borydhcnc, iuxta Oriam oppidum, transfert: equitatus 
aucem angudum uadum fub ipfo cadro Orfr fuperat.Moxubi dimidia 
pars exercitus Borydhenem tranfiflet,nunciaturIoanni AndreaeCzela 
din.cui fu mina rerum a'Mofco erat commi(Ta,uthancexercituspartem 

inuade- 



» 

A 


COMMENTARI*. 

A inuaderet^cOntereretcp.Arillerefpondit: Si partem hanc exercitus op* 
prelTcrimus , fupcrerit altera pars , cui forte' alix Iungi copix poflcnt, 
atcp ita nobis maius periculum immineret • expeAemus tantifper , dum 
totus exercitus transferatur : tatx enim funtnoflrx uires,ut fine dubio, 
necmagnolabore, hunc exercitum aut opprimere, aut circumucntuni 
Mofcovuiam ufcp.uelutiiumenta agere pofsimus .Tandem, quod unb 
tum rcftat, totam occupemus Lithvuaniam. Interim appropinquabat 
exercitus Lithvuanicus, Polonis & externo militemixtus : & cum quat- 
tuor millibus pafTuum ab Oria procefsiflcr.uterq? fubfiftit. Mofcoru m 
dux alx longius ab exercitu receflcrant.uthoftcm a tergocircumueni- 
rent : acies autem inftruAa in medio ftabat,fubduAisquibufda in from 
te,quihoftcm ad pugnam laccflerent. ExaduerfoLithvuanus diuerfas 
copias, ordine longo collocabat, iinguli etenim principatus ,fux gentis 
copias, & ducem miferant. atepita lingulis fuus in acie dabatur locus. 
Tandem cohortibus in fronte confti tu tis,Mofcidafsicum canetes, pri- 

B mi in Lithvuanos impetum faduntillihaudttmidi refiftut, coscp repeb 
lunt. quibus mox alrj in auxilium miTsi,uicifsim Lithvuanos in fugam 
conucrtunt. fic aliquoties utracp parsnouis fubfidrjs auAa , alteram rc* 
pellebat. Poftrcmo' maxima ui ccrtatur.Lithvuarti Audio cedentes ad lo- 
cum, ubi tormenta bellica coliocauerant, ea in Mofcosinfequetcs con- 
Uertunt: extremamep aciem eorum in fubfidrjs arAius collocatam fetv 
Unt, turbam, dirimuntep. Hoc nouo belli gen ere Mofci, qui primos dun 
taxat in aciecum hofte confligentes, in periculo cfleputabant.terrehturf 
turbatiq; , primam aciem iamiamfufam puta tes , fugam cape fiunt .quot 
Lichvuani couerfi, omnibus copijs efFu lis infequutur , fugat, exduntep. 
Hanc exdem fola noxae fylux diremerunt . Eli inter Oriam & Dobro- 
vunam ( qux quatuor mil. Ger. dift an t ) fluuius Cropivuna di Au s : iit 
cuius dubrjs & altis ripis fugietcs,totMofcifubmcrfi funt,ut curfus flu 
minis impediretur. Capti funt in eo confli Au omnes militix prxfeAi ac 
confiliarijrquorum prxftatltiores.Conftantinus fcqucnti diclaurifsime 
accepit, dcin ad Regem mifit: qui per caftra Lithvuaiiica funt diftnburi. 

C Ioanncs Czeladin cum alrj s duobus prxeipuis ingrauefcentis iam ftatii - 
ducibus, habebatur in ferreis compedibus Vuilnx.hos ego, cum a Cx> 
fare Maximiliano legatus in Mofcovuiam miflus eflem, permittete Re> 
ge Sigifmundo.accefsi.coscp confolabarraurcos preterea aliquot, obfe> 
cratibus mutuo' dederam.Princeps porro' accepta fuorum clade, Smof 
lencrko continuo' relinques, in Mofcovuiam fugit: & ne caftrum Dro> 
gobufeh Lithvuani occuparent, incendi iubet . Lithvuanicus cxcrcituS 
reAa Smolenczko ciuitatcm contendit,fcd capere eam n5 potuit: quocfc 
prxfldijs impofititjMofcus eam bene firmatam reliquerat: & quod hy- 
ems impendens obfidionem impediebat:tum quod plunrni poft confla 
Aumprxdaonufti, fatis fccfFcciflcrati.domum repetcbat:denicp quod 
rtecp Lithvuani, necp Mofci expugnare arces , aut ui capere norunt . Ex 
ca autem uiAoria, prxtef recuperata citra Smolcnczko tria caftra , Rex 

C -tiihil 


14 RERVM MOSCOVITICARVM 

nihil rcportaucrat. Anno poft hunc conflictum quarto, mifit in Litlw a 
. vuaniam exercitus Mofcus i atque intra meatus Dvuinx fluuij&Po» 
loesko caltrum cofediuac inde bonam exercitus pastem, qux Lithvua» 
niam abaifra prxda e sede & incendi) s depopularetur, dimifit. Albcrtua 
GaiioldPoloczki] Vuayuodaunanoctium egreflus, flumine fuperato* 
aceruutn focni , quod ad longam obfldionem congcflcrant Mofei, in» 
ccndi c.hoftern inuadit: quorum ali) exii ferro.alr) fugiendo fubmcrfl, a» 

Ii) capti, pauci euaferunt. exteri, qui palantes Lithvuaniam uaflabant, 
pars in locis diucrfls deuich, ali) in fyluis errantes a' colonis trucida» 
tifunr. ; r n 

Cafan regnum Mofcus quoque eo tempore, tam nauali quam eque» 
ftri exercitu erat aggreflus: fcd reinfetfht, amifsis quampluribus mili» 
tibusredrjti PorroprincepsilleBafilius.etfiinbello efletinfoclicifsi» 
anus, nihilominus tamena fuis femper , tanquam res foeliciter gereret, 
laudatur: & cum nonnunquam uix dimidia militum pars domum redi» 
erit, tamen ne unum quidem praelio cfleamilTum di Aitant. Imperio, | 
quod in fuos exercet, omnes facile' uniuerfi orbis monarchas fuperat. 
&id quod pater incoeperat, i pfc perfecit: nimirum omnes principes, 

& alios quofuis omnibus caftrisac munitionibus exuit; Certe fratri»- 
bus fuis germanis ncc arces permittit, nec etiam confidit, omnes juxta* 
dura feruitutc premit: adeo' < ut quemcunque apud fe in aula cfle , aut in 
bellumire , aut legationem aliquam obire iuflerit* obire quoduis fuis 
fumptibus cogatur: exceptis adolefcentuUs filijs Boiaronum, hoceft, 
tenuioris fortunx nobilium, quos paupertate oppreflos , quotannis a£» 
fumere, cos que inxquali ftipendio propoli to alere folet . Porro quibus 
in annum fex aureos numerat , rjs tertio quoqueanno ftipendium cxol» 
uitur:quibu9 autem in Angulos annos dantur X i laurei, qcogunturad 
quoduis munus obeundum fuis & fumptibus & equis aliquot , tfle pa-* 
rati ac expediti • prxftantioribus ,- qui legationem aut alia grauiora offi» 
cia obeunt.au t prxfe<flurx,autuillx,aut prxdia , habita cuiufque & di» 
gnitatis & laboris ratione, attribuuntur : de quibus tamen Angulis cer» 
tos annuos cenfus Principi pendunt, mulcfladuntaxat, quamapaupe» C 
ribus aliquid forte' delinquentibus extorquent , Sc quxdam alia illis 
cedunt» Huiufmodi autem poflclsiones utendas plcrunque ad felqui» 
annum permittit. A quem tamen Angulari gratia.feu beneuolentia com» 
plc&itur, addit menfes aliquot: led clapfoco tempore, ceflat omnis 
gratia, toto que fexennio gratis tibi erit deinceps feruiendum.Eratqui» 
damBaAliusTretyackDolmatovu, charus Principi, & inter intimos 
Secretarios habitus: quem cum legatum ad Cxfarem Maximilianum 
decerneret, fc quc ut prxpararet, iubcret: ac cumis uiatico fe ac fumpti» 
bus carere diceret, mox in BieloyelTcro captus, inque perpetuos car»' 
eeres conieiftus , tandem milerrime perrjt. cuius tam mobilia quam im»' 
mobdiabona Princeps Abi uendicauit. SCquamuis ter millcfiorcno» 
ruminpromptapccuniarcpererat.fratribus tamen ac hxredtbus Tuis 

nc tcrun» 


,, • C O M fat ARII, ii 

Jf hWJfiuTtfifm quidem dederat. HocitaeiTcjpraetef communem famam, 
IdarfiRsfcriba, qui a'Principe,ut mihi tes in quotidianosuitxufusnc- 
tcffai rds fuppcditarer,conftitutus erat, fatebatur : & qui illum Gmul,u- 
Litti ji tus crat.in fuaculiodia habebat: itidem duoBafilij fratres, Theo- 
ftbruVSc Zacharias , qui nobis redeuntibus ex Mofaifco in Smolencz- 
ko procuratores erant dari, ficaiftam rem affirmabant. 'Quicquid Ora- 
tofes ad externos Principes mifsi, preciofi reportant , id Princeps in fa- 
ri ili fifcUm reponit , inquiens , aliam ipGs gratiam fe fa&urum : qux talis 
tiVutfiijfra dixi. Oratores enim , Knes Ivuan , Pofetscn , laroslavuski; 

Scnt en, id efl Simcon ,Trophimovu fecretariu* , a Cxfare CARO- 
L O Qulhto,ad quem mifsi eratit,donari grauibus torquibus aureis , ca> 
thciiis ; Hifpantca & ea quidem aurea moneta : item a' Cadaris fratre 
F E r d in A n ri o archiduce Anftrix, Domino meo, argenteis pocu- 
trilis, aureis Si argenteis pannis,Germaniea aurea moneta, cum redeun- 
tesndbffcumin MofcoVuiam ueniifent. Princeps continuo' & cathe- 
B nas&poculk, atquemaiotem partem Hiipanicorum aureorum illis a- 
clchrfit, Eiusrcf acritatem cum ab Oratoribus inquirerem, alter rimenS 
iiePrincipem fuumtraduceref,conftanter negabat: alter uero dicebat, 
Principemiufsifiemuncra Regia 4dfe deferri, ut ea uideat. Poftcum 
frrpiiis ciris rei tticm iniiTem , alter , aut ut mentiendi occationem , fi per- 
negaret.' aut periculum, fi forte' uefitatem fateretur , effugeret: mepoft- 
bacfr Ccjucntare delrerat . Aulicidehique fadhim non negabant, fed re> 
fpondebant : Quid tum, fi alia gratia illis Printepsrcpendit? Autho- 
ritatcfuaram infpiritualei quarti ftculares utitur , libere ac ex uoluntx- 
lefuade Omnium Sfuita Si bonis conftituit: confiliariorum quos ha- 
bet, nullus cft tantae authoritaris, qui diffentire, aut fibi in re aliqua re- 
ftrtcrc ikudcat. Fatentur publice', lioluntatem Principis , Dei effeuelun- 
tarcihf& quicquid Princeps egerit i ex uoluntateDei agere, ob id etiam 
tlaiiigcium & cubicularium L5ei appellant, excquutorem denique uo- 
iuntaris diiiinx credunt. Vnde Princeps ipfe, fi quando preces inter- 
poriuiitutpro captitiO aliquo , aut re alia graui , refpondcrc folet: Cum 
Deus iuficrit, liberabitur. ItafimilirCr.fi quifpiam dere aliqua incerta 
Si dubia quarrit,rcfpondefe communiter folent : Deus frit, oi magnus! 
Princeps . Incertum eft, an tanta! immanitas gentis tyrannum prin- 
cipem exigat: an tyrahnide Principis,gens ipfa tam immanis , tarricp du- 
ta crudclisq? reddatur. 

A' tempore Rurickh ufep ad hunc prxfentem Principem.nonalio ti- 
tulo rififuiit prirteipes illi, quam Magnorum Ducum autVuolodimc- 
aut Mofcovitrit- , ant Novuogardiae, &c • praeter Ioannem Bafilrj, 
quiic dominum triciris Rufsi$,& magnum Ducem Vuolodimerif,&c. 
appellabat . Hicudro Bafilius loannis fibi ttend/cat Si titulum 8i nomen 
regium, in iumc modum : Magnus Dominis Bafilius.Dei gratia Rex 

Dominus totius Rufsix , & magnus Dux Vuolodimeriae, Mofco- 
yuix , Novuogardr.r , Plefcovuiae , Smolenczkiae , Tvueriac , Iugariae, 

c i Pernix, 

t 


I* R E R V M MOSCOV1T1CARVM 

Permix, Viackix,Bulgarix,&c.Dominus&magnus Dux Novuo» H 
gardir tcrrf inferioris,».' Czernigovuif,Rczanix,Vuolotkix,Rfcho» 
vuiac.Beloi x,Roftovuix,larosIavuia%Biclozenx, V doriar, Obdoriar, 
Codiniac,&cPorrd cum omnes hunc Imperatorem nunc appellent, ui» 
deturncceflkrium, ut & titulum &caufam huius erroris expona. Czar 
Rhutenica lingua regem fignificat * cum autem communi Slauonica lin- 
gua.apud Polonos,bohemos, & alios omnes fumpta quadam cofopan 
iia,ab ultima, & ea graui quidem fyllaba Czar , Imperator fcu Catfar itu 
tclligatur:undeomnes qui Rhutcnicum idioma feu lit eras non callent, 
item Bohemi , Poloqi, atque etiam Slaui regno Hungarico fubditi , alio 
nomine regem appellant,nempc Kral, ali) Kyrall, quidam Koroll : Czar 
uutem folum Ca.farem,feu Imperatorem dici exiftimant: unde facfhim, 
utRhuteniintcrpretesaudientes Principem fuum ab externis nationi* 
busficappellari, coeperunt &ipfi deinceps Imperatorem nominare, 
nomen que Czar dignius efle quam Regis ( licet idem fignificcnt ) rxu 
Rimant. Cxterum fi euoluas omnes eorum hiftorias,atcp facram fc iri/ I 
pturam , ubique Regis nomine Czar, Imperatoris uero Keflar repeti» 

.es. Eodem errore Imperator Thurearum Czar appellatur, quitamen 
non alio eminentiere quam Regis, hoc eft, Czar titulo ab antiquo eft u» » 
fus. Hinc Conftantinopolim Csarigrad, quafi dicas Regiam urbem. 

Tu r esc Europaei , qui lingua Slauonica utuntur, appellant. Suntqui 
principem Mofcotuiat Album Regem nuncupant. Ego quidem cau» 
fam diligenter quaerebam, cur Regis Albi nomine appellaretur, cum 
nemopnneipum Mofcovuiacco titulo antea cfictufus: imbeonfiliarqs 
ipfis fxpc data occafione , & aperte dixi, nos non Regem, fed Magnum 
ducem agnofeere. Plcrique tamen hanc Regij nominis rationem eC> 
fepueabant, quod fubimpcriofuoregeshaberct: Albi uero rationem 
anillam habebant* Credo autem, ut Perfam nunc propter rubea tego* 
menta capitisKifilpafia, id eft, rubeum caput uocant: ita dios propter 
alba tegumeta, albos appellari . Regis porro' titulo utitur ad Romanum 
Imperatorem & Pontificem,regem Sucti a: & Daniae.Magiftrum Pruf» 
lix.Liuonix: &,ut accepi, ad Turearum principem, ipfcucrd a nemine d 
horum.nififortea Liuonicn. Rex appeljatur.Titulis autem antiquitus, 
tribus circuhs triangulo indufis, uti folebant, quorum primus in fupre» 
mo circulo hifce uerbis continebatur: Deusnoftcr trinitas, quxfuit 
ante oinnia fecula, pater, filius, & ipiritus fantflus : non tamen tres drj, 
fcd unus Deus infubftantia. In fecundo.titulusImperatorisThurca» 
rum erat, particula adiedta; Fratri noftro diletfto . In tertio, titulus 
Magni ducis Mofcovuiac, quo fe regem, &hxrcdem ac dominum to> 
tius Rufsix orientalis & meridionalis fatebatur, in quo communi for» 
mulx fubmnftum uidimus : Mifimus ad te noftrum fidelem confilia» 
vium • Ad regem autem Polonix huiufmodi titulo utitur: Magnus Do» 
minus Bafilius, Dei gratia Dominus totius Rufsix , Sc Magnus dux 
Vuolodimcrix,Molcovuix,Novuogardix,Smolcnski,Tvuerix,Iu- 
: g«»*. 


• * / COMMENTARII. _ 1 7 

A gariae,Permix,BoIgariae , &c.omi(lo Regis titulo. neu ter enim horu al- 
terius lueras nouo titulo autftas , accipere dignatur. Quod qufdcm no- 
bis Mofcovuix exilfcntibus acciderat , cum regis Sigifmundi literas 
ad femiflas, atque titulo ducis Mafovuix au&as, Mofcus grauatim ac- 
ceperat. 

. Scribunt quidam , Mofcum a Pontifice Romano & a Car (are Maxy 
tniliano nomen expetiuifle, & titulum Regium . Mihi uerifimile non ui- 
dcturrprxfertim cum nulli homini infenfior fit , quam fummo Pont . Sc 
quem n5nifi Dodtoris titulo dignatur.C^faremautem Romanum non 
maiorem fe exiilimat:ut ex literis Tuis apparet, in quibus nome fuum Im 
perato ris titulo prxponit . Nomen item Ducis apud eos dicitur Knes: 
nec alium maiorem titulum.u t dixi.unquam habuerunt, adiun&ailla di 
<ftione,Magnus,nam omnes alq qui unicum principatum habebant, di- 
cebatur Knes:quiueroplurrs principatus, atq? alios Knesfubie&os fub 
imperio habebant , V ueliKi Knefi , id eft Magni Duces appellabantur. 
* nccp alium gradum feu dignitatem habent poftBoiaros, qui more no- 
Aro locum nobilium (utlupra dixi)feu equitum tcncntJn Croacia ue- 
ro primores fimditer Knefi uocan tur:apud nos uero,ficuti & in Hunga- 
ria.nonnifi Comitum nomen obtinent. 

• Non dubitar ut mihiuiriquida principes dicetfc,imd ceu exprobrare, 
quod modernus Mofcouix princeps proferre foleat literas fantfix me- 
moria; Imperatoris Maximihani, quibus nomen Regium tributum fil 
patri eius Gabricli, qui po Aea mutato nomine Bafilius uocari maluit: 
quodiq; affirmet, me eas literas adillum pertulifie.eamcp obeaufamfa- 
«Ttum cft.utin nouifsimis cum regePolonix tra datibus, aut Rex appel- 
lari, automnes pa&ioncs irritas efleuoluerit . Etfi ucro his Termonibus; 
t an quam neCueris,nccuerifimilibusminime deberem comoueri:tamen 
cos non tam mea, quam optimi & clementifsimi principis m ei caufa co- 
gor refutare , cum uid?a etiam prjisimos eius manes temere in inuidiam 
uocari. Non eftobfcurum.fuifie quandoque fimultatemaliquam inter 
Maximilianumlmper.&SigifmudurnPoloniacregem.eanimirum tem 
C peftate,qua Sigifmundus ducebat Stephani comitis Scepufienfis filiam. 
Namideo' fieri quidamin tcrprecabaiuur,ut frater fponfxloannes, nu- 
pti)* Annae filiae Vuladislai regis Hungariae , autoritate & opera SigiC- 
mundi fratris potiretur:& per hoc impediretur, irritumqj fieret ius fuc- 
cefsioruV, quod Maximiliano, eiusuenepotibusinregnum Hungariae 
debebatur. Quade caufa fancMaximilianus fua referre exiftimabat, 
Mofchum perpetuum Lithuanorum & Polonorum hoftem, fibi habe- 
re coniunclum. At poAcaquam conuen tu ad Pofonium habito, dcAn- 
nf nupti) s inter Maximilianum & Vuladislaum,prffcnte&.' faucntt Si- 
gifmundo,conuenit,extin<ftis fubito & fublatis omnibus fufpicionibus 
txfimultatibus , tam arcte complexus eASigifmundum Maximilianus,' 
ut non dubitaret quandocp dicere,(quod alibi quoq» retulimus)fe cum 
Sigifmundo &adfuperos& ad inferos eliciturum . Etfi igitur fuittem-' 
: tu c ; pus,cunf 


"1 


1« RBRVM M OSCO V! II C AR VM 

pus.cuml^laximiliartus libi Mofchum foederatum elTeucllet: tamen ei A 
regiuita nomen nunquam tribuit ; quod literis Si inftmmcntis utrinque 
danis Si acceptis, facile coprobari poteft,ficuiforte' teftimoniu meum, 
>cfi uerumSirfidele.minuspondefishabereuideatur. Curucrohunc 
titulum ab Imperatore Maximiliano oeteret Mofchus, qui antequam 
quicquani inter eosnegocq cflet.ncri modo' fe ei parem ,fed etiam fupe» 
riorem uideri uoluit,nomen fuum & titulum femper Imperatorio prae* 
ponens, fiueloqueretur.fiuefcribcret: quod nunequoque, ut dictum 
eft.ceu mordicus retineturCAt Regium nomcn.ne ad Poloniac quidem 
regem fcribens,poftmeum ex MoTcovuiareditumufurpauit«Hocqui> 
dem in confeflbeft, quod ad Imperatorem, aut fummum Pontificem 
fcribens.fe Regem & Dominum totius Rufsiaeuocac.Quin ne Impera* 
torio quidem nomineabftinec, (i quas forte literas ex Ruthcna lingua 
in Latinam uerfasadiungit : nimirum ipfis interpretibus uoccmCzar, 
qua: Regem fignificat, Imperatorem uertentibus. Atque hunc in mo> 
dum idem fe & regem & Imperatorem facit. Sed quod ab Imperato» S 
ribus, Maximiliano, eiusue nepotibus, creatus fit Rex, in Poloniaere» 
gum iniuriam.id nemo crediderit. Quorfumenimattineret,eum Re» 
giam dignitatem, ut (ama cft, a fummo Pontifice petere , fi eam antea ab 
Imperatoribus accepirtet C Atque hxc quidem di dia fintpro Maximili» 
ano Augufto, domfnbrneotquiS/gifmundo regi, quoad uixit, certus Si 
fynccrus amicus fuit* 

Demeu ero' /pfo qtiid dicamC’ Qua fronte qutcfo fuiflem aufus,to» 
ties 8i iiiPoloniamS£ in Lithuaniam currere ac recurrere, in regum Po* 
Ioniae Sigifmundi patris & filrj confpedlum uenire, publicis Polono» 
rum conuentibus interrite, uiros Principes intueri, fi commodaflcm o» 
peram hacmremeamPrincipimeo, cuius nomine ac uerbis, fraterne, 
amice, benigne' ac bencuole, 8i Regi & Ordinibus omnibus frequentif» 
fime' detuli , quicquid a' coniundhfsimo , optimo , & dementifsimo Im» 
peratore deferri pofletT Si nullum eft fecrecum , quod non reuelc» 
tur : certe' fi quid indignum officio meo admififiem , iddudum inlu» 
ccm erupiflee • Sedconfolor me redii confciontia, qua nulla cftcon» 0 
folatio firmior . Et acquiefco fuauitcr in Regum Poloniac gratia, ac ex- 
terorum Polonix ordinum bencuolcntia, quam mihi nunquam dcfii»' 
ifle recordor. i i 

Fucruntfbrtetcmpdra, quibus talia minore quam nuncinuidiafpar» 
gi potuiflent. Sed haec feri hoc tempore, quid eftaliud.quam quaerere 
niodos,ad diflociadas coniunctifsimorum Prin cipum uoluntates, quae 
oflmibusftudrjsatcp officqs copulanda* &confolidandaeefleinC' Videri 
bantur adla tranfadla efie omnia, quae nemo non putabat ad reliquias- 
Hungariae feruandas, &ad amifla recuperanda, maxfmum momentum 
eiTehabitura. Verum quibus cares & ante' magno bono fuit. Si am- 
plius futura erat.hi fiue Turcico, flue alio quopiam malo fpiritu afflati, 
padlorumque & conuentoruin obliti, res riouas & pemic/ofasmoli» 

r ; : -i •• ‘ untur: 



COMMENTARII. 1^ 

X untur : tion reputantes fecum , in quantum difcrimrn & feipfos , & uici. 
nasprouincias.ac in primis Hungariam , dcuniucrfo nomine Chrifti. 
ano quarti optime meritam, fiutadduduri. 

&UODVS ITtyiU qV ZcAKT) 1 

Principes. 

Orem , ijuo Principes Mofcovuix inaugurantur, fequeni 
formula , quam nonitafacilcconfccutus lum , tibi depinget: 
SCquaufuscft Magnus Dux IoannesBafilrj.cumfuumne' 
potem Demetrium,utantca memini. Magnum duce & rao/ 
harchamRufsixinucftiucrat. 

In medio templi diux Virginis,erigiturtabulatum,fupcr quo tria 
Tedilia, Auofcilicet, Nepoti, & Metropolitano collocantur. Confti. 
tuiiuritetnfuggeftum,quodipfiNolaiuocant:fupcrquo Ducalis pi. 
^ leus, BcBarnia, hoc eft ornamentum Ducale,ponuntur. Po‘ll,adcon. 
ftitticum tcmpusMttropolitanusi Archiepifcopi,Epifcopi , Abbates, 
Pridrcs .totusqueconuentusEtclefiallicorum, folennibus ornamen. 
‘tis induti adfunt. Magno itaque Duce cum Nepote templum ingree 
‘canunt Diaconi : Multos annos uni Duci magno Ioanni , fe. 
tklrtdumconfuetudinem. Sub hxc Metropolitanus cum toto clero 
canere Incipit Orationem diux Virginis , & fandi Petri confclloris, 
ijucm ipfi more fuo Miraculofum appellant: qua finita ..Metropoli, 
unus . Magnus Dox, 8 i Nepos , -tabulatum afccndunt , inque fedilia 
coltbcatafedcnt; Nepote interim ab initio tabulati fubfiftcnte. Tan. 
dem MagVius Dux in hxc uerba prxfatur : Pater Metropolitane, ex 
diuink uoluntatefa noftris maioribus M a gnis Ducibus antiqua & 
JlaifVertusobfcruataConfuetudine, patres Magni Duces, filqsfuisprf. 
mOgenitis coriOgnabant Magnum. Ducatum: & ficut eorum exem. 
pio , genitor meus Magnus Dux , me coram fe benedixit Magno Du.' 
C datur ita ego quoque primogenitum meum Ioanncm , coram omni, 
bus Magno Ducatu benedixi. Scdquiadipina uoluntatc accidit, uc 
filius ille meus mortem obierit , fupcrftes autem fit unigenitus De. 
hidriqS , quem mihi Deus loco filii mei dedit : hunc itaque ego pari, 
terebram omnibus benedico, nunc, &C poft me, Magno Ducatu Vuo. 
fodi tti <*rix ,Nbvubgardix, 6 e extera, fuper quibus oC patrem eius be.' 
nedixeram. ■ u 

$ub hxc Metropolitanus iubet Nepo terti locum fibi afsignatflm 
accedere, Sc bcndlieit illi cruce , Diaconum que iubet orationes dia. 
conorum recitare . ipfe interim fedendo iuxCa illum , capite inclina. 
tbquoquCjOratrDomincDcusnoftcr, Rex regum , Dominus domi, 
nantium , qui per Samuckm prophetam elegilb Dauid feruum tu. 
ora, & inunxi fti illum in Regem, fuper populum tuum Ifrael: tu nunc 
exaudi preces noftras { tuorum indignorum , 8i rcfpicc a Sandua. 

C 4 rio turi 



io RERVM MOS CO VITI CARVM 

riotuo ad fidelem (eruum tuum Demetrium, quem clegifli, exaltare a 
regem tuis gentibus fandis, quem redemifti preciofifsiino unigeniti' 
filrj tui fanguine:& inunge cum oleo lxticixr, protege eum uirtuteex* 
celfi.pone fuper caput coronam de lapidibus preciofis , da dii longi* 
tudinem dierum , di in dextram fccptrum Regale: pone illum in (e* 
dcnviuftam , circunda illum omnibus armis iuiticix, fortifica illum in 
brachio, & fubqceilli omnes linguas Barbaricas: & fit totum cor cius 
in timore tuo , qui te humiliter audiat : auerte illum ai fide mala, & 
demonftra illi faluum confcruatorem mandatorum fandx tux uni* 
uerfalis Ecclefix , ut iudicet populum in iullicia , & iufliCiam prx* \ 
ftet pauperibus, confeructcp filios pauperum , &confequaturdeinrc* 
gnumcoclefte. 

Poftea clara uoce loquitur : Sicuti eft tua potentia, & tuum eft re* 

t num: ita & laus &uirtus fit Deo patri,& filio.&fpiritui Sando.nunc 
i in fecula (eculorum. Finita hac oratione, imperat duobus Abbatib. 
Metropolitanus.ut fibi barma potrigant.qux una' cum pileo .quodam b 
tegumento ferico( quod Schirnikoiu appellant) tedaerat.Moxhanc 
tradit Magno duci.crucecp nepotem fignat. Magnus autem dux eam (ii 
per nepotem ponit t Dein Metropolitanus inquit: Pax omnibus. Cui 
diaconus:Domine oremu s.tum Metropolitanus orans: Tibi unico re* 
gi xterno.cui terrenum quoque regnum creditum: inclinate uosnobip 
cum, inquit, & orate omnia regnantem : Conferua illum fub protedio* 
ile pia, contine illum in regno.ut femper bona & decentia agat: fac dare* 
fcat iufticia in diebus fuis.amplificationeqj fui dominq,& ut in rraquilli 
tate eius quiete, fine difeordia uiuamus,in omni bonitate & puritate. & 
Jhxc fubmifsius. Alta autem uoce : Tu es Rex mundi,& feruator anima* 
Tu m noftrarumdaus tibi patri, & filio.fpiri tu ique fando , nunc & in fe* 
'cula feculorum, amen . T andem pileum Ducalem a' duobus Abbatibus 
mandato fibi allatum. Magno duci porrigit: ad haec, cruce nepotem in 
ilonline patris, & filrj, &T fpiritus fandi fignat. pii eum porro Magno du* 
ce capiti nepotis imponente , Metropolitanus primum dein archiepi* 
fcopus & epifeopi accedentes.manu ei benedicebant • His ordine pera* C 
dis, Metropolitanus, & Magnus dux.nepotem fibiafsiderciubet,pau* 
lifpercjj commorati furgunt. Interea diaconus Letaniam (utuocant) 
incipit, Mifercrc noftri Domine ; nominans Ioannem magnum duceni, 
rurfus alter chorus commemorat, magnum ducem D^pictriumnepo* 
tem,& alios fecundum confuetudinem. Finita Letania , orat Metropo* 
litanus: Ofandifsima domina uirgo Dei genitrix. & poft orationem 
Metropolitanus & magni duces confident . Sacerdos feu diaconus lo* 
cumdemonftrat,inquolrgebaturEuangclium,altacpuoccdicit:Mul* 
tos annos Magno duci Ioani.bono fideli Chriftidiledo , Deo eledo,& 
Deo honorido.Magno duci loanniBafilii Vuolodimerip.Novuogar* 
d ix Si totius Rufsix monarcha*,per multos annos. Sub ha’c lacrrdores 
ante altare canunt:Magno duci multos annos, itide in dextro ac Sniftro 
: v 3 ' choro' 





COMMENTARII. . , 21 

A choro diacohi canunt. Multos annos.tadcm rurfus diaconus alta uoce. 
Multos annos magno duci Demetrio, bono fideli Chrifti diledo , Deo 
elc&o&honorado:magno duci Demetrio Ioannis Vuolodimcric.No 
vuogardix,& totius Rufsix multos annos. Sacerdotes item apud altas 
rc,& in utrocp choro intonant, Multos annos Demrtrio.Quibus peras 
dis,Metropolitanus, Archicpifcopus,Epifcopi,& tota congregatio or 
dine,magnos duces accedunt, eosqj honorifice confalutancacccdunt 8 C 
fili] magni ducis,iiidinando & falutando magnum ducem. 

INSTITUTIONES 

'Dacu iam inaugurati. 

Imon Metrcp jlitanus inquit : Domine & fili, magne dux 
Demetri diumauoluntate, auus tuus magnus dux fecit tibi 
gratiam, benedixit te ducatu magno: & tu Domine & fili; 
habe timorem Dei in corde tuo: amaiufticiam, &iuftum iu* 
v dicium:obediasauo tuo magno duci, curam de omnibus refldfidc* 
libus ex toto corde habeto . &C nos te Dominum filium fuum benedici* 
mus, & Deum oramus prq tua fallite, Deiri Metropolitanus & magni 
duces fu rgu n t. Me trop oli can uscp orans benedicit cruce magno duci, e* 
iyscp filijs. t.tdcm Liturgia,hoc eu facro perago, magnus dux auus fe in 
fuam habitationem confert . Demetrius uero' in ducali pileo & barma, 
ex xdediux Virginis, magnaBoiaronum caterua.filijSquc comitanti* 
bus, ad templum Michaelis archangeli pergit , ubi in ucftibulo fupra 
pontem a Gcorgio magni ducis Ioannis filio, ter dengis aureis afpcrgi* 
cur(per dengain genus monctx intelligc) templum que ingreflo.Sa* 
cerdotes leta niam orantes , fecundum confuctudinem , cruce c i benedi* 
cebam, Sc iuxta fcpulchraac monumenta eum ligno crucis lignabant. 
Dein templum egrediens , in porca a Gcorgio rurlus degis aureis afper* 
gitur. Poftreaa in templum annunciationisMarix progreditur, ubi 
baccrdotcs pariter ci benedicebant, & a Gcorgio dengis ut antea afper* 
gebatur.Pcradtis tandem tjs,ad auum & matrem fc contulitDemetrius.' 
C Adlafunthxcanno mundi 7006. a nato autem Chrifto L4P7. die quar* 
tamenfis Februarij. 

Interfuerunt autem huic mandato magni ducis, & benedidioniSi* 
monis mctropolicani: 

TychonarchicpifcopusRoftovuien.& Ioroslavuienlis : Nyphonc 
SufdalicnGs&Toruski: Vuafian epifeopus Tvueren.Prothalius , Re* 
CuicnbsSi Muromski Afranius Columbncnfis, Ieufimi, SarkS&Po* 
dottskiepifcopi. 

Multi item Abbates & Priores , inter quos potiores Serapian , prior 
ihonailcrrj ad fanda Trinitatem, diuiSergrj ScMakiri], Prior monafte* 
rii fandi Cyrilli : magnus deniqj conucntus rcligioforum & Ecclefiafti* 
eoru aderat. Inter prandendu, muneris quali loco oblatu erat cingulum 
htum auro , argemo, gemmis preciofis confectu, quo cingebatur, mox 
. q. Sclgi 


ZZ f *ERVM HOSCOVITICARVH 

Sclgi C|iio tp PcrcasIavu'ski,hoc eft.pifciculi ex lacu Pcrcaslaviiienfi, ha- # 
Ircibus non difsimitcS , quorum & nomen habent . Ideo autem id genus 
pifeium putant afferri, quod Pcreaslavu nunquam feparabatur a Mt* 
fcovuia.uel Monarchia* r 

Bannai eft ueluti torques latae formc,ex ferico uillofo,extTinfecus ta* 
men auro & omnis generisgemmis concinne confeftus: quem Vuolo* 
dimerus prxfedlo cuidam Caphx lanuenfi profligato ademit. 

Pileus ip forum lingua Schapka didtus , quo V uolodimerus MohOf 
machufus cfl,& quem gemmis ornatum, aureis item laminis, quali qui- 
bufdam fpirulis fubinde fefeuibrantibus, mire concinnatum reliquit, 
hactenus dixi de principe, qui maiorem partem Rufsix tenet. 

Cxteras Rufsix parces hunc unus Sigifmtmdus Polonix rex, ma> 
gnuscp Dux Lithvuanix tenet. Cxtcrum cum regum Polonix, qui ori» 
ginemfuamex Lithvuanis traxerunt , mentio fit, de genealogia eorum 
quaedam fubiungenda uidentur. 

Prxfuit magno Ducatui Lithvuanix princeps quidam Vuiteneft* % 
quem cum famulus eius Gcdemin, ut Polonorum annales referunt, oc* 
cidifTet,mox & ducatu & uxore potitus eft: ex ea que inter plures alios* 
prxeipuos duos fufeepit filios, Olgird & Keftud. Ex Keftud natus eft 
V uitoldus, quem alias V uicovudum appellant : Sc Anna , Ianufq ducis 
Masovuix coniunx. 

V uitoldus reliquit unicam filiam Anaftaftam , qux Bafilio duci Md' 
fcovuix in matrimonium collocata , Sophiae» nominata eft : ex quana* 
tus eftBafilius.pater magni illius Ioanis,auusBafilij Rhutenorum prirt- 
cipis.ad quem Orator miflus fili. 

Keftud porro' ab Olgird fratre in carcerem coniedhiS.fmTereperijtr 
Vuitoldus quoque,uir,quomaiorcmLithvuanianon habuit, & ex ba* 
ptifmo Alexander di dius, 1430 moritur. 

Olgird Gedemini filius, ex uxore Maria, prindpeTvuerenfi Chria 
ftiana^nter alios filios lagelonem fufeepit. Is regnadi cupiditate non fo- 
lum regnum Polonix,fed ipfam Hedvuigim quoqp, qux tum diadema^ 
te infignita regno prxfuit, Vuihclmo<^dud Auttrix dcfponfata fuit, O 
atqj adeo parentibus primatibus'^ utriufcp regni confcnrientibus , a tu 
te nubiles annos Regio mote cum co concubuilfet , affediabat : mifsisqj 
mox in Poloniam Oratoribus fuis , regnum & Hedvuigim uxorem ex* 
petit. Vt autem PolonoSin fuamfcntcntiampertraheret,uoti'quecom- 
pos fieret, inter alia fidem fe Chrifti una cum fratribus fuis, ducatibus 
item Lithvuanix Sc Samogithixfufcepturnm pollicetur : alrjscpidge- 
nuspromifsionibus, Polonos infuam fententiam permouit, ut Hed> 
vuigis horum authoritate addudla.atcp etiam inuita, refeiffo priore ma- 
trimonii foedere, illi nuberet. quo facio , lagelo ipfe continuo Vuladili 
lainomincacccptobaptifatur, in Regem coronatur, nuptrjsque pera> 
diis Hcdvuigc uxore anno Domini ij86 potitur . qua tamen non long^ 
pdftprimoin partu mortua, Annam comitem Celeix duxit uxorem: ex 

qua 


/ 


COMMENTARII. zj 

A qua fufccpit unicam filiam Hedvuigim, defponfacam Friderico iuniorl 
Brandenburgcnfi . Duxerat & anum quandam: qua pariter mortua, 
Rhuteifam Andrexloaois ducis Chiovuienfis filiam Soncam.qug poft 
afliimpto ritu Romano.Sophta appellata eft,duxit:ex eacp fufccpit Vu# 
Udislauni&Calitnirum filios. 

. Vuladislaus patri in regno fucccfsit, inq? Hungarix regem , fubmo# 
tolegicimo hxrede.Albcrti regis dcfuntfti filio Ladislaopofthumo, eo# 
fonants,ad Vuarnamcp lacum poft a' Thureis oppreifus cft. 
t Cafimir.us.qui tum magnum Lithvuanix ducatu tenebat, &quiLa# 
dislao poithumo fimiliter regnum Bohemix.fortc' fratris* exemplo du- 
«ftus .adimere uoluit , fratri in regno Polonix fucccfsit. dein eiusLadif. 
ki.Hugarix & Boherrtix regis lororem Elifabetham in uxorem duxit: 
ex qua lufcepit filios, V uladislaum Hungarix & Bohemix regem.Ioan* 
nem Albcrcum,Alexadrum,Sigifmundum,Polonixrcges:Fridericum 
Cardinalem, St Cafimitum.qui in Santftorumiiumcrum relatus cft. 

® V uladislao erat Ludouicus filius. Si Anna filia. Ludouicus in regno 
fuccefsit:MariaPlulippiregis Caftcllx, archiducis Auftrif, filia in uxo. 
rem dufta.i Thureis mMohacz anno i;i 6 oppreifus eft. 

Anna FER-D INAND.O , Romanorum , Hungarix 8 c Bohemix regi, 
archiduci Auftrix nupfittquatuor filqs , St undecim filiabus ex ea iufce# 
ptis.Pragx tandem in pucrperio.anno Domini 1*47 moritur. 

» loannes Albercusiineconiugeobrjt. 

- Alexander Helenam, loannis magni ducis Mofcovuix filiam, duxit 
uxorem: fine liberis tatfiendecefsit. 

, Sigifmundus ejipriore uxore Barbara, Stephani comitis Zepufien- 
Gs filia, fufeepit Hedvuigin.Ioachimi Branderiburgenfis Eletftoris con# 
iugem.ExpofterioreBona, filia loanisSfortix ducis Mediolani StBa# 
rfj, fufeepit SigifinundufccunduPolonigregem.magnuLithvuanip du 
ccmrqui Elizabecham ferdiNandi Romanorum , Hungarix & Bo# 
hemixregis.&c.filiam.anno 1*43 -fexta die Marj uxor em duxic.qux ta- 
men immatura morte/ St fine prole, anno 1541. die Itinrj decima quin# 
e tadecefsit. . .. 

Duxit deinde Barbaram, ex domo Radauilorum:qux ante Gaftoldb 
Lithvuano nupta fuerat,inuitisparcntibus:St fubditis hoc matrimonii# 
um tam indigne ferentibus, utrebellio eorum iam coepta, in pernicio# 
fam feditionc abq(Iec,fi ferdinandvs rex iniurias filig illatas ulcifc/, 
quam carum memoriam deponere maluilfet.Hac ucrd mortua, idem Si 
gifinundusad redintegrandam cum Perdinando coniuntflioncm St af- 
finitatem conuerfus.comugio libi copulauit Catharinam.germanam fo 
rorem Elifabethx, quam rranrifcus duxMantuxuiduam reliquerat. 
Nuptixcclebratx funt Cracouix , ji Iulq , anno t yyj. V trancp fororem 
ego.tanquam Magifter feu Prxfedhis Curix.ad fponfum deduxi. 

SemouitesMazovuic dux, ex Alexadralagelonis fororc fufeepit mu! 
tos filios, filiasep.Filipfineliberis dcctflcrut.hx filialius Czimburgis ou# 

pfie 


4 RERVM MOi.COV IT ICARVM 

pfit Arnefto Auitrix archiduci , ex eoqj genuit Fridericum Romano- A 
rum Imperatorem, patrem Maximiliani Imperatoris.Maximilianus ge- 
nuit Philippum.Hilpaniarum rcgem.Philippus <5 AROL VM V.& FBR- 
di nano viU,Romanorum Imperatores. 

Ovuka Vuoleslao, Thefincnfi duci, in matrimonium collocata e& 
Amulia , Vuoguslao Stolpcnlium duci, qui nuncPomeranixtfux 
appellatur, nupfit. 

Anna uerd,MichaelidudLithvuanix:Catharina innupta obijt. 

Porro' Olgird atq? lagelonis fratres, nepotescp, item filiarum eiufdent 
liberos, Kcftudis deniqs Cafimiri,ahorum<^ Regum pofteros.fi quisor 
dine recefere uc!Ict,in immenfum tam numerofa proles excrcfccm; qug 
tamen ut fubitoau&a eft, ita nuncin uno regis Polonix iam mortui fi- 
lio, Sigifmundo fecundo Poloniae rege.mafculinus fraus relidet. - 

Quoniam autem in mentionem pofteritatis Gedemini,& regum e* 
ea ftirpeinddimus.faaudabsrcuifumeft, fi quae regnantibus VuladiC 
lao Hungarix & Boemiae , ac Cius fratre Sigifmundo Polonix regibus J 
(Cafimirifiltjs)euenerunt,fubfjceremu*. ■■ n 

Pofteaqua Vuladitlaus regno Hungarix, concedente, &iusfucce£ 
fionisfibireferuanteMaximiliano Romanorum Imp. potitus eflet, 8c 
unicam tantum filiam iam confcncfcens haberet:Maximilianus, quo ius 
fuccefsionis aliqua anfliore coiun&ione cofirmaretur , cum V uladislao 
de matrimonio inter alteru m nepotum fuorum ex filio fuo Philippo Hi 
fpaniarum rege , & Anna V uladislai filia contrahendo,tra<ftarecoepit‘ 
Nam Annae nuptias perdite ambiebat Ioannes Zapoliranus, filius Ste» 
phani Sccpufienfis comitis: ctuusfumma fuerat apud Mathiam regem, 
atep adeoapudipfum Vuladislaumauthoritas. Vehementer adnitente 
matre uidua, qux primarios quofqr uirosin Comitatibus & prouinctjS 
Hungarix, muneribus atep ftipendrjs annuis (qux fua lingua Iargalafs 
uocant)inefcatos,&adquxuisobfequiaobnoxiostenebat:nihildubi- 
tans, quin horum ftudijs & fuffragationibus, & matrimonium iftud fi- 
lio con ficcret, & per hoc Cidem regnum pararet, quibus mulieris machi- 
nationibus ingens deinde momentum addidere nuptix , qux inter eius C 
filiam, loannis fororem,& Sigifmundum Polonix regem fatftf fun t.His 
rebus animaduerfis.Maximilianushocmagis fibi.quod de matrimonio 
inter nepotem fuum & Annam inftituerat, urgedum cfie ratus, cum ex- 
ploratum haberet, Vuladislaum idem cupere, fed fatftione & ftudrj s eo- 
rum qui loanni Zapolitano deuintfti erant, impediri : aleam fibiiaden- 
dam,& Hungariam armis tentandam efie putauit . quo tn bello ego pri- 
mum militix ty rocinium feci. Sed cum hoc in armorum ftrcpituL-udo- 
uicu Vuladislao nafd cotigiiTet.interpofitis primum induens, ad folidi- 
orc pace deuetu eft:quf deindchuccxrjt.ut Vuladislaus cu filio ia coro- 
nato, & filia, achuius frater Sigifmudus Polonixrcx Vienna ad Maxi- 
milianuuenirent:ubifatftiscum Anna fp5falibus,& extinftis omnib.fi- 
multatibus.Sc fufpidombus, quibus ob ambitionem Ioanis Zapolitani 

indulgc- 


A indulgcbatur.principes ifti perpetuo foedere funtconiunifli. Sic aurem 
SigifmundusrcxtumMaximilianolmp.fatisfecit, fe'qj approbauit.tit 
idem al iquando me audiente diceret : Se cum hoc rege, quacuncp in ten- 
dat, & ad fuperos,& ad inferos eflciturum.De Ludouico uulgd ditflum 
eft.quod immaturo partu editus, immatura aetate uxori iuntfnis & bar- 
batus fuerit: ac regno quocp immaturus , immaturam mortem obierit. 
His uero' addi poteft,quod mors eius regno Hungarif , &C omnibus uici 
nis, non minus immatura qua'm acerba fuerit.Etfi uero falutaribus con- 
filrjs dellituebatur Ludouicus, tamen optima eum in patriam & fubdi- ' 
tos fuos mente &C affectione fuiffe , & quibus ea feruarentur rationibus 
quxfiffc, conflat. Namubi cognouiflet «SolimanumpoflBelgradum 
captum, nouam & formidabilem expeditionem aduerfus fe moliri, mi- 
feratadolefccns Curiae fuac magillrum Polonum cognomento Trcpca, 


B conOliorum caufa cSucnire grauaretur. Sed cum hoc praecife recufatum 
effeta Sigtfmudo.Trepca cum lachrymis dixiffe fertur: Nepotem tuum 
rex nunqua deinde uidebis,nec ullam ab eo legationem audies.Id quc (ic 
eucnit.Nam regeSigifmundo ab Hungarif finibus religionis praetextu 
longius ad Gedanum in Prufsiam abeunte, nepos eius una cum eodem 
T rcpca,illa funeftifsima clade, quam a loco Mohacienfcm uocat, eflab- 
forptus.Scd nunc ad Mofcos redeo. 

Bafilio Ioannis deuxore ducenda deliberanti , confultantfquc.uifum 
tandem fuit, ut potius fubditi alicuius fibam, quam externam duceret: 
tum ut maximis parceret fumptibus, fimul ne uxorem peregrinis mori- 
bus diuerfacp religione imbutam haberet. Huius autem confilrj Gcor- 
gius cognomento Paruus.principis & thefaurarius Si confiliarius fum- 
mus, auchor fuit . Putabat enim, principem, filiam fuam uxorem dutftu- 
rum.Sed tandem publico deconfilio,Boiaronum filia: numero mille & 
quingeiux,cum in unum locum condutftx effent.ut ex illis quam uellct; 
eligeret : delecfhi princeps habito , Salomcam, Ioannis Sapur Boiaronis 
C filiam, contra Georgrj opinionem in uxorem elegerat . Ex ea porro cum 
ad unum Sc uiginti annos liberos non fufcepi(Iet,fterilitaceuxoris offeri 
fus, carneo anno quo nos Mofcovuiam ucneramus, nimirum 1726. in 
monalterium quoddam in Sufdali principatu intrufit*huic Metropoli- 
tanus in monailcrio Iachry manti , eiulantiqt , capillis primum abfcifsis, 
cum cucullam porrexiffet.eam libi inrjci hxc adeo' non patiebatur.ut ap 
prehenfam, in terramqj proietflam cucullam pedibus calcauerit . qua rei 
indigmtate.loannesSchygona.unusexprimarrjsconfiliariis, commo- 
tus.cam non foluin acriter obiurgauit.fed flagello cgcidir.fupcraddcns: 
Tunc uolutaciDominirefillcre audes villiuscp iufla capeflerc moraris? 
HuncSalomea cum interrogarer, qua fcauthoritatccxdercrr Mandato 
13 omini,cum refpondiffet:animo illa tum fraiflo coram omnibus, quo’d 
cucullam inuita atque coacfta induat.protcffatur, tanta-qt iniurix fibi il- 
latxDeum ultorem muocat. Salomeaitaqucm monaflcrium coniefta. 



s oratum ati qj 
capiendorum 


d cum priti; 


RERVM MOSCOVITICARVM 

cum princeps Helenam filiam KnesBafilrj Lintzkij Cxci,iatn'cp uita de- A 
fundi, fratris inquam ducis Michaelis Lintzkq.qui tum captiuus detine 
batur.uxorem duxifTet : continuo' fama exoritur, Salomeam grauidam, 
propcqj partum eiTe.rumorcm confirmabant duae matrone, primorum 
coniiliariorum , Georgq parui thefaurarrj , & lacobi Mazur cubicula* 
rrj,uxores:aieban ccp fcfe ex ore ipfius Salomex audiuilTc.ut quae graui- 
dam fe,& prope partum eiTe fateretur. Qua re audita, grauiter commo- 
tus princeps.utramcp a fe repulit: alteram, Georgrj uxorem , etiam uer- 
beribus affecit, quod tempeff iuius de haere ad fe noii retuliffet.Mox ut 
rem compertam haberet, Theodericum Rackconfiliarium.&Potatfc- 
cretarium qucndam.ad monafterium in quo detinebatur,mittit;illiscp, 
ut ueritatem rei diligenter inquircret,dcmandat • Quida nobis tum Mo 
fcovuixexiftcntibus,fandcaffirmabant,Salomeam filium Georgiu no 
mine peperiffe:ncmini tamen infantem offendere uoluiffe. Quin cogno 
fccndx ucritatis gratia, quibufdam adfc mifsts, dicitur refpondilTc, indi- 
gnos illos effe,quorum oculi infantem uiderent : dum in fuam Maiefta- 3 
temueniret, matris iniuriam ulturu m. quidam uero' eam pcperiffc,con- 
ffantcrncgabant.Ambiguaitaquccadereeftfama. 

Bafilq porro' Linczkq ex Litnvuania profugi filiam, cur uxore dux»* 
ritprinccps.duas caufas,pr j terquam quod fe ex ea liberos fufccpturum 
fperabat,fuiffc accepi : tum quod focrus genus fuum duxifTet ex familia 
Petrovuitz,qux magni quondam nominis in Hungariacrat.Grxco- 
rumque fidem fcqucbatur: tum quod Michaelem Linczkij , fingulari 
dexteritate ac rara quadam fortitudine uirum , patruum liberi habituri 
cffent.Habcbat etenim princeps duos germanos fratres fuperffites, Ge 
orgium&Andream: atque ideo fi forte liberos ex aliqua aliauxorefu- 
fciperct,eosfratribusuiuentibus,parumtutosforeinregniadminiftra- 
tioneputabat. Michaelc autem in gratiam recepto,libertatccp donato,' 
filios ex Helena fufeeptos, authoritate patrui in maiore quiete futuros 
non dubitabat, de cuius liberatione nobis prxfentibus tranabatur: 
quem etiam uinculis folutum.libcriscp cuftodrj s honeff c' mandatum, ui 
dimus tandem libertate donatum , intercp exteros Knefos tcff amento a 0 
principenominatum , tutorem denicp nepotum fuoruloannis & Geor- 

S t} inftitutum fuifie. Sed poffeaprincipemortuo,cumuiduam regium 
iorum continuo' cum quodam Boiaronecognomento Ovuczinacon 
Caminantem , incjj mariti fratres uinculis conffricffos fxuientem, crude- 
li usque imperantem uideret ,eam , ut honeff ius & faruftius uiucrct , ali- 
quoties folapietate ac honeftateaddutffus admonuerat ; fedhuius illa 
admonitionem adeo' moleffeimpatientercp tulit, ut mox qua ratione c' 
medio tolleretur.confilium quxrcret.caufacp reperta, Michaelem aiune 
continuo proditionis crimine fuiffe infimulatum , atque in carceres rur> 
fus conieffum.mifcrc tandem perpiTc: uiduam quoque non ita diu poli 
ueneno fublatam.Ovuczina uero' adulterum in partes difiechim 
fuiffe.Matre itaque c medio fublata,maior natu filius Io- 
annes, tya 8. anno natus, in regno fucccfsit. 


% E LICIO. 

V fsia ut ccepit,ita in hunc ufcp diem in fideChrifti ritu Grac 
co perfeuerat. Habuit Metropolitanum , quondam refiden- 
tem in Chiovuia,dein in V uolodimeria.nuc uero' in Mofco- 
vuia.Poft, cu'm Metropolitae feptimo cjuoqs anno Rufsiatn 
Litli vuanorum imperio fubie<fla inuiferent,exa<5hscp numinis inde redi 
rent,hoc Vuitoldus, ne uidelicct prouinciae fuf argento exhaurirentur, 
ferre noluit. Conuocatisitacp epiicopis, proprium Merropolitanu con. 
itituit.qui nunc V uilnae,metropoiiLithvuanix,fuam fedem habet:qug 
cc(i Romanum ritum fequatur,plura tamc templa Ruthenici,quam Ro 
mani ritus, in ca cernuntur . Cxtcrum metropo litae Rhuteni authorita- 
tem fuam a patriarcha Conlfantinopolitano habent. 

Rhuteni in Annalibus fuis aperte gloriantur, ante Vuolodimerum 
& Olham.terram Rufsiac eflebaptizatam & bcnedifta ab Andrea Chri 
iliapoftolo,qucexGracCiaadoftiaBoryfthenisuenifleipfiaffirmant:& 
aduerfo flumine ad montes,ubi nunc Chiovuia eft.nauigafle, arcp ibi o- 
j 5 mne terra benedixifle & baptizaflc:cruce fuam illic collocafle.prxdixifi 
feqj magna ibi Dei gratia,multasq?Ecdefias Chriftianorufuturas.Poft 
inde ufcp ad fontes Borvfthenis pcrucnide in Vuolok lacum magnu, & 
per fluuium Lovuat dcfccndifle in limer lacum: unde per fluuium Vuol 
chovu , qui ex codcin lacu fluit , Novuogardiam: inde fluuio eodem in 
Ladoga lacum, &Heua flu. atep in mare ufq? quodipfl Vuaretzkoiae 
appellant, nos Gcrmanicum,inter Vuinlandia & Livuoniam , Romam 
nauigandoperucnifle.Poftrcmo' in Peloponnefo propter Chriftum, ab 
Ago Antipatro crucifixum fuifle.Haec Annales ipforum. 

Eligcbanturquondam Metropolitg,item Archiepifcopi.conuocatis 
omnibus Archicpifcopis,Epifcopis,Abbatibus & Prioribus monade/ 
xiorum. inquirebatur uirfaniftioris uitx per monafteria &hcremos,eli- 
gebaturqj.Hunc uero principem aiunt ad fe certos conuocarefolere.at- 
que ex eorum numero unum fuo iudicio deligere.Erat eo tempore, cum 
Ctefaris Maximiliani Oratore Mofcovuix agere, BartholomatusMe- 
C rropolira.uirfanctae uitaercumq? princeps uiolafletiuramcntum, per fe 
Sc ipfum Metropolitam duci Scmefitz prxftitum, &C alia quxdam defi- 
gnaflct.qux uidcbanrur contra authoritatem illius cfle, accefsit princi- 
pem, inquit: Dum omnem authoritatetibi ufurpas.ideo officio meo 
prxeflenon poflum. Porrcclocp fibi baculo fuo, quem in modum cru- 
;cis ferebat , officium refignat . Princeps baculum cum officio fine mora 
fufcipit.atq; pauperem cathcnis uintflum , continuo' Biclogefero mittit. 
Aiunt huncibialiquandiu in uinculisfuifle: Uberatum tamen po'ft,pri- 
uatum'quc,in monafterio reliquum uitx' cxegifle.Huic mctropolita Da 
nielquidam X X X fere annos natus, homo corporcrobuftoatcpobx- 
fo.facie rubenti , fuccefsit : qui ncbcntri magis quam ieiunrj s , uigilrjs ac 
orationibus deditus uidcrctur, quoties atftum publicum edet celebratu 
rus,fulphuris fumo tum faciem, ut impallcfccret,inficere,atcji ita pallo- 
re imbutus,in publicum prodire folebat. 

d a Sunt & 



«0 RBRVM M.OJCO VXT lc ARVM 

Sunt & ali] duo Archiepifcopi in dominio Mofci, inNovuogardia, A 
fcilicctMagrici& Roftoft.itcmEpifcopiTvuercnfis.Refancnfis.Smo 
lentis,Permix,Suffiali,CoIumnx, Czernigo vuix, Sari. Hi omnes Mt> 
tropolitx MofcOvuitico fubie&ifunt. habent autcfuosprouentus ccr# 
tos ex prxdi]s,& alijs extraordinarrj S , ut uocanc, accidentalibusrcaftrat 
autein,ciuitatcs, aut ullam adminiftratione fecularem (utuocant)non 
habent:carnibus perpetuo' ab ftinen t . Abbates duos tantum in Mofco* 
Vuiaeflercpcri: Priores ueromonafteriorum plurimos, qui omnes ar# 
bitrio ipfius Principis,cui nemo refiftcrc audet,eliguntur • 

Priores quomodo eligantur, ex cuiufdam Variam i , Prioris Hutte# 
nienfis monaficrr),anno 70*4 .inftituti.literis, ex quibus capita reru dun 
taxat excerpfi .apparet. Principio fratres alicuius monafteri], Magno du 
ci (upplican t,u t idoneum Priorem eligat, qui eos diuinis prxeeptis inftf 
tuat-Eledlus autem, priufquam confirmetur a Principe , cogitur fe iura# 
mento atq? inferiptione obftringerc, quoduelitin eo monafterio iuxta 
(anciorum patrum conftitutionem pie' & fande uiuere: omnes Officia- B 
les iuxta maiorum confuctudinem,cofentientibus etiam fenioribus fra# 
tnbus.airuincre; lingulis officijs fideles prxficere, atque commodum 
monafterrj diligenter procurare: de negotqs & rerum caulis, cum tri# 
bus aut quatuor fenioribus deliberare, Fadaque deliberatione , nego» 
tium ad cotum Collegium fratrum referre, atq? eorum communi fentert 
tia de rebus dccerncrc,conftituereqj:non lautius priuatim uiuere, fed in 
eadem menfa perpetuo' e(fc,& communi cibo cum fratribus uti: omne* 
cenfus & reditus annuos diligenter colligere, acinthcfaurum monafte» 
t i) fideliter reponere- Hxcfub magna pcena,qua libi infligere Princep* 
poteft,it em priuatione offici] , feruaturum fe promittit . Obftriflgunt fe 
iuramciuoquoqueipfifenioresfratres,prxdi<fia omnia fefeferuaturos» 
ac Priori inftituto fideliter & fedulo' obtemperaturos. 

Sacerdotes feculares ut plurimum cofecrantur hi, qui diu apud eccle* 
fias tanquam diaconi feruicrunt.In diaconum autem nemo confccratur, 
nifi coniugatus . unde pleruncp & nuptias celebrare , & in gradum Dia# 
conatus fimul ordinari folcnr.Siuero fpofa alicuius diaconi male' audir, <3 
tum in diaconum, niG integrae fama: uXorem duxerit, non confecratur» 
Mortua coniuge, facerdos a facris obeundis prorfus fufpenditur : fi ca# 
llc caincnuiuic , olficps ac alrjs rebus diuinis , cum exteris ccdefix mini# 
rtris,choro tanquam minifierintcrelTcpotcft. Erat quidem antea con# 
luetudo,utuidui cafte uiuentes, fine reprchcnflonefacra perageret. Sed 
nunc mos inualuit,ut nullus uiduorum ad facrafacienda permittatur, ni 
fi monafierium aliquod ingrediatur.iUxtacp regulam uiuat. 

Quicunquefacerdosuidutis.adfccundas nuptias, quod cuique libe# 
rum eft, tranficrit, is nihil habet ctim clero commune : item nullus facer# 
dotum autfacra obire, aut baptizat*, aut alio quouis fungi munere au# 
det,nifi diacono pratfente. 

Sacerdotes in ecclefrjs primum tcncntlocum. Et quicunque illorum 
<ontra religionem aut officium (a cerdo tale quauis ratione fecerit, iudi# 

dofpiri# 


coMMttii^Afcttr i ? 

X cio fpirituali fubij citur.Si ucro furti aut ebrietatis accufatur.aut in aliud 
id genus uicrj inciderit , a feculari magidratu, ut tiocant , punitur. Vidi* 
musMofeovuix ebrios iacerdotes publice uerberari : qui aliud nihil 
quercbantur,quam fefe a fcrtiis,& nona' Boiaronecxfos efTe. 

Paucis rctroadtis annis,quidam Principis loCum tenens , facerdoteni 
in furto dcprchcnlunt , laqueo fuffocari fecit. qua rem Metropolita gra* 
uiter ferens , ad principem defert . Accer (itus locumtenens , principi re* 
fpondit : luxta antiquum patrix morem, furem, non facerdotetnfe fu* 
fpcndidc.atque ita ille impune dimidiis fuit. 

, Si faccrdos queritur coramlaico iiidice,fe a' quopiam laico ede cg funi < 
(offenfiones etenim omnes , ac iniuriarum genera, ad feculare iudicium 
ipectant) tum iudex.fi forte cognoucrit hunc ab illo laccfsitum,aut qua* 
uis iniuria prius adetdum fuifle,faccrdotem punit. 

Sacerdotes plerunque ex contributione curialium fuftinentur.afsi* 
grumur que illis domunculx cum agris & pratis, undeuitfhimfuis aut 
A famulorum manibus, inftar uicinorumquxritant. Pertenues habent 
oblationes ; aliquatido ecclelix pecunia datur ad ufurani , de centum de* 
cem,eamq> faccrdotiporrigunt,ne fujs illum aletefumptibus cogantur. 
Sunt etiam quidam , qui lib Aalitate principu uiuunt . Certe non multa: 
parochixrcpcriuntur.prxdijsac podefsionibusdotatx: exceptis epi* 
fcopatibus,& quibufdam monaderi)S.Nulla parochia, feu faccrdotiuttt 
confertur cuipiam, nili faccrdoti. In lingulis autem templis unicum tan- 
tum altare, & in dies Gngulosuniriim quoque facrumfaciendu putant* 
Rarifsimc templum repentur line facerdotc,qui ter in hebdomada tan* 
tum facra peragere cbftringitui. 

Vcfticum propclaicorum habent, extra pirctumparuum, &roturi* 
dum , quo rafura tegunt, pileum amplum concra calorem & imbresfu> 
perimponentes: aut pileo oblongo ex cadoru pilis, coloregrifeo,utun* 
tur.Omhes, baculos quibus innituntur,defernnt,Podochdidlos. 

Monaderqs prxfunt , ut diximus , Abbates & Priores: quorum hos 
Igumcno$, illos Utro Archimandritasuocant. Habent feiicrifsimasle* 
t gesacrcgulas:qux tamen fenlimlabefa<dx,iaCerit. Nullo folatq genere 
uti audent. Cithara, aut aliud mufices indrumentum , fiapudaltquem 
repertum fuerit, grauifsiine' punitur. Carhe perpetue» abftinent.Om* 
nes, non folum principis mandato,fed& lingulis Boiaronibus a' princi* 
pe mifsis parent. Interlui, quum prouiformeus a' Priore quodam reni 
certam peteret: quam cum continuo' non dedidet, uerbera minabatur: 
quo audito, euedigidrem petitam attulit. SuntplureS.qiiicxmonade* 
rrjs in heremum fe confcrunqibique tuguriola faciunt, qux au t foli , aut 
cum focijsincolunc:ui<frum ex terra & arboribus quxrunt.niminimra* 
dices,& alios arborum fruidus.Hiautem Stolpriiki appellantur • Stolp 
etenini columna dicitur . Domunculas autem angultas, & in altum ero 
tdas.columnis fudinent* 

Metropolita, Epifcopi.&Archicpifcopi.quamuiscamibuspcrpe* 
tuo' abdicent: tamc cum inuitan t hofpitcs laicos,aut facerdotes, eo tem* 

d j porequd 


3® RERVM t ,MO$COV|TICARVM 

pore quo carnibus ucfcuntur,nabent hanc prxrogatiuam, ut carnes illis A 

in fuo conuiuioapponant,quod Abbatibus &Prioribus prohibitu eft. 

Mitras Archicpifcopi, Epifeopi, & Abbates nigras 8i rotudas ferutt 
folus aut Epifeopus Novuogardienfisalbambicornc, more noftro fert: 

V cites qu otidianx Epi fcoporu m funt , (icu t aliorum monachorumt 
nifi quod aliquando fericeas ferunt, & praefertim pallium nigrum.quod 
habet a pedtorc in utramque partem tres fimbrias albas , inflexas inftar 
riuuli fluentis : in fignificationem , quo'd ex corde & ore illorum fluunt 
riuuli do&ring fidei, & bonorum exemplorum. Hi ferunt baculum,quo 
innituntur, quem gentiliter Polfoch appellant, in modum crucis. Epi> 
fcopus Novuogardicnfis album fert pallium. Caetenim Epifeopi dunta 
xat circa res diuinas,ac ipfam religionem pie' procurandi ac promouena 
dam funt occupati : rem autem familiarem , & alia publica fiegotia, offi> 
cialibus adminiftranda commitunt. J 

Habent in Catalogo certos Romanos Pontifices , quos inter fantflos 
ucncrantur: alios uero,qui poft illud fchifma fuerunt, execrantur,tans^ 
quam cos qui al} Apoftolorum fanctorumq; patrum, & feptem Concie 
liorum ordinationibusdefecerint, & tanqua haereticos & fchifmaticos 
appellant ; cofdemcp maiori odio profequuptur,qua'm ipfos Mahume> 
tanos.Dicunt enim/eptimo generali Concilio condufum efle,ut ea qug 
in praecedentibus conftituta ac determinata erant, in pofterum quoque 
firma, rata & perpetua cfient : nec unquam pofihac cuiquam licere aliud 
Concilium auundicere.autacccdcre.fub poena anathematis- &hocfe»' 
ucrifsimcTcruant. Erat quidam Metropolitanus Rufsiac, qui adinflan- 1 
tiam Eugenij Papg Synodum acceflerat,ubi & Ecclefiae erant unitx : re* 
uerfus in patriam capitur,omnibus bonis fpoliatur.atqj in carceres con 
rjcitunex quibus tandem cuafit. 

Inter nos & illos fidei diucrfitatem efle.dicct ex literarum exemplo co> 
gnofcere.quasIoannesMetropolitaRufsiacad Archiepifcopum.utipfl 
dicunt,Romanum,dederat,utfequitur: 

Dilexi decorem tuqm domine ac pater beatifs • Apofiolica fede ac uo- q 
cationcdignifs.qui ex remotis refpicisadhumilitatetn& paupertatenb 
Rram,&: alis diledionis foues nos,& falu tas nos ficuli tuos ex charitate, 

& interrogas fpccialiter de noftra fide uera & orthodoxa : de qua etiam 
audiens , ut nobis bcatitudinis tuae Epifeopus retulit, admiratus es. Et 
quia tantus es, & talis Saccrdos,propterea ego pauper faluto te,hono* 
rando caput tuum,& deofculando manus tuas 8C brachia.Sis lxtus,& a’ 
fuprema Dei manu protc&us: & det Dominus omnipotens tibi, tuis 
fpiritualibus & nobis,ordinem bonum.Nefdo unde exorta; funt herre* 
fes , dc uera falutis & redemptionis uia : & mirari fatis non poflum, 
quis diabolorum tam malus ac inuidus, tam ucritati inimicus, ac mu^ 
tuxbeneuolentixaducrfarius fuerit, qui fraternam noftram charitatcni 
a' tota Chriftianacongregationealienauit, diccnS, rios non cflcChHftia* 
nos . Nos profedo, Chriftianos uos ex Dei beriedidfione ab initio co-' 
gnouimus, licet in omnibus fidem Chriftianam non feruetis, & in mtib 

*’ tiiduier> 


J COMMENTARI*. ji 

A tis diu er fi fitis : id quod ex feptem magnis Synodis oRendam, in quibus 
fides orthodoxa Si Chriftiana in ftituta eft , ac prorfus cofirmata, in qui. 
bus etiam unquam feptem columnis fapientia Dei domum fibi audiHca^ 
uiun his prxtcrca feptem Synodis, omnes Papx digni funt habiti cachc 
dra S.Pecrt.quia nobifcum fentiebantJn primo autem Synodo erat Syt 
ucftcr Papa.in fecunda Damafus,in tertia CocIeftmus,in quarta beatiisi 
mus Papa Leo.inquinca Vigiliu*,infcxta Oaphanius.uirhonorandus, 
Si inSacris fcripturis doctusrin fcptimaS. Papa Adrianus, qui mifitpri. 
•• mus Petrum Epifcopum Si Abbatem monaftcrq fandxSabx; unde 
poftea exortx fupt dilTcnfioncs inter nos & uos, quae pullularunt pVxcI 
puejn antiqua Rana .Sunt proFedo mala multa,qux a' uobis contra le. 
ges diyinas ac ftatuta committuntur: dc quibus pauca ad charitateni 
tuamhp^benius. Primumjdc iciunio fabbathi, contra legem obferua. 
toifecundo' dc iciuaio magno, in quo feptirnanam abfeinditis, & carnes 
comcditis.ac propter carnium uoracicate homines ad uos allicitis. Item, 
f qui (acerdotes fecundum legem ducuntuxores, illos uos rcijcicis. Iceni 
quia presbyteris in bapcifmaccmundi funt, illos lios iam dcnuo'inupgi. 
tis.dicentcs.illafimplicibusfaccrdotibusfaccrcnohlicere, fcdfolis ep/. 
fcopis. Item de azymis malis, qux manifefte ludaicum leruitium feu cui. 
tum indicant . Et quod eft caput omnium malorum , ut qux confirmata 
funt per S. Synodos, ea uos cocpiftis permutare Se peruertere, dicentes 
defpiritu fando , quqd non tantum a' patre , fed Si a' filio procedat : 8C 
mu Ita alia maiora, de quibus tua. beaticudo ad Patriarcham Conflanti, 
nopoli canum , fratrem luum Spirituale, referre. Si omnem diligentiam 
adhibcrtdebercc, ut aliquando tollerentur ifti errores, & ut unanimes 
eflemus ia concordia Spirituali, fidit dicit fandus Paulus, informans 
nos: Oro uos fratres propter nomen Domini iesv christi, ut 
idem fene iacts , Si dftatjs , Si non fit inter uos difeordia, & fitis in eodem 
inte.llcduforuficau, Si in eadem cogitatione. De iftislex cxcefsibus, 
quantum potuimus, ad uos fcripfimus: deinceps & dealqsfcribcmus 
C charitaci tux.Si enim ita res fe habet, ficuti audiutmus, agnofccs ipfc no. 
bifeum, rranigredi per uos Canones fandorum Apoftolorum, & infti. 
tuta magnarum feptem Synodorum, in quibus erant omnes ucftripri.’ 
mi Patriarchx,&: concorditer dicebant, quod ucrbumucftrumeiTetua.' 
num • Et quod manifefte' erretis, nunc palam redarguam .In primis de 
iciunio fabbathi i uidecis qux dc ifto S . Apoftoli docuerunt, quorunf 
dodrinam habetis . S( maxime' beatus Papa Clemens , primus poft faii. 
dum Petrum apoftolum, ita fcribitcxftatutis Apoftolorum, ut eft in* 
Canone L X 1 1 1 i.dcfabbacho dicens: Si Ecdefiafticusinucntus fuerit,' 

t die Dominico uelfabbathoiciunarct.prf ter fabbathu magnu,dcgra. 

etur jftautcmfcculatishomo fuerit, excommunicetur. Si abEcdefia' 
feiungatur. Secundum erat dcieiunfo.quoduoscorrumpicis.Eftlaco. 
bitarum Si Armeniorum lurrcfis, qui Iade Si ouis in fando iciunio ma... 
suo utpntur . quis enim ucrus CHriftianus audet ita facere & cogitare? 
Legite Canones fextx magnx Synodi , in qua Oaphanius Papa uefter. 

i 4 eaprohi*' 


JZ RERVM MbiioVITICAlvVM „ ... 

ca prohibet.Nosprofe<fto' 1 tlumrcfciueramus,in Armenia, &alrjsqui* A 
bulliam locis, ouis & cafeo in magno ieiunio ucfci.noftris illico manda* 
uimtis.ut ab eiufmodi cibo atque ortini imolo dgmoniorum abftinef et: 
a quibus fi quis non abftincrct.a}} Bcdelia fcpararctur : (i facerdos,a fa* 
eris fufpenderetur . Tertius praeterea maximus eft error & peccatum, 
dcconiugiofaccrdotum,quo'd ab illis qui uxores habent,fumcre cor.* 
pus Domini renuitis: cum fanda Sy nodus, qux fuit in Gangis, feribat 
in quarto Canone : Qui fpernit facerdotem , fecundum legem uxorent 
habentem, & dicit.quod non liceat ex manibus eius accipere Sacramert' 
tum.fitarjathema. Item Synodus dicit: Omnis diatonus, Uelfacerdos 
dimittens propriam uxorem , priuctur faccrdotio. Quartum peccatum 
erat inundio,feu confirmatio. Nonne ubique dicitur in Synodis:Con* 
fiteor unumbaptifma , in remifsioncm peccatorum? Si ergo eft unum 
baptifma, erit 8c unum chrifma, & uirtus eadem tam Epifcopi quarti 
facerdotis. Quintus eft errorde azymis : qui quidem error eft prind* 
iium& radix totius hacreGs , ficuti demonftrabd. quanquam necef* % 
cefiet huc multas adducere feripturas, tamen id alias faciam, &inprx* 
entiarum hoc tantum dicam: Quia azymi a' ludatis fiunt inmcmoriam 
iberationis eorum , & fugae ex Aigypto:nos autem fcmel Chriftiani fu* 
mus, nunquam in labore Algyptiorum fuimus, &huiufinodi Iudxo* 
rum de fabbatho,azymis,& circuncifione obferuationes , nobis obmit> 
tendas efie mandatum eft. Et fi aliquis fequatur unum ex illis, ficuti di* 
cit fancr.us Paulus, tenetur totam legem implere i eodem Apoftolo di* 
cente : Fratres , ego accepi a Domino , quod & tradidi uobis i qtiia Do* 
mirius in qua node tradebatur , accepit panem jbtriedixit.fandificl* 
uit.fr egit, 8c dedit fandis difcipulis*dicens. Accipite & manducate , SCc. 
Confidera quid dico . noti dixit. Dominus accipiens azyma, fcd pa* 
hem. Quod illo tCmpore nec azymi erant, nec pafcha fiebat, nec Do* 
minus tunc comedebat Pafcha Iudxorunl, ut daret azyma Apoftolis, 
probabile eft per hoc, quod Iiidxoruih Pafcha ftartdo fit& comeditur: 
quodinChrifti cocna non fiebat, ut Scriptura dicit, Recumbentibus 
eis ctim duodecim. item, Et difcipulusrccubuitfuperpedusipfiUtih d 
cocna. Nam quod ipfc dixit, Defiderio defideraui hoc Pafcha mandu* 
eareuobifeum: ludxOrum pafcha non intelligit, quod antefemperco* 
medebat cumipfis. Neduecum dicit, Hocfacite in mearneommerno* 
rationem , nccefsitatem faciendi, tanqUam Iudxbrum Pafcha eflet, im* 
ponit: neque azyma illis, fed panem dat, ciimdicit.Eccepanisquemt!* 
go do uobis . fimiliterad ludam : Cui ego dabo panem inungens in fal* 
ipfc eft traditurus me. Si autem didusiftamrauonem, quod hos ccle* 
bramus in azymis , quia nulla eft tef reftreitas uel commixtio in diuinisi 
cur diuinitatis obliti cftis ,&C fequimini ritumludxohtm, ambulantes 
in hgrefi ipfius Iuliahi.Machumeti, 8c Apollinaris Laodicenfis.Sc Paiill 
Syrti Samo(atcnfis,&Etitychii,&Diaftcrti,aliOrurh'que qui erant inii* 
xta Synodo dcpratiarilsimi hcretici.d/abolicocp fpiritu repleti? SexruS 
denique error eft, de Spiritu fantfto. Quomodo enim dicitis.Credo in 
• Deum pa* 


Commentari t. :j 

A Deum patrem &£ filium, & Ipiritum fandhim.qui a patre & filio proce- 
dit? Mirabile cft'profedld,& horrendum didiu : quod audetis fidem 
peroertere: cum ab initio peruniucrfum orbem, in omnibus Chriftia> 
norum ecclefrfs conftantcr canatur: Credo in fpiritum fandfum,& Do* 
minum umificantem. Sii patre procedentem, qui cum patre & filio lia 
itiul adoratur & glorificatur. Quare igitur uos non dicitis , ficuti alrj 
,pbrjllianiomnes:fcdadditioncsponitis , & nouam adducitis dodtri> 
nam; cum tamen Apoftolus dicat : SiquisanriUntiauerit uobis, prae* 
fler, «3 quae uobis diximus, anathema fit. Vtinam uos non incurratis 
iltam maledidtioncm.Difficile cftenim,& horrendum.Dei feripturam* 
compofitainper fandtbs, permutare &peruertcre. Nefcitis quam ma* 
pdmus fit error. NamduasUirtutes.duasuoluntatei.&duoprindpia 
defandfofpiritu adducitis,adimcntes&parui facicntcsciushonorem* 
&C haere fi Machidonia: conformes eftis :quod abfit. Oro, & me indi* 
no ad fandi os pedes tuos , ut ab huiufmodi errorib. qui inter uos funr, 
■ celtes, & maxime ab aiymis abftincas . V olui etiam aliquid feribere de 
fuffocatis & immundis animalibus, & dc monachis edentibus carnes: 
e fcd dj: hispoltea ( fi Deus uoluerit) feribam . Parce aUtem , propter m a* 
ximamchantatcm > quo’ddchisrtbusadtefcripfi. An autem funt fa* 
cienda illa qua: fiunt , interroga fcripturas,&inucnie*. RogoteDo* 
fliinc.ut feribas ad Dominumnofirum patriarcham Conftandnopo* 
litanu m , & ad fan dios Metropolitas , qui uerbum uitae in fc habent , 
ficUt luminaria lh mundo lucent. Fieri enim poteft,ut Deus per illos fu* 
per huiufmodi erroribus inquirat, errtendetSd conftituar. Deinde fiti* 
biuidebitur.mihiminirnointcralios omnes, referibas. Salutotcrgo 
Metropolita Rufsiae,& alios omnes tibi fubiedios clericos 8C laicos.Sa* 
lutant etiam te niecum S.Epifcopi.Monachi & Reges, magni homines* 
Charitas (piritusfandii fit tecum,& cum omnibus tuis: Amcn. 



S E QVVNTVR CANONES CVIVS- 

dam loanm Metropolit4,tpu dicitur Propheta, quos raptim 
ut potui aifequi,aiiungere uolui. 

I / E R 1 in necefsitate abfque facerdote baptifentur. Anima* 
lia, uOlucrcS, ab auibusuel feris lacera: , non comedantur: 
] qui uero' comcdcrint,aut in azymis celebrauerint, uelinfe* 
Iptuagefimacarneufi fuerint, uel animantium fanguinemuo* 
faueri h c,co rrigantur. 

Aues,animaIiafufFocata,non comedantur. 

Rhuteni cu Romanis in necefsitate comedant.celebrentaut minime'; 

Rliuteni omnes Romanos non redfcbaptifatos, quia in aquatotino 
funtimmcrfi,aducram fidem conucrtant:qiiibusconuerfis,non ftatim 
Fucharifiia, ficuti nec Tartaris.alrjsue a fide fuadiuerfis.porrigatur. 

Imagines antiquae, &f tabulac,fuper quibus confecrationes fiunt, non 
comburantur:fcd in hortis,aut alio honorifico loco , ne iniuria affician* 


cur, aut dedecore, fepcliantur; 


Siiaf 


• 




34 KERVM MOSCOVITICARYM 

Si.inloco facro domum exxdificaucris, locus ubi erat altare, uacuus A 
relinquatur. 

Mantus monafterium ingrefius , fi eius uxor alteri nupferit , in (acer» 
dotem confecretur. 

Principis filia , ei qui communione in azymis , & cibis uritur immtin* 
dis, non in matrimonium locetur. 

Sacerdotes,hy berno tempore ex animalium.quibus uefcuntur, pefU/ 
bus.femoralia ferant. 

Non confcfsi.&alicna bona haud reddentes, ad communionem non 
admittantur. V ‘ 

Sacerdotes & m onachi.nuptrjs chorearum tempore non interfint. 

Sacerdos fi fcicns,perfonamiam tertio expetentem matrimoniu con* 
iunxcrit,officio priuetur. 

Mater filios baptizari uolens, ieiunare non ualentes,pro illis ieiune& 

Si maritus relitfta priore uxore.alteram duxcrit.ucl uxor alteri nupfo> 
rit,ad communionem.nifi ad matrimonium rcdicrit,non admittatur. 

Nullus aliena: fidei uendatur* 

Sciens cum Romanis comcdens.orationibus mundis mundetur. * 

Vxor facerdotis ab infidelibus capta,redimatur & in matrimonium, 
quiauim pafia eft.reafiumatur. 

Mercatores & peregrini ad Romanorum partes profici {centcs.com/ 
munione non priuentur : fed ad eandem, iniunltis quibufdam pro pot/ 
nitentisorationibusreconciliati,admittantur. 

In monafterio conuiuia,aduocando mulier es,non habeantur. 

Matrimoniumnonnifipublice,inEcclefijscontrahatur. 


se Q vu-ntistl Qv^iestiokes 

Cynlli cuiuf lam , ai epifeopum Viphoatem Jiouut- 
gardimjem. 

Vidfihomopoftcommunionem.exnimiacibiautpotusre/ 
plctione euomueritC respo N. Quadraginta diebus ieiu/ 
nando perniteac • Si non ob repletionem , uerum ex naufea, C 
xx diebus: fi uero alia leui ex caufa, minus. Sacerdos tale 
quiddam committens, X L diebus a d.uinis & abfiineat,& ieiunet : fina/ 
lialeuiexcaufa,pcrfeptimanamieiunet: quin medone Sc carne ac la (fle 
abftineat* Si autem tertia aut quarta poft communionem dieeuomerit, 
agat pocnitent iam.Sin aliquis Sacramentum euomerit, centum & uigiri 
ti diebus pccniteat : fi uero. in infirmitate euomerit.tribus diebus : uomi 
tum uero igni comburat,& centum Pfalmos dicat: fi autem canis uomi/ 
tum deuoraret, centum diebus ieiunet. 

Siuafatcrrca,uelligneaimmundaiuerint,quidfaciendum£' R. Ort/ 
tionibus mundis mundentur. 

Quid pro anima defumfiifarienduC' R. Dctgr/fnamunamproqu/n. 
queMifsis,cum fumigationibus, panibus, & triticoco(fto , quod dici/ 
tur Kuthia. Sacerdos uero habeat uinum proprium. 

Quid fi 




COMMENTARtt. # 

•A Quid fi monacho infirmo, Seraphicaueftcfnduto.per odio dies nihil 

dederim ad edendum? R. Benefadum.quiaeratin Angelico ordine. 

Quid (i Latinus Rhutenico ritu initiari uoluerit? R. Inter ecdefiam 
noftram v 1 1 diebus : nouumilti imponatur nomen, fingulis diebus 
quatuor orationes eo prae fenee dicantur deuore :abluat fe deinde in bal» 
neo , feptem diebuscarnibus f^Iac^arij* abftincat, odaua die lotus in* 
grediatur ecdefiam. Super quo quatuor illa: orationes dicentur, mun» 
disucltibus induatur, corona feu fertum fuper caput illi imponatur, 
chrifmate inungatur, cereus illi in manus detur: dum Mifla peragitur, 
communicccur.proqj nouo Chriftiano habeatur. 

Au aues,pifces, ucl alia terreftria animalia , feftis diebus interficere Ii* 
ccat ? R. Die Dominico.quia dies feftus cft, homo ifl ecdeiiam eat : hu» 
manis uero' necefsitatibus exigentibus,occidantur. 

An Sacramentum in hebdomada Palmarum confecratum.per totum 
annum feruarcliccat? R.Seructurin uafe mundo: faccrdos uerbidin» 
a firmo porrigens,parumuiniaddat. 

An aquam uino addere liceat, communicando infirmum? R. Suffla 
Qttiipum tantum. 

An infirmis daemoniacis, &mente captis, liceat dare Sacramentum? 
R* Ora illorum tantum Sacramento tangantur. 

An faccrdotihabenti uxorem in puerperio.quemadmodum fuper lai 
, eorum fit uxoribus.orationes dicere liceat? R. Non.nameainGraetia 
non feruatur confuetudo,nifi alius noninueniatur facerdos. 

Quid in die Exaltationis S.Crucis edendum? R. Monachi pifeibus 
non uefcanturdaici uero' eadem die deofculantes S. Crucem, carnes ede- 
re poliunt, nili forte' in diem Veneris aut Mercuri} inciderit. 

Anfacerdotinodu cum uxore concumbenti, mane ecdeiiam ingre- 
di licet ? R. Lauct prius eam partem quae fub umbilico cft,ecclefiam in» 
grediatur,Euangelium legat : ad altare uero accedere, uel celebrare pro» 
hibeatur. Volens autem facerdos diebus Solis & Martis celebfarc, po» 
terit die Lunae cum uxore concumbere, Sc fic deinceps. 

C An uxorem non habenti, Euchariftia porrigenda? R. Dummodo 
perintegram quadragefima cum nupta alterius, aut bruto non coierit. 

Aninfantulipoftbaptifmum communicandi? R. In templo, dum fa» 
cra peraguntur.aut uefpertin* preces cantantur,communicentur. 

Qyocibigenere in iciunio maioreutendum? R. Dominicis&fab» 
batisdiebus,pifcibus:alrjsucro Ikhri,hoceft,pifciuminteftinis. 

In maiori hcbdomada,monachi mcl edant, & bibant kvuas : id cft , a» 
quam acctofam, 

In confecrationeKuthie.ccrei quot funt incendendi? R. Pro anima» 
bus duo,tres uero' pro falute uiuentis. 

Kuthiaquomodo conficienda? R.Sfnt tres partes tritici co dii: quar» 
ta uero' de pifis,fabis,& cicere , pariter codis . condiantur mdle , & zac» 
caro.adhibean tur etiam, fi habentur, alrj frudus.Kuthiaautem hac, per» 
adis exequtjs.in ccclefia utantur; 

\ Quando 


i 


Jtf RERVM HOSCOVITICARVM 

Quando Bulgari.Polovuczi.&Csudi baptifandi?R.Si quadragin- A 
ta diebus ante’ ieiunent,S? orationes mundae luper illos dicantur.li ucro' 
Slauus fuerit, odio tantum diebus iciunct-Baptifans autem puerum, ma 
meas bene luccingat, nedum immergit puerum, de lauacro baptifmatis • 
in ueife aliquid remaneat . Puerpera quocp a partu quadraginta diebus, 
tem pl u m n on ingredia cur. 

An ni ulier poli menitrua , communicanda ? R. Non communicetur, 
nili prius lic lota. 

Anliceat ingredi habitaculum puerperae? R.In locum ubi mulier pe- 
peric, nemo ante triduum ingrediatur. Quemadmodum enim aliaim- 
munda uafa, diligenter lauanda:itahabitationcm illam orationibus cile 
prius mundandam. 

An poftoccafum folis fepeliendum ?R. Occafo iam fole, nemo fepe> 
liatur :cft enim haec mortuorum corona, uidere folem antequam fepe- 
liantur. Plurimum autem meretur, qui o Ha mortuo rum&im agines an- 
tiquas condit. g 

An liceat marito, circa feftumPafchaefumereEuchariftia?R. Si cura 
uxore per quadragefimam non concubuerit. Icem,qui dentibus die Pa- 
fchar ouum attigerit, aut cx cuius gingiua fanguis manauerit.cadem die 
a' communioncabltineat* 

An liceat marito,proxima poft communionem nocfle cum uxore con 
cumbere? R. Licet. diebus tamen Veneris, Sabbati, & Dominico.fide- 
prauati ingenij conceperit pUcrum uxor, parentes pexniteant. Si autem 
nobiles & magni nominis luerint parentes, dent certas grifFnas facerdo- 
ti,ut pro eis oret. 

Si forte lacerata papyrus,qu£ aliquid facrarum literarum continebat» 
in terram proiedla fu erit, an eodem loco deambulare liceat? R. Non. 

An liceat ladlc alicuius uacctc, eodem die quo uitulum cdidii.uti? R« 
Non,quia eft fanguine mixtum : poft biduum autem licebit. 

Quando potcllaliquisafacrisfurpendi? R. Sacerdos temporeiciu- 
nrj feminj alicuius amoreflagrans,incp os eiuslinguam lnfcrtans, femen 
denique geni tale libidine inflammatus fpargens, a' diuinis per integrum C 
annum abftineat : (iueroante facerdotium tale quidcommiferit.infa- 
ccrdotcm non confccrctur. 

Laicus uerbciufmodipeccataacflagitiadelignans,eoannononcom- 
municerur. 

An fit initiandus facris is, ex quo aliqua uno duntaxat concubitu con- 
cepit? R. Raro' concipiunt ex primo coitu, decies autem ficongrcllus 
fuerit,non confecretur. 

Praeterea qui uirgini ftuprum obtulit, aut uxorem fuam uitiatam pri- 
mo concubitu animaduerterit,in facerdotem pariter non confecretur. 

Diuortiumcelebrans.quomodopocnitebit? R.Pcrpetuo'ab Cucha- 
riftia,nifi iamiam animam agcns.abltir.eat- 

Licebitnc cuipiam in uita.proanimacfugfaluteexrquias mortuorum 
obire? R. licet. 


An con- 


" " 't&tortiWW-Kvu-.-.tisx m 

A An<»^unxcortiugerpdnpefficici\da pcsniterttiaiuuatepdteA? R. 

JNon poceft.cancjuam frater fratfeiri. ' ?. 

Anfacerdo sta die qu amortuortJ-f rpeUirir,&M«>failaiu*eft, obird 
* facradebeatc' R. Nondebct .m) . 

An puerpera depl*raraeuaIetudinis,communiearidebetC R.Dum> 

inodo exeo loco.ubi enixa eft,afporra ta.ac lo ta fuerit. 

An liceat re habere cum uxore eo loci, ubi funtimagines fah&orum f 
u Cedens a “ uyor<m > nonni Repotiis crucem de collo ffimiiiier nec 

^elicebrt tl0neC0 * am in1a S' ,,ibus ’ tul ' b «^ red “ r f & opertp fuerint, coi 

' llic6 * P randl °’ ueI cocn *. antequam dormias , in tcmplp cv 
lare. K- Vtrum melius, dormire.anorareC f .< 

Potefthe faccrdos (irtefacerdotalihabituactedere aegrotum.eicB por 
digere Sacramentum r R. Poteft. 

; Quomodo ducendf Uxores i R. Volens uxorem ducere,quadragitv 
» ta.aut minus oftod<ebus,feabalijs mulieribus contineat. 

An mulieri qua ftcieabortum.poenitedumr R. Mulier no cafu ali. 

J5" lu,en , t at faciens abortumqjccniteat.ltem.qug uiro fuo aqua, 
qua ipiafelaui t,adbibertdu,utfeamet,dederit, fex hebdomadis ieiunet. 
^ ^^ n X &la ^ rius uacc **qua cum homo mifcuit corpus, utetv 
aam. K; Omnes.praeter excdTorem,uti polfunt. 

. An muKer cOnfilio netularura.quoconcipiat, Utatur C R. Mulieres, 
intiquarbm uetularum Confilio, herbis , ut concipiant, utentes , & non 
potjus facerdo tesjqui eas orationibus fuis iuuent*iccedentes,fex hebdo 
adis pcenite ant , atep facerdoti tres griffnas numerent . Grauidam au> 
temtemu^rttus filfcfrrit, ita ut abortum faciat, medm annopoenneae 

bu s mundemur* ^ ° & ° dkbuS * b * de facra Emeant, dum orationi. 

cdonoD ni tnuiilo. f" 'ii iU,ii ^'ntor-. y. 3« tui>c. : . t 

/ $ ^‘TTtS JUVA i 

Aptizantur hoc modo. Nato infante, mox accerfitiis facer> 
dos.ante ianuam habitationis in qua eft puerpera.certas ftart 
dorccitarorationcs.pucrocp nomeimponit. Dein x L com. 
muniter die.fi forte puer 3Cgrotet,defertur in tcmplum,& ba 
ptizatur,actcria aquam totus tromcrgrturi alioquibaptizaiurn noncre 
derent. Mox mungiturchrifniatc,quodc5fccratumeftin hebdomadi 
magna. inungitur deniq} myrrha.utipG dicunt . Aqua u ero baptifmatis 
firlgnli* infantibus confecratur,& continuo' poft baptifmum extra rem. 
pU pdrtam effunditur) Scmper in templo baptifanoir infantes , hifi lort> 
ginquiUs loci nimia, aut irjgus puero obefiet ; neqj unquam aqua tepi. 
da.nifi pueris infirmis.Utuntur. Sufccptores cx uolutateparcntum a fiu. 
lirantur! 6C quoties pracunte certis ucrbisfaccrdotc, diabolo renunci. 
*nt,toties in terram expuunt. Sacerdos etiam infanti capillos abfeindiri 
tds qjcerp etiam intriea^Sc in temploloco ccr^o rcponit.Non adhibeni 
fal,nccp faliuamcumpulu«re< -..a. 



3 « 


RERVJt MQSCO VlTVCARVM 



SEQVITVK BVLLA ^ L 

Pap4.ex qui Bigtifinus "kiiutenorum ihunttt conflit. 

i Lcxandcr Epifcopus, femus feruorumDei, ad perpetuam 4 
j r ci memoriam. Altitudo diuiniconfilij, quod humana ratio " 
nequit comprehendere* ex fu ac immenfae bonitatis effeti t ia, 

I aliud femper adfalutem humani generis pullulans, tempore 
congruo, fecreto myllerio,quodipfe Deus nouit,opportuno, producit 
Sc manifeftat: ut cognofcani homines, ex fuis m erilis, tanquam ab ipfts» 
nihil proficere polle , fed eorum lalutem & omne donum gratiae ab ipfq 
fummo Deo & patre luminurtrpronenire. Sane' non fine grandi & 
fpirituali mentis noftrac laeticis accepimus, quod nonnulli Rnutcni in 
ducatu Lithvuaniae , & alq ritu Graeco uiuentcs , fidem tamen Chriftia* 
nam alias profitentes, qui Vuilncnfemac Chiovuienfem , Lutzeorietv 
fcm,& Mednicenfeni duitates & diaecefes, ac alia loca ciufdem ducatus 
inhabitant.fando fpiritu cooperante illuilrati, nonnullos errores, quos ^ 
hadcnus,ritu & more Graecorum uiuentes,obferuarunt, penitus ab eo * 
rum mentibus & cordibus abdicare,& unitate fidti Catholicg & Lating 
Romang Ecdcfixampledi,& fecundum ritu ciufdem Latinj & Roma* 
nxecdcfiae uiuere defiderant & proponut.Sed quia more Grgcoru, fd* 
licet in tertiaperfonabaptifatifuerum,& nonnulli alferunt eosdenouo 
baptifari debere, praedidi qui ritu Grf co hatflcnus uixeru t,& adhuc ufe 
uunt.tancp antea rite baptifati,renuunt&rccufant de nouobaptifmafu 
fdpere.Nos igitur,qui ex commiiTo nobis defuper , licet infufficientib» 
meritis, officio paRorali.cupimus lingulas oues nobis commilTas ad ut> 
rum ouile Chrifti perducere , ut fiat ex illis unus pallor, & unum ouile, 

& nefanda Catholica ecdelia diuerfa & deformia membra a' capite du 
fcrepatia , fed conformia habeat, attendentes quod per fodias recorda* 
tionisEugenium Papam quartum prxdeccflorcm noftrum, in conrilib 
per eum Rorcntia: celebrato, & in quo Gr atri atep Armeni , una' cu Ro* 
mana ccclcfia fentientes intcrfufrtft.definitum fuit, formam huiusfacri» 
meti Baptifmatis cxiftere,Ego te baptizo in nomine patris & fili) et Ipiri <J 
tus fancti,amcn:ac etiam per illa uerba. Baptizetur talis feruus lefu Chri 
fti.in nomine patris & fili) & fpiritus fan<5h:uel, Baptizatur manib. meis 
talis , in nomine patris & fili] & fpiritus fandi: uerum perfici baptifma, 
quoniam eius principalis caufa.rxquabaptiftaauirtutc habet, fit fanda 
trinicas:inftrumcntalis aute (It minifter, qui tradit exterius lacrametu m* 
fi exponitur adus qui per ipfum cxercetuf minifterium* eius fandae tri* 
nitaris inuocatione efficitur faCrametum:&proptereahuiufmodifacra> 
men ti.fic in tertia perfona collari , reiterationem ncccfiaria non txifterei 
habita etiam fuper hoc cum fratribus noftris deliberatione matura , au», 
doritate Apoftolica,nobis & ahjs Romanis Potificib- ab ipfolefu Do» 
mino noftro per beatum Petrum (cui & fucceflbribus eius Apoftola» 
tus.minifterrj difpefationem contrM i fit) tradita, tenore prxfentium de» 
cernimus atqj declaramus, omnes & fingutosticifttcrriapcrfonabapri' 

zatos. 




COMHENfAR.lt. 

A, zatos,uolentes a ritu Graeco ad ritum & morem Latinae & fandae Ro- 
‘ Wanp eedefixuenire,fimpliciter&finealiac6tradidione,autetiamob- 
ligatione, uel coadionc , quo'd iterUm rebaptifcntur: etiam Cum intenti- 
one,quod alias ritus pef orietales ecdefias feritari febri , hacrctiJam pra- 
Uitatem non cocerriert.obferuari pofsint: (ada prius tamenpcr eos om- 
nium errorum, rittiutri GraeeOrum,a'Latina 8i Romana ecdCfiaj& illius 
tttilac fandis mftituriohibus druiantium,abiurat ionc.adrrwtfendos fd- 
Ve.fkhoVtan. etiarrl per uifcera mifericordiae Dei noftri, ortui es & fingu- 
Tos qui prfdido modo baptizari func,& ritu Graeco uiuunt,tit abncga- 
. fca omniu errorum 3 quae fecudtirrtmorern &C ritum Graecorum hadenus 
obferuatut, quit^ abimmaculata & fanda Catholica , Latina & Roma- 
na ecdefia, & illius fandorum patrum inftitutionibus approbatis deui- 
Cnt.uclint eidem Catholice ecdefiacdUiuscp falubribus documentis, pro 
Unirtiarum fijarum falutc &C UCri Dei cognitione adhxrcrc : & hc eorum 
fartdthttprnpofttufria v quouis retardari pofrir^modo' Uenetabili fratri 
fe ttoftro Epifcopo Vuilnenfi.in Uirtutefandae obediemix committimus 
8 &madartlus,quatenUsomnes&fingulos ficbaptizatos,&rad uniratert 
pricfatae Latinae ccdelif uenirc,&* ttroresprxdidaSabiUfareuolemcSi 
id praefatae Larirta? eeclefixurtitatrm , errorum hohtfmodiabiuratio- 
riem per fe uel per alium , feu etiam alios fcculares Pra- latos , ccclcfiafti- 
eosfeu praedicatores, aUt minorum ordinum regularis obferuatix pro- 
feflorcs,dodos&probos,acaliosidoncos,quibusidduxtritcommir- 
tedum, recipiat & admittat: acWmftbi quam illi, aut illis, cui uel quibus, 
quoties expedierit, id duxerit committendum, fingulos praefatos, fic in> 
iienieies ab excclsilms, propter obferuationcm huiufmodierrorum,ac 
hxretica prauitate inde proueniente , ncc non excommunicat ionis fen- 
tentia.alqsqj cenfuris & poenis ecdcfiafticis ,quos quomodolibct pro- 
pter ca iiicurret,dx<fta Apoftolica audoritate abfcducndi, ac eis pro rao' 
do culpa: poenitentiam falutavcm{'niungedi.alia^in praemifsis nccclTa- 
ria faciendi, plenam liberam licentiam Sdfacultaiem concedimus, per 
C prffentes. Verum quia forfan difficile foret , prf fentes noftras lueras ad 
5 fii)gulaloca,ubi opus fueric,refcrre;uolumus > & cade authoritate Apo- 
ftolica decern imus, quod carudem literarum traffum ptu.manu alicuiu S, 
taotai rj publici fubf(ripto,& figillo prafatiVuilnef.feu alterius alicuiu» 
tpifeopi , uel prxlati ecclcfialtici munito, cade .fides prorfus adhibeatur 
in iudicio & ektra,& alias ubilibet, ubi fuerit cohibitu uel pftefum,ficut 
ipiislkcris originalibus adhibcreturjliforentexbibuie uel oftenfa:, non, 
obltitibus coltitutionib.Sc ordinationibus apoftphcis,cf terisep cotra-, 
rjjsquibufcunqj. Nulli ergo omnino luimini ficeatJuc paginam noftrx 
coni rituuonis,declarationis, exhortationis, c6mifsionis,madati,cocef- 
fionis.uoluntatis & decreti infringcre.uel ei aufu temerario ^otraire. Si 
quis aut hocattcntareprffumpferit,indionatioue omnipotentis Dei,ac 
bcatofu Petri & Pauli apoft oloru eius , (e nouerit incurfuru m . Datum , 
Roma:, apud S.Petry ; Anno incaroaiipnisDoipinicx milkGpaoquin- . 
gcnteGmoprimo, decimo Kal. Septem. Pontificatus noftri anno nono. 

t x Confefsio, 


. v - 


4* RBR.VM rfOSCOVlTlCAR.VM 

, ‘cbKFifslo. 

■ . * 1 n ifoi • ' t 

Confessionem quamuis ex conftitutionehabent, uutgus tamen eant a 
P nncipumopusclle,(x' prxcipucadnobilcsdoinmos & pracftantiorc* 
.uiros perlinere exiftimat. Confitentur circa Pafchatis feftum.magnacor 
dis contritione acuencratione. St ac cqnfeftor.unacum confuciuc , in 
medio templo , uultu conuerfo ad imaginem quandam, ad hoc coftitu* 
tam. Finita dein confefsione.pocnitentucp iuxta delidi qualitatem iniun 
.&a,anteipikm imaginem fubindcfcfcinclinant.Ggnocp crucis frontem 
peduscp Ggnantanagno deniqj gemitu clamant,! ESV CHRISTE fili 
J3ci,miftrrerenoftri. Nam haec communis illorum, eft oratio. Quibuf* 
dam pro poenitentia ieiunia, nonullis certae quaedam precationes ( Do* 
minicam 'etenim orationem perpauci Gqunc) iniunguntur; quo Idam, 
qui grauius aliquid commiferint, aqua abluunt. Ex profluente etenim 
aquam in Epiphania Domini hauriunt, eamcp confecratam per totum 
Annum in templo, pro.mun dandis fic abluendis grauiaribus peccatis fer 
uant. Item peccatum dieSabbathocomifliim.Ieuiusiudicant, minusejt . 
fxxnitentic pro eoiniunguntdaunt complures Silcuifsimar caufw, pro- % 
pter quas in templum non admictunturifolept tamen eXcluG plcrunque 
portis &fone(lrit templi aftarc , atque inde non nupus uiderc & audire 
lacra.quain li in templo EiilTent* 

Is qui concubuerit cura uxore fua*& poft conEi tutum tempus fenon 
abluerit,et die ingredi templum non audet. ; r ,iq 

COCM MVJ110. 

Communicant fubutracp fpecie .mifcentes panem uino , feu corpui 
fanguinc. Sumit (acerdos cocleari ex calice portiunculam , porrigit qud 
communicanti. Quotiefcuncp aliquis in annouoluerit,modbcorifeflud 
furrit.furnerecorpus Domini poteft: alioqui tempus conftirutum adfe 
ftuin Pafchatis habene. Pueris feptem annorum porrigunt facramctuml 
dicuntcjj, tum hominem peccare. Si puer infirmus fuerit , aut forte ani* 
imam agere cocperit.ut depane furrtere non po(sit,infunditur ei gutta eat 
calice.Sacramcn tum ad communicandum,non niiidum facrum fit.con* * 
fecratur : pro infirmis autem confeeratUr diclouis, in maiori hebdoma- ° 
da,& conferuatur per totum annuiti. Gaeterum cum fuerit necefle* acci* 
pit inde portiuncu Iam.quam uino imponit, & bene humc&atam porri* 
gitxgroto,dein parum aqusc tepidae addit. 

Nullus monachorum , nec facerdotum, horas Canonicas, utuocartt, 
orat, nifi habeat imaginem prxfentem : quam etiam nemo , niG magna 
ueneratione, attingit, qui eam autem in publicum profert, manu eam in' 
altum tollit: quam omnes praetereuntes, aperto capite, crucefefignan* 1 
tes, inclinando , plurimum ueh cratitur. Libros Euangelrj non niG in 
locis lioneftis.tanquam rem faertm reponunt: neque manibus tangunt*- 
niG prius cruce fe munierint, &C capite aperto inclinaroque hoivorcm 
exhibuerint: poft, {umma eum ueneratione in manus fumunt. Parienl 
quoque,antcquamucrbis confuctis more noftro confcoratus fuerit.cir- 
- - uU - - »"■ >>«i- . 'o. -L /. . cumlaunq 


i a 


r'M« eOMMINTUIlf -t , J -J_ 

A eunda tum per ecdefiam.concoeptis uerbis uenerantur $£ adorant. 


FESTI DIES \ i 

Fcftos dies uiri pracftantiorcs , peractis facrit epulis, ebrietate & ue-. 
ftitu eleganti ucncrantur:uulgus,domeftidacfenii,pleruncp laborant; 
diccn tes, feriari &alabore ab llinere dominorum efie. Ciues&mecha- 
nici , diuinisinterfunt: quibus pera&is , 'redeunt adlaborem, fandius 
putantes labori incumbere,quam bibcndo,ludendo, & id genus rebus, 
fubltantiam & tempus inaniter perdere. NamuulgoSi plebi ccruifix 
& medonis potus prohibitus eft: quibufdam tamen folennioribus die- 
bus, utputa Natalis Domini.ferrjs Pafcp,Petccoftes,& alijs quibufdam 
potare ilijspcrtniiTum eft : quibus fane non propter diuinum cultum, 
fed potum potius,a'labore abftinent. 

Trinitatis feftum celebrant dicLunx,in feriis Pentecoftes.Inodaua 
nero' Pcntccoftcs,feftum omnium Saniorum . ( Diemautem Corporis 
Chrifti^norc noftro non uenerantur. 

& lurando ac blafphcmando,raro' nomen Dei ufurpant. cum autem iu- 
rant, perofculum crucis di dauci prorniffafirrnant.BIafphcmiae eorum, 
Hugarorum moxe.communes fun t, Canis matrem tuam fubagitet, &c. 

Quoties fc ligno crucis fignant.id manu dextra lic fadunt,ut frontem 
primum, dcindepedus, mox dextram, ac demum finiftram pedoris 
partem pundim in formam crucis tangant . Quod (i quis aliter ducat 
manum , cum non pro domeftico fidei fux,fcd pro alieno habent : ficut 
me huius ceremoniae ignarum ,ac aliter ducentem manum , hoc nomine 
potatum & obiurgatum cfTcmemini. 

PV Rq 'siTOKIV M. 

Purgatorium nullu credunc:fed dicunt.unicuicp uita defundo, fecuri 
dum meritum fuumefTclocumipijsquideinlucidun^cum angelis placi- 
dis:imprjs autem obfcurum,& cfcacaligincobdudum.cum angelis ter 
ribihbtis deftinatum effe,m quo extremum expedantiudicium. ex loco 
& angelis placidis cognofcun t animae gratiam Dei, femper petunt extr e 
c mumiiidicium:aliae contra- Neq? animam a' corpore feparatam, poenis 
obnoxiam e(Tc putant . nam cum anima in corpore fe contaminaucrit, 
cum corpore efle expiandam . Qyod autem pro defundis funebre fa- 
crum fadunt, credunt , eo polle tolerabiliorem animabus exorari ac im- 
petrari locum.in quo fadliuscxpedare futurum judicium queat . Aqua 
benedida nemo feafpcrgit,nifi a' Sacerdote afpergatur. Ccemiteriapro . 
fepeliendis corporibus non cofecrant. aiunc enim , corporibus iuun dii 
& confecratis, terram ipfam,non corpora terra,C9nfccrari. 

DIVORUM C V LTV., S. 

' Nicolaum Barcnfem inter fandos in primisueneratur,dccp eius plu- 
rimis miraculis quotidie praedicant: quorum unicum , quod nem ante 
rriUlfos annos contigit, adiungere placuit. Michacl quidam Kyfalctz- . 
ki.uir magnus Sc ftrcnuus.in quoda conflidu Tartarico,quendam ma- 
gni nominis T artarum fugientem eft pcrfecutus : quem cum deato equi 
' * c 3 curfuaflc- 


• v». .• fr n4- ~ 

4S RERVM WftS tfCMTlTtC HKVM 

curfu afTeqtt! non poflet; Nicolae (inquit) perduc me ad hunceartem. ^ 
Tartarus hxcaudicns, territus exclamat : Nicolae, fi hic tuo auxilio me 
aflequetur, nullum miraculum facies: G uero' me alienum a' tua fide.ab 
ulius perfccutione incolumem fcruaueris , tum magnu erit nome tuum* 
aiunt Micharlis equum redui fle, T art arumtp dapium .Tartarum qua» 
qucdcinceps Nicolao ob incolumitatem fuam, jnfingulos uitxfuxan* 
nos, certas menfuras mellis obtuliile : tatidemcp racn furas Michaeli pa» 
riter in memoriam liberationis fua: , adiumfta etiam honoraria utile ex 
pellibus Madauricis.mifiiTe* 

lElVKlV M. 

Ieiun.it in Quadragefima fepte perpetuas feptimanas. Prima laltarijt 
ututur,quam Syrna.quafi cafeacea, appellat : fcqu entibus uero' feptima> 
nis omnes ( extra peregrinantes) etiam pifeibus abdinent* Sunt qui 
diebus Dominicis & Sabbato cibum fumunt, reliquis diebus ab omni 
cibo ab (lineant. Sunt item, qui diebus Solis, Martis,Iouis & Saturni, ei b 
buin fumunc, reliquis tribus quocp abdineant. Reperiuntur etiam plu» 
rimi.qui diebus Lung,Mercurrj&: Veneris, panis frudo cum aqua fum 
pto contenti funt. Reliqua per annum ieiunia non ita dritde obleniant: 
iciunantautem pod o ftauam Pent ecolles, quae illis cft dies omniu San* 
«Teorum , ufep ad ferias Petri Sc Pauli : & dicitur ieiunium Petri . Deinde 
habent iciuniumDiux Virginis, a prima Augufli ufep ad Afliimptio* 
ncin Maria:. I tem ieiunium Philippi.fcx fepnmartis in aduen tu Domh 
ni,&dicitur Philippi: quod initium cius ieiufti) contingit fedum Phi> 
lippi, fccundumcorum Calendarium. Si denicp feilum Petri &Paulia 
item Aflumptionis.indderit in diem Mercurq, aut V eneris , tum nec ca 
die carnibus ucfcuntur.Nullius famfli uigiliam iciunio ucnerantur, prg * 
ter decollationemS.Ioannis, quam XX i X Augudi quotannis obfcr> 
uant.Si denicp in maiori ieiunio quadragefimac aliquis folennis dies , ut 
Annuciationis Marix.inriderit, co pifeibus utuntur . Monachis autem 
mulco grauiora niolediora ieiunia impolita funt,quos Kvuas, hoc ed c 
potu acctofo , & aqua cum fermento mixta , contentos ede oportet. Sa* 
cerdotibus quocp aqua mulfa & crruiliaco tempore funt prohibita: li* 
cet nunc omnes leges ac daiuta diffluant, uitienturep. Porro' extra tem* 
pus iciunt], die Sabbato ucfcuntur carnibus,M ercunf uero' abdinent. 

Doiftores quos (cquuntur,funt:Bafllius magnus, Grcgorius, & Ioau 
nes Chryfodomusrquerti dicunt Slacauda, id elt aureum os . Condona* 
toribus carent. Satis ede putant.interfurdc Sacris, acEuangclij, Epifto* 
larum,aIiorumcp dolorum ucrba,quxuernacula lingua recitat Sacrifi* 
Cus,audiui(Te:ad hoc,quo’d uarias opiniones ac hxrefcs , qux ex condo* 
nibus pleruncp oriuntur, fefe effugere credunt, fedos dies proxima? (e* 
ptimanxdicDominico annunciant, publicamcpcofefsioncm recitant. 
Principem porro' ipfum quicquid credere aut opinari uidet ,id redum,- 
omnibusq? fcquendum elTc datuunt. 

Accepimus Molcovuif, patriarcha Condantinopolitanu ad petitio* 
t '* ■ ncmipflut 






I . 


COMMENTARII. 4J 

A nemipfius Mofci, miflfle qucdam monachum Maximilianum nomine; 
ut omnes libros, Canones.&fingulaftatuta ad fidem pertinentia, in or- 
dinem reflo indicio redigeret . Quod cum feci fiet, multisqj & grauifsi- 
mis erroribus animaduerlis , coram Prinripepronunciafler , eum plaqe' 
cifeichifmaticitm.qui Romanum aut Graecum non fcquatur ritumihgc 
inquam ubi dixiilct, non mulco poft ( etfi eum fumma profequcrctur 
Princeps beneuolentia) dicitur euanuillc, ac multorum opinione fub- 
merfum efle. Acebatur tertius annus , dum nos Mofcovuia: e (Ternus, 
quando Marcus Graecus mercator quidam ex Capha, hoc idem dixifle 
ferebatur: captu mep pariter (licet pro eo tum Turearum orator impro- 
bis quodammodo precibus intercederet) fublatum e medio fuifle . Ge- 
orgius Graecus cognomento Paruus,Thefaurarius,CanceIlarius,fupre 
muscp confiliarius Prindpis,cum eande caufam quocp foueret, defende 
ret'q?,ab omnibus continuo offici]* remotus , gratiaq; Principis decide- 
rat* Scdenim eius opera carere Princeps cu haudquacjj poflet.rurfus in 
B gratiam receptus,fed diuerfo erat officio pracfeftus. fuit enim uir lingu- 
lari doflrina.&f multarum rerum experienda praeditus, qui cum matre 
Principis in Mofcovuiam uenerat:quem tantopere Princeps ucneraba- 
tur.utcgrorufemelcumadfcuocaflec, primi nominis aliquot fuis con- 
filiarrjs dcmadaucrat, ut illu in uehiculo fedente , in fuam habitationem 
ufep ferrent.Sed cum in aulam elfetadueflus.ac tot tamcp altis gradibus 
portari fe recufaret, depofi tuscp uehiculo,paulatim ad Principem afeen- 
dcrct,huncPrinccps cum fortcuideret,(iomacharigrauitcr coepit, inq^ 
leflica collocatum ad fe deferri iulsit. tandem communicatis cum eo coni 
filrjs.ncgotioq; confeflo,in leflica uirum per gradus deferedum iubet, 
femperqj deinceps furfuin ac deorfum portandum mandauit. 

Rcligiolorum praecipua cura exiftit, ut quoslibet homines ad fidem 
fuam perducant. Monachi heremitf bona iamolimidololatrarum par- 
tem, diu multumq; apud illos uerbum Dei feminantes, ad fidem Chri- 
fti pertraxerunt. Proficifcuntur 'tiamnum ad uarias regiones Septen- 
C trionem uerfus & orientem fi tas,quo' non ni fi maximis laboribus, fama: 
ac uitf periculo perueniunt.ncqj inde aliquid commodi fperant, nec pe- 
tunt:quin boc unicum fpeflat.ut rem gratam Deo facerc,& animas mul 
torum deuioerroreabduflas(mortealiquandodoflrinamChriflicoii 
firmantcs)in uiam reflam reuocarc.ac eos Chrifto lucrificare queant. . 
. . Eft etiam in Mofcovuia prxcipuu monafterium S . T rinitatis , quod 
X 1 1 miluribusGcr.OccidcntemuerfusaMofcovuiaciuitatediftat.u- 
biS. Sergius fepultus, multa miracula edere dicitur, admirabfiicn oenti- 
um ac populoru cocurfu pictatequc celebratur. Eo' Princeps ipfc lxpe, 
ttulgus uero’ quotannis certis diebus confluit , monaftcnfqj libcralitate 
alitur. Perhibrturolla cuprea ibiefle,in qua certi cibi, & ut plurimum 
olus coquitur . I'it autem , ut fiue pauci , fiue multi eo' uencrint, femper. 
tamen cibi tiitum remanear, quo eius monalfcrq familia faturctur : adeo' 
ut nihil unquam defit, neqt fuperflua t. 

Gloriatur Mofci, fc folos ucre Chrrftianos cfle:nosuero'danant,tari-' 

i 4 quamde- 


< 


44 RER.YM MOSCOVlTICAftVM 

qua dcfcrtorcs primitiuae Ecclcfiar.&T uctcru fan Aarum cofhru rionum. 
Quod fi quis noltrf religionis homo ultro ad Mofcos tranfit.aut etiam 
inuito domino adcosprofugit,quafi difccudg &f compleAendf religio 
nis eorum caufa.cum negant dimitti, aut etiam repetenti domino reddi ^ 
oportcrc.quodmihi etiam lingulari quodacafueftcdpertum,quchuc 
inferendum putaui.Ciuis quidam Cracouienlisprimarius,mihimMo- 
fcouiam eunti comendarat,& pene inuito tradiderac,quendam ex hone 
ft aBcthmanorum familia natum,nomine Erafmum , adolefcentem non 
indo Aum:potationi tamen ufqj adeo' deditum, ut nonuncp ufep ad infa- 
niarn inebriarctur.mecj frequeti fua ingurgitatione quandocp cogeret, 
ut ei copedes inrj ciendos curarem. Itaty erroris fui colcientiauiAus,afio 
ciatis (ibi Mofcis tribus, & auriga meo Polono, no Ae quadam e Mofco 
uia urbe aufugit: & Occa fluuio tranato.uerfus Afoph iter intcdit.Quo 
comperto, Princeps c5tinuo fuosueredarios, quos illi Gonecz uocant, 
quoquo' uerfumdimifit, ut ex fuga retraherentur. Hi cum in excubito- 
res , qui aduerfus continuas Tartarorum incurfiones illis in lods difpo/ 
liti funt,incidilTcnt, & expolito eis hoc cafu cffecilTent,ut ipli quoque ad B 
perquirendos fugitiuos obequitarent : in hominem obuium incidunt, 
qui fe beneficio no Ais deferuifle diceret quintp equites,qui eum rcAum 
iter ad Afoph libi commoftrare coegiilcnt.Itacp excubitores uelligrjs il 
lorum infiftcntes,cu’m no Au ignem.quem incenderant.clTent conlpica- 
t i, equis illorum in pafcuis circa locum perno Aandi errantibus , in mo- 
dum ferpentum taciti adrepunt,eosq? longius propellunt. Cum igitur 
expcrreAus auriga mcus,equoslogiusdigreflosreducereuellet,exher- 
bis in eum profiliunt:eiqj mortem , fi uel minimam cdatuocem , minan- 
tur, atque ita uin Aum tenent. Cumcp rurfum equos longius propelle- 
rcnt.eosqj unus & alter & tertius reducere ucllet, pari modo omnes or- 
dine ex infidijs capiutur.unoErafmo excepto: quifc,cumin cum irruc-f 
rec,ftriAa framea defendit,& Stanislaum (hoc erat auriga: nomen )in- 
clamauit. At cum is fe captum & uin Au cfierelpodifret,abieAa framea, 
Erafmus:Necego,inquit,uobis captis, liber elTe,autuiuereuolo.accp ita 
fefedcdidit,cu ab Afoph bidui itinere abelTent. Captiuis redu Ais.cu pe- <; 
tqlTcm a' Principe,ut mihi mei reftituereturtrefpondit.No licere cuiqua 
reddere hominem , qUi ad Mofcos percipiendae uerac religionis caufa 
(quam,utdiAum cft.fe folostenereprf dicant )accefsit. Auriga tameti 
mihi mox reftituit.Sed cum Erafmu reddere recufaret,dixi difpenfatori 
nobis adiuAo.quem illi PriftauU uocat.malc' de Principe fenfuros,&IO 
cutu ros homines,!! Oratoribus famulos fuos adimat. Ne uero’ uel Prin 
ceps,uel ego culpari poflemus, Togaui ut eu in coipe Au confiliariorum 
fuoru nobis prgfentibusuenirepermitterer.u t illius uolutas ab ipfomet 
intelligeretur.HocubiafTentlentePrincipefaAum efTet.percotabar E- 
rafmu,an apud principe rcligionisergomanereuelletf Cumannuiflet, 
ego ei:S(,inquam,le Aum tibi bene ftraueris, bene decumbes. Po'ft Li- 
thvuanus quida.qui fe familic Comitis NugaroliSadiunxcrar,cumeum 
a'propofito dehortatus efletjhoc ab eo refponfum tulit, quod meam fe- 

ueritatem 


fi 

>< 


'i 

.1 


C.OMHENTAJli, . 

o ueritttcm timeret .l^icuni Lith vuanus ei dixiflet,Num redire uellet , G 
cum Comc^ fn familiam fuam rccipcrctrafienfit. Relata iracp adComiV 
tem re.cum idem ricmcquxfiflct.an confentircmCrefpondi, idci perme 
liberum (6ie, Cupiebam enim 8i ipfe effingere , nepropinqui eius ali? 
terhancrem,atcp acciderat, interpretarentur. ‘ J i 1}} . 

Poi ro aci Molcos faro cofugere folet, niff quibus alibi uiuendi locus 
& fecuritas non cG. Qualis fuit noftrijj temporibus Seucrinus Nord* 
vucd.Ycgis Danic Chrifiicrni prxfcdus maris, Homo quidem militaris, 
(ed^ub adifc negonSm nomine dfmoms aulpiearifolitus: dequomufti 
audiui.qux prudens prxtereo • Is cum Regem ob fuam immanitatem 
Holmixjqiix caput regniSuhix eG,ucrnacu!a’cp ipforum linguaScock; 
holm appellatur, incolis fuis exofum efte.fua quC fponte Dani* regno 
cefsille uideret, munitum quendamlocu in Gotlandiainfula(quxduo* 
dccim miliaribus Gerrrianicis patct)occupauit,exquamareBaltIicum 
diu infcftabat .nemini parcens, xque amicos achoftesfpoliabat. Tan* 
B dem,ubi contra fetanqiiam communem quandampcRcm omnes time/, 
ret, nullumcp locum in quo ab infidi)* tutus elTcpOiTet, uideret : aflum* 
pto certo prxdonum numero ad principem Mofcduix cofugit.iicnitcp' 
certis nauibus in fluuiu Narua, ad arcem Mofci lvuahovugorod. Inde 
terrefiri itinere MbfcouiS.eo anno quo ego illic fui.dedudus erat. Cx- 
fari* autem Caroli Qnintiinterccfsioncdimiffus.mobfidioneHoretiae: 
Itali* ciuitatis,in eius lcru itio globo ferreo traiedus occubuit, 

1 - a e aeciMis. 

Volodimcrus niyficrtjs, uiuifici lauacri. Anno 6496 initia* 
tus, decimas una cum Leone Metropolita, de omnibus re* 
bus dandas infiituit .propter pauperes , pupillos , infirmos, 
fenes.aduenas.captiuosatcp pauperes fepeliendostiuuandosf 
etiam cos, qui numerofam haberent fobolem,quibusucbonaigni ab* 
_ fumpta edent, ac fubteuandam denique miferorum omnium inopiam, 
MonaGcriorum pauperumqj Ecclefias , Si in primis propter defundo/ 
rum&uiuorum refrigerium. Idem V uolo<b'rneru$ potefiati &iurif* 
diiGioniSpiritualiuin fubiecit omnes Abbatcs,Presbyceros, Diaconos, 
_ Si totum Gatunif clericorum : monachos, monialcs, Si eas quxprofcurS 
* ad Sacra coficiuut.quasProfcurnicasuocant: item uxores filiosque Sa* 
cerdotuiri,medicQS,uiduas,obftctrices, Si eos qui miraculum ab aliquo. 
Sandorum acceperint, quiue manumifsi eiTcnt pro alicuius animxfa* 
fute: mimfirosdenique fingulosmpnaficriqrum &hofpitalium,&qui, 
monachorum ueGes conficiunt. Quicquidiraqiinterprxdidas perfo* 
nas fimultatis feti difeordix exoritur , Epifcopus ipfe tanquatricom* 
petens iudcx.dcccrnere Si coGituerepoteG . Si uero' inter laicos 8 i hos, 
aliquidcontrouerfiarumoritur.iudicio communidcccrnitur. 

Profcurnicx funt mulieres iam effoctx.qux amplius menfesnanpa» 
tiuntur: & qux panem ad iacrificandum.qui profeura dicitur.coquunc,» 
Epifcopi etiam diuortia.tam inter Kncfos quam Bojaroncs.atq? omi 

• ites lccula* 



46 RBRVM MOICOVlTtC AR V M 

nes fccularesqui concubinas fouenr, conftituere debent. ItemadEpf- A 
fcopalem iurifdiiflionem pertinet, fi quando Uxor marito non obfequa- 
tur,li quifpiam in adulterio feu fornicatione deprehenfus fuerit, fi uxo- 
rem confanguineam duxerit, fi coniunx coniugi quippiam mali machi- 
netur* Item diuinationes,incantationes, uenena , contentiones propter 
fiaerefimuel fornicatione fufcepta$;aut fi filius parentcs,fordres'ue acer# 
biusincrepauerit ,Iaeferitue. Praeterea Sodomitas, facrilegOS, mor- 
tuorum fpoliatorcs, & qui ad incantandum de imaginibus SantrtOrum» 
autlhcua Crucis quicquamauulfcrint: qui canerii, aucm , aut aliud ali* 
quod animal immundum in aedem (aeram duxerint , aut comederint» 
punire. Ad haec , fingulas rerum menfuras ordinare, (latuercque de# 
bent . Nemo autem miretur, fi praedida Canonibus i (lis atque traditio# 
nibus diuerfa reperiantur . Sut enim non tam uetullace ip(a,alia quidem 
iri locis ali)S m utata, qua m pecuniae (ludio pleraq; deprauata, uitia ta'Cp. 

Princeps fi quando Metropolium conuiuioaccipit,foleteiprimura ( 
inacCubitulocum,abfentibuS fratribus fuis, deferre. In funebri facro, g 
cum Metropolitani atq; Bpifcopos inui tau erit, cisipfeab initiopran# 
dij cibum potumqs porrigit: dein fratrem fuum,uel principem aliquem 
uirum.qui uices fuasad prandrj ufep finem fuppleat.Conftituit* 

Caeremonias illorum, quibus folenni temporein templis Utuntur, ut 
Uidcrem,equidem impetraueram. Atque ita utrocp legationis mea: tem# 
pore, inferto Afiumptionis Mariae, X V uidclicetdieAugurti.cum ma- 
ius templum in arce frondibus arborum (Irarum .ingreflus fuificm.ui# 
di Principem ad dextram portae, qua ingrefius erat, ad parietem apcrtO 
capite liantem , Pofochq; baculo (utUoCant) ihnitfrtt<tti ,ante fequen» 
dam Colpaack dextra tenentem i Confiliarios Uero' ad columnas tem# 
pli,qudIoci&nosdedu(SieramuS,flantes.ln medio templi, fuperta# 
bulato , MctropoliW folelinirer uertitus , mitramq; rotundam fuperne 
lmaginibusSanclorum,ihferncuerdhermrllinis pellibus ornatam ge# 
llans.llabat, Pofochq? baculo (quemadmodum Princeps) innitebatur, 
atq; mox cantantibus alqs, ipfccum minirtris fuis orabar, dein chotum c 
uerfus procedens, in krUam contra nortrum morem conuerfus, per mi# 
norem porri! egreditur, praecedentibus Cantoribus.Saccrdotibusatqj 
Diaconis:cx quib.unus in patena, fuper capite.panctn iata ad/acrifitan- J 
dum praeparatum,portabat:alteruero',coopertum calicem: caeteripro# - 
milcuc.famrti Petri, PaUli.Nicolai, Atcftangeli, imagincS magna populi 
circumftamis acclamatione aC ucneratione ferebant. Quidam potro* 
ex circumdantibus acclamabant. Domine mtferere. alrj fronte tCrraHI, 
more patrio, tangebant, Aebantqj* Variadeniqtie Ucneratione ac CultU 
circumlata fignauulgus profequebatur. Poft finito Circuitu , per me- 
diam chori porramingrefsis,Sacrum, fcufummum (ut uocant) offi- 
cium coeptum efl fieri. CafterUm totum Sacrum, fCuMifla, gentiliac 
uernacuia lingua apud illos peragi folet.Epiftola prarterea,Euangelium 
pro ccporr,quomagisa' populo percipiantur, extra chorum, populoa- 
flati clara uocc recitantur v Jn priore mea legatione, eode ferto dic.ultra 


1 


centum 



COMMENTAR.il. 

A centum homines in fofla arcis laborantes uidi:quo'd feriari nonnifi Pritt 
dpes & Boiari*ut infra' dicemus.folcnt. 

TLAT10 COKTtAHSHVt 

Matrimonium. 

Nhoneftum ac turpe eftadolefcenti , ambire puellam, ut (ibi 
in matrimonium locetur. Patris eft,iiiuenem alloqui, ut du- 
cat filiam fuam.Inhxcautemucrbaplcrunqucproloquifo- 
lent:Cummihi fit filia,uellcm equidem te mihi generum. Ad 
quae iuucnis:Sime, inquit, expetis generum,& tibi ita uidctur,conucni> 
am parentes meos , & de hac re ad eos referam. Dein fi parentes & pro* 
xitniafienfifucrint,conucniunt,&dehisqux pater filiae dotis nomine 
dare uelit.tra&ant. Mox dote conftituta, nuptijs dies praeferibitur. In- 
Cerea temporis fponfus ab xdibus fponfx ufqj adeo' arcetur, ut fi forte’ 
pctierit.cam faltera ut uiderct,tum parentes rcfpondere folent: Cogno- 
£ fce ex alqs qualis fit, qui eam norunt, certe' nifi (ponfalia prius maximis 
poenis firmata fuerint, ita ut fponfus non pofsit, etiam fi ucllc t , fine gra- 
uipoena,camrepudiarc,aliasnondatur illi acccflus. Dotis nominedan- 
turpleruncp equi, ueifes, framea, pecora, ferui, & fimilia • limitati ad nu- 
ptias, pecuniam raro offerunt: munera tamen ,fcu donaria fponfx mit- 
eunt, quxfingula fponfus diligenter notata reponit. Finitis nuptijs,de- 
prompta rurfus ordine con fpicit : atque ex ijs.fi qux placent, fib/q? ufui 
futurauidentur.ca mittit ad forum, iubetq? lingula ab his qui rebus pre 
cia imponunt , xflimari : reliqua omnia & lingula, fingiilis remittir,cum 
gratiarum a&ione. Ea qux fcruauit,in anni ipacio iuxta animationem, 
pecunia, aut alia aliqua rexqualis ualoris compcnfat. Porro' fi aliquis 
donum fuum pluris fecerit , tum fponfus ad iuratos xfiimatores conci- 
riuo recurrit, illutnquehorum ailimationi ftandum efie cogir. Itcmfi 
fponfus poif elapfum annum non iatisfecerit,aut munus acceptum non 
reftituerit.tum in duplo fatisfaccre tenetur . Denique fi alicuius donum 
c iuratis xftimandum dare neglexerit, ex uoluntate atcp arbitrio cius qui 
' dedit reponere cogitur . Atq? hunc morem uulgus ipfum in omni liba 
ralicate.fcu donationis genere obferuarc folet. 

Matrimonium ita conrrahunt,ut quartum gradum confanguinitatis 
ftut affinitatis nOm contingant. Hf reticum putant.germanos fratres, ger 
manas ducere fororcs.lcem, nemo fui affinis fororctn ducere in uxorem 
audet. Obferuant etiam feacrifsime', hc hi matrimonio impliccntur , in- 
ter quos fpiritualis cognatio baptifmatisimcrcefsit. Si quis alteram u- 
xorem ducit, fit que bigamus , concedunt id quidem , fcd uix legitimum 
matrimonium cite putant . T ercia uxorem ducere , fine grani caufa nor) 
permittunt. Quartam autem nec concedunt cuipiam, nec etiam Chri- 
ftianum efie indicant. £)iuortium admittunt, & dant libellum repu- 
dn:id tamen maxime cehnt, quod contra religionem ac fla tuta efiefei- 
hnt. Principem ipfum Salomeam uxorem, propter fterilitacem repu- 
diatam , in monafterium intrufiffe, atque Helenam filiam Kncs Bafiliy 
• _ - _ . Lynskr 


48 R.E.RVM MO jcdVI^SARVM 

Lynski duxiffe, paulo ance diximus . Ante aliquot annos etiam quidam A 
dux iiafilms Biclski ex Lithuania in Mdfcovuiam profugerat: eius Ux0> 
rem mucne, &fquam pauloante'duxcrat,cumaniJcidiutiusapudfedc* 
tinEraic,(pu tabane enim illum amore acdcfidefioadolefcentula: rurfus 
rediturum) Biclski caufam uxoris abfentis in tonfilium Metropolitae 
tcfcrtjcom mu nicatoqj confilio Metro polita inquit : Quando non tua» 
fcd uxoris potius, atque adeo' cognatorum culpa (it, ut cum ea ede tibi 
non liccat,equidem legis gratiam tibi faciam.tecpab caabfoluam. Qua 
re audita,tnoX aliam exprincipum Refanenfium progenie natani duxit, 
ex qua etiam filios fiifcepit, quos mlnCin magna apud Principem autho 
rrtateuidimus. 

Adul terium non appellant,nifi quis alterius uxorem habuerit. Tepi* 
dus elt utplurimum coiugatorum amor, praefertim nobilium & princi* 
pum uirorum : eo quod puellas nunquam ante' uifas ducun t:ac fcruitqs 
Principis occupati,deferere eas coguntur, aliena irnerim turpicp libidi* 
ne fefe contaminantes. ' ‘ J • ‘ jj 

Mulierum conditidmiferrimaeft. Nullam enim honcftam credunt, 
nili domi conclufauiuat,adeocp cuftodiatur, ut nufquam prodeat . Pa* 
rum inquam pudicam exifbmant , (i ab alienis extemisue confpiciatur. 
Domi autem conclufayicnt duntaxar,&filatrahunt:nihilprorfusiuris 
aut negotii 111 sedibus habet.Omnes labores dotaeftici feruorum opera 
fiunt. Quicquidmulicrum manibus fu ffbcatur.fiue gallina, fiuc aliuda^ 
liquod animalium, id abhorrent taquam impurum . Qui ueropauperio 
res funt, eorum uxores domcfticos labores obeunt, & coquunt • Caere* 
tu cum uiris abfentibus forte, &: feruis,gallinas iugulareuolut.ftant pro 
foribus,tenentcs gallinam,aut aliud animal, & cultrum: prgtcreunte><p 
uiros.ut ipfi in tcrhcianc, plurimum rogant* 

Rarifsimcin t empla,rarius etiam ad amicoru colloquia, nifi fenesad* 
modum iint.omnicp fufpicioilecareant,admitcucur. Certis tamen &fc* 
ftiuisdiehusanimigratiaconcedunt uxoribus ac filiabus, utin pratis a* 
mocnifsimis conuenianr.ubi luper quadam rdta inftar Fortunae infideli 
tcs,altcrnatirnfurfumac deorfummouentur:autalioquifuncm appeti* 6 
dunt,quo fufpcnfxacinfidentcs.hincindcimpulfg fcrutur.moueturcpt 
autdenicp quibufdafn & ca tis catilenis,manibus plauderes fe oblccflat, 
choreas prorfus nullas dueunc . Eft Mofco vuip quida Alemanus faber 
Ierrarius,cognomentO Iordanus, qtli duxerat uxorem Rhucena. ea cum 
apud maj-itumaliquandiu efi«,httnc ex occafiorie quadam amice fic alio 
quitunCurmc.coniurlxcharifsimc.noilainasCRefpondetmaritus; E* 
goucro teuehcmeteramo.Nondum,inquit,figna habeo amoris* Qug* 
rebat igiturmaritus, qualia fignauellerTCuiuxorrNunquam* ait, me 
uerberafti. Mihi faneuerbera, inquit maritus, non uidebanturfigoa.a* 
moris: fcd tamen nec hac parte deero. Atcp ita non multo polit, arti> 
delifsimc eam uerbefauic: fafTusque mihi eft, longe' maiore amore fe a' 
fua uxore pofthac obferuatum fuiffe.quam rem fepius cxrrcuit:nobiscp * 
tum Mofcovuiac exiftentibus, ccruiccm illi tandem & crura prargidit. 

Omnes 


COMMENTARI t. 49 

A Omnes fe Principis chlopos,id eft feruos fatetur.Item prfftantiorcs, 
cx maiore parce emptos aut captos feruos habent : quos autem liberos 
fn feruitio nutriunt, qs non eft liberum quolibet tempore difcederc.Si a> 
iiquis dtra uoluntatem domini abit,nemo eum aflumit. Si dominus bo# 
num ac commodum famulum non bene tra flat , fit quodammodo infa' 
mis apud alios,necp pofthac alios famulosaficqui poteft. 

1 Gens illa magis feruitute,qua'm libertate gaudet.nam morituri ut plu 
fimum certos feruos manumittunt: qui fe tame continuo' alqs dominis, 
pecunia accepta, in feruitucem ucndicant.Si pater filium,ut mos eft.uen 
dit, 8C is quocu nque tandem modo liber fadiis , aut manumifius fuerit, 

, pater hunc rurfus atque iteru iure patri £ poteftatis uendere poteft. Poft 
quartam autem uenditionem, nil iuris amplius in filium habet . Vltimo 
fu pplicto folus Princeps feruo s, & alios afficere potefl. 
■PrincepsaTtero.aut tertio quoque anno, per prouincias deledu habi# 
to, filios ‘ioiaronum confcnbic : ut numerum illoru , & quot quifquc e' 
A* quos ac feruitores habeat.cognofcat . Dein fingul.s ltipcndia proponit, 
ut fupradidum elt.Quiuero per facultates rei familiaris pofiunt,ltipen 
dio militant . Raro illis datur quies : nam aut bellum infert Lithvuanis, 
aut Livuonicnfibus,autSuetcfibus,aut Tartaris Cafanefibus.au t fi nui» 
klm bellum geric.prxfidia tame in fingulos annos in locis circa T anaim 
& Occam, ad reprimendas Tartarorum Praccopenfium eruptiones ac 
deprxdationes, uiginti milia hominu imponere folct . Solet etiam quo# 
Cannis ex fuisprouincrjs ordine quofdam uocare, qui Mofcovuixfibi 
omnia ac quarlibetprxilant officia. Belli autem tempore,nonani Uisex 
ordine & alternis officqs inferuire , fcd omnes & finguli,tam Aipendia# 
sequam gratiam Principis expedantes, in bellum ire coguntur» 

Habent equos paruos.caftratos, foleis carentes, lcuifsima frena : tum 
< ph ippia in eum ufum accommodata, ut fe in omnes partes nullo nego/ 
tio uertere.arcumcp intendere queant. Pedibus ufqueadeo at tradis infi 
deires equo, ut nullum hafipaut teli paulo uehementioremidum fulti# 
C nere queant. Calcaribus paucifsimi, flagello plericp utuntur, quod fem# 
- per mini mo digito dextrp inhgret.ut id quoties opus fit,apprehcdant 
Htantur:rurfus fi ad arma deuentum fuerit, proicdum e manu pendeat< 
Communia arma funt,arcus,tclum,fecuris,&; baculus, inftar cocltus, 
qui Rhutenice Kefteni, Polonice Baifalick dicitur. Framea nobiliores 
& ditiores utuntur.Pugiones oblongos in modum cultellorum depen# 
dences, in uaginis adeo reconditos habent, ut uix fupremam capuli p.af# 
terti attingere, aut necefsitate cogente apprehendere pofsis. Loro pari# 
ter frenilongo,& in extremitateperforato utuntur, quod digito finiftro 
annedunque arcum apprehedere,eo'cp retento uti pofsint. Porro' quan# 
quam fimul & eodem tempore manibus teneat ffci.u , arcum, frameam, 
telum & flagellu.iftis tamen fcite' &T fine ullo impedimento norunt uti. 

Nonnulli exprarftantioribus , lorica, thorace affabre ceu cx quibuf/ 
dam fquamisconcinnato,&armillis: paucifsimi autem crifta.inflarpy# 
ramidis in fummitate exorna ta,utuntur. 


f Sunf 


J9 RBRVM MOSCO VITICARVM 

Sunt qui habent ucftem bombycis lana fufferta, ad fuftinendoa quoC A 
cunque i&us.Lanceis quocp utuntur. 

Peditatu ucro' & tormentis in confii&u nunquam uii funt . Etettini 
quicquid agunt,fiue adoriuntur, fiucinfcquuntur.fiucfugiunthoftem* 
id repente & celeriter laciunt : atque ita illos nec peditatus , nec tormen- 
ta fubfequi poJTunt. 

Modernus tamen princepsBaiilfus, cum rex Praecopen fi s , nepotent 
fuum in Cafanenfe regnum induxifiet,&in reditu iuxta Mofcovuiant 
trcdecim millibus palluum caff rametatus eflct,anno infequeri arca Oc- 
cam fluuium caftra pofuerat . atque peditatu tum primum & tormcnris 
ufus eft,fortafle ut potentiam fuam oftentaret ; aut maculam fufccptam 
priori anno,exturpifsimafuga,in qua dicebatur aliquot diebus fub acer 
uo focni delituifle,deleret:aut denique regem, quem ditionem fuam rur- 
fus inuafurum putabat , a' finibus fuis arceret . Certe' nobis praefentibus 
habuit ex Lithvuanis, uariaque hominum colluuie, mille & quingen- 
tos ferepedites. 9, 

Hoftem primo impetu audacifsime aggrediutur , nec diu perfeucrat: 
ac fi innuere uellent,Fugite,aut nos fugiemus. 

Ciuitatcs raro ui,aut imprefsione acriore expugnare, fed longa magis 
obfidionc, homines famcaut proditione ad deditionem adigere folent» 
Quanquam Bafilius Smolentzko ciuitatem admotis tormetis, que par- 
tim ex Mofcovuia fecum adduxerat, partim ibi in obfidione fuderat, op 
pugnabat, quaflabatcjj: nihil tamc effecerat. Obfederat & Cafan magna 
militum ui, admotis pariter tormentis , quae fecundo fluuio eo' portauc- 
rat : fed tum quocp ufquc adeo' nihil effecerat , ut dum arx incenia fundi- 
tus conflagrare t, at cp ex integro rurfus aedificaretur ; ne nudum quidem 
collem interim miles afcendere,occupare'ue aufus fuerit. 

Habet Princeps nunefuforestormentarios Alemanos& Italos, qui 
praeter pixidcs,tormenta bellica, item ferreos globulos,cuiufmodi & nO 
ifri Principes utuntur, fundunt: quibus tamen in conflidu, quod omnit 
in celeritate pofita haben t.neq? fciunt necp poliunt uti. 

Omitto ctiam,quo'd tormentorum difcrimen,feu,ut uerius dicam, u- 6 
fumignorareuidcntur.Nefciuntinquam.quadouel maioribus, quibus 
muri demoliuntur : ucl minoribus, quibus acies impetuscp hoilium dif» 
rumpi tur.uti dcbeant.Id quod cum alias faepe, tum maxime' eo tempore 
accidit , quum Tartari Mofcovuiamiamiam oppugnaturi ferebantur» 
tum enim Locumtcncns tanquam in re fubita, maius tormentum fub 
portam caftri,ridentebombardario Germanico , collocandum iuiferat; 
cum id tamen uix tridui fpacio eodeduri potuilTet , ad haec femel dunta- 
xat exoneratum teftudinem & portam difsipalfet. 

Magna efthominum,utin alrjsnegotiis.itain bello gerendo, diuerfi» 
tas acuarictas. Mofcus enim quamprimum fugam arripit, nullam fala/ 
tem cogitat, prarter eam quam fuga habere poteft: aflecutus , fcu appre/ 
henfus ab hofte,nec fc defendit, nec ueniam precatur. 

Tartarus ucro deiedus ex equo ,fpoliatusomnib. armis, grauifsimc 

etiam uul- 


COMMENTARI i. £i 

Jk etiam uulneratus,manibus,pcdibus,dentibus, quoad &quacunq?po- 
tcft rationc.ad extremum ufqj fpiritum fe defendere folet. 

Thureus, dum uidetfe omni auxilio ac fpeeiabendi deilitutum , liip- 
plex neniam petit, armis abicAis, ac iunft as ad ligandum manus ui Aon 
porrigit,fpcrat'cp captiuicateuitamfe impetraturum. 

Cattris collocandis amplifsimum locum eligunt, ubi praeftantiores 
tentoria erigunt : alrj uero ex arbuftis ueluti arcum in terram figunt, pe- 
nuliscp tegunt.quo' ephippia,arcus,& id genus alia recondant, lequc ab 
imbre defendant. Equos ad pafcua pellunt, quorum caufa tam' late dif/ 
iun Aa tentoria habent : qux nec curru, nec folia , nec alio quouis impe- 
dinien to muniunt : nili forte locus hatura fi t, aut fyluis, aut fluminibus, 
paludibusuemunitus. 

Poflct forte' cuipiam mirum uideri, quod fe &C fuos tam exiguo fti- 
pendio,& tam diu, ut fupra dixi , fuftineant: ideo illorum parfimoniam 
8c frugalitate paucis aperiam. Qjuihabet fex,aut aliquado plures equos, 
fi exrjs uno tanquam baiulo,fiue clitellario, qui uitae neceflaria portet.uti- 
tur . In primis habet milium contritum in facculo , longitudine duorum 
aut trium palmitum : deinde fuillxcarnisfalfx libras o<fto, aut decem* 
habet & fal in facculo : & fi diues cft, mixtum pipere • Prxtcrcaunuf- 
quifque fecum fert fecurim,fomitem,lebetes, aut ollam cupream, ut fia- 
liquo forte dcucniat,ubi nihil fnnfhium,allij,cxpx,aut carnis ferina: re* 
periac, tum ignem accendit, ollamquc aqua replet, in quam coclear' ple* 
tium milrj,falc addito, inrjcit , coquit que: eo cibo dominus & ferui con- 
tenti niuut. Porro (i dominus nimium famelicus fuerit.totum abfumit: 
itaque ferui aliquando ad totum biduum aut triduum egregie ieiunant. 
Ad haec , fi dominus uult lautius epulari , tum addit paruam portiuncu- 
lam carnis fuillx.Hocno loquor depr.rftantioribus,fcdmediocris cori 
ditionishominibus. Duces excrcitus.&alrj militiae prxfefti.inuitanta- 
liquando pauperiores illos : qui fumpto bono prandio , interdum poft 
ad biduum,aut triduum cibo abftinent. 

C Item cum habet fructus,autallium,autcfpas,tum facile alqs omnibus 

carere pofsut.fngrHTtiri prgliu.plus fpei ponut in multitudine, 8c quan- 
tis coprjs hoitem adoriantur,quam robore militum , ac inftruAo quam 
probe exercitu : fcUciuscp eminus, quam cominus pugnant* atque ideoi 
hoflcm cirrumuf nirc,& a‘ tergo adoriri, prxeipue' ftudent. 

Tubicines multos habent, hi dum patrio more, omnes una tubas in-’ 
fl.tnt,intonant’q? : mirum tum ac inufitatum quendam concentum audi- 
res. Habent &aliud quoddam genus Mufices, quod gentili lingua S^ut; 
na appellant. Eo fi quando utuntur, tum unahora, plus minus, fine ulla 
rclpirationc.feu acris attra&ione quodammodo canunt. Buccas autem 
primum acre implere folene : dein naribus fpiritum identidem attrahere 
edo Ai,tuba uoccm abfqueintcrmifsione ederedicuntur. 

Omnes ucftitu, fcu corporis cultu fimili utuntur, tunicas oblongas 
fincplicis,manicis ftriAioribus, Hungarorum feremore, geflanttin 
quibus Chrifliani nodulos,quib • pc&us coftringiturin dextro; Tartari 

f x ucrcJ 


yi RBRVM MOSCOVITIC JRVM 

ucro haltd difsimili ueftitu utentes, (iniftro latere habent. Ocreas fere' ru A 
bcas,casq;brcuiores,utqux genua non attingant,foleasqj ferreis daui- 
culis munitas gcilant.Indufiaomnes fere' uarijs coloribus circa collum 
exornata habent: eacp monilibus feu globulis argenteis, aut cupreis do 
auratis,additisq? ornamenti cau(aunionibus,conftringunt. 

Ventrem nequaquam, fed femora angunt: atque adeo' pubetenus, 
quotnagispromineatuenter, cingulum demittunt. Quin 8i nunc Ital i 
& Hifpani.imo' & Germani ita afl ucu erunt. 

Adolelcentes d^pueri pariter feftiuis diebus , fed in auitateloco am- 
pio &C celebri , unde uideri & exaudiri a' pluribus queant , conuenire fo- 
ient . quibufdam autem ftbilis ceu ligno dato , conuocantur : conuocad 
iltico concurrunt.manusqj cohfcrunt.certamen pugnis ineunt, mox pe* 
dibus promifeue ac magno impetu (aciem, guttur, pedtus, uentrem, ge- 
nitalia quatiunt : aut quacunque ratione poliunt, alios alrj inter fe deui- 
dloria cocemntcs profternut, adeout fy pe inde exanimati afportentur. 
Porro' quicunquc plures uincit,diutius in arena durat, fortifsimecp uer- * 
bcra tolera t,is prae cgteris laudatur, uidiorqj celebris habetur . Hoc cer> 
taminis genus inftitutum cft.ut alluefcant adolefcentes uerbera ferre, i» 
dtuscp quofcuncp tolerare. 

1 uftitiam ftrenue exercent in prxdortes : quibus comprehenfis, calca- 
nea primum frangere, dein in biduum aut triduum ufque , dum intumo 
fcant,quicfcere:po'ft,fradia iam ac intumcfadla,rurfus motare iubent* 
Nonalio genere torquendi & flagitiofos, ad confitenda latrocinia, fo- 
cioscp fcelcrum indicandos, utuntur. Caeterum fi inquxftionem uoca- 
tus.fuppliciodignusfueritrepertus.fufpenditur.Aliogenerepocngfoit 
tes raro' puniuntur,nifi quid immanius commiferint. 

Furta raro capitali poena,im6 homicidia raro, nili praedae gratia faft» 
fuerint.puniuntur.Quiuero' fureminfurtodeprchendir,&occidit,im- 
punc id facere poteft: ea tamen conditione, fi occifum in aulam Princi- 
pis detulerit, & rem ut adta eft expofuerit. 

Cum brutis congrcdientes, ne illi quideulumo afficiuntur fupplicio. ® 

Pauci ex prxfe ftis haben t auth oritatem . ultimum fupplicium irro* 
gandi.Exjubditisnemo aliquem torquere audet- Plcrkpmalcfadtorum 
Mofcovuiam , icu ad alias principales ciuitatesjducuntur. Hyemali au- 
tem temporeut plurimum in fontes animaduertunt: xftiuo enim, belli- 
cis negotqs impediuntur. 

S £ zyWXTVR. OXDIVtsiTlOTXES 
a loame Tinfiltj Magno Duce , ^Anno mundi 
7oo6faft*. 


I V v M reus fuerit in unum rublum condemnatus, foluatlu-' 
dici altinos duos , Notario o&odcngas . Si uerbpartcsre- 
I d eunt in gratiam,priufquam in locum duelli uenerint,n5 mi- 
Inus Iudici & Notario foluat,ac fi iudiciu factu fuiflet . Si u enc 
ritu in locum duelli , quem Ocolnick & NcdelGiick duntaxat deccrn ire 

poliunt. 



* 


wr 


^ t< r ?. r "com jtfsttVAkif.' ■■ n * . $ 

f A po(Iunt,ibfqj Forte*irt gratiam redimnt,foluant Iudici, Utlupra^Ocolni 
ko L . dcrfgas , Ned clinico (imiliter L . dengas, &tiuo$ al tinos i Scribae 
‘quittuor' altinos.&unamdengam-Si tiero' ucnerint ad ducllum,& alter 
ui<ftiis fuerit, tum iudici reus quantum ab eo poftulatur/oluat, Ocolnt- 
Ito det polrinani & arma ui<fti , Scribx L t dengas , Nedelfniko pol tinam 
'Sc quatuor altinos. Si uero' duellum committitur propter aliquod inceit 
dium, necem amlci,rapinam uel furtum, tunc accufator fi u icerit, ab reo 
' accipiat quod petrit, Ocolrlikodeturpoltina& arma ui<ftf, Scribx Li 
dengx, N cdel fmko poltirta, V eftorio(eft autem V efton.qlii ambas par 
tes prxlcriptis conditionibus ad duellum committit ) quatuor altinos: 
Gf quitquid Uitflus reliqui habuerit, ueridatur,iudicibuscp detuncorpo* 
re autem, mxta dclitfiiqualitarcm puniatur. 

• Intcrfccflores dominoru fuoru,proditores caftri,facrilegi,plagiari),it€ 
qui resin alterius domu claculum inferut, rafdcmq» furto libi ablatas di 
cunt.quos Podmerschekuocant, praeterea qui incendio homine* afflri 
gunt.quicp manifefti malefit (flores fuerint, ultimo fupplicio afficiuntur; 

Qui primum furti coui<ftu$ fuerit , nifi forte 4 facrilcgij aut plagrj accu» 
fetur, morte non e It afficiendus, fed publica pcCnaemcndandus:hoceftj 
baculis cxdendus.&fpodna pecuniaria a’ iudice mulcandus. 

Si iterum in furtddeprehenfus fuerit, & non habuerit unde accufato> 
fi aut iudici fatisfaciar, morte ple&atur. - r 1 : : : ’ 

Si alioqui fur coui(fhis,n5 habeat, undeaccufatori fatisfacere pofiet; 
exfus baculis, tradatur accufatori. 

Si quis fiirti accufetur,& honeftus aliquis uir iureiurando affirmet.il 
Ium antea quocp ftlrri conuidu.aut furti caufa cuipiareconciliatu fuifiej 
negledto &omi(Toiudicio,morteafficiatur:dcboniseius fiat,utfupra. 

Si aliquis ufiis conditionis.aut fufpedlx uitx.furti in (imuletur, uoce* 
tur in quxftioncm. Si uero furti cdmtinci non poteft, datis fideiufiorri 
Bus.dimittaturadultcrioremirtquifitioriem. 

Pro feripto decreto.feu lata fententia.xftitaatione unius rubh’ foluaii 
C riir Iudici nouem dengx: Secretario, qui figtllum habet, altinumunum: 
Notario.dengx tres. 

Prxfecfli , qui non habent au thoritaiem , caufa cognita, decerncreac 
fententiam fcrre.hi alteram parrium in aliquot rubiis condemnent, deirt 
decretum ad Iudiccs ordinarios mittant.quod fi iuftum ac xquitaticon 
fbnurti illis uidenir, tum de fingulis rubiis, fingtilialtini Iudici, Secreta* 
rfouerdmi dengxfoluanrur* 

Quicunque alterum fiirri.fpolrj.fcuhomiridrj accufareuult, MofcO' 
Vuiatn proficifcitur.petitcp ut talisin ius uocetur.Datur illi Ncdclfnieki 3 
qui reo diem dicit, cundemqj Mofcoviriam perducit- Reus porro' in iu<’ 
aicio conftitutus.plcrarique crimen fibi obiedtum negat . Si actor teftes 
producit, tum ambxpartcs interrogantur, an ditflis itare uclint. Ad id"’ 
communiter rcfpondcnt: Audiantur teftes feciindum iuftitiam &con»‘ 
fUetudincm. Si contra reum atteftantur, tum reus ftatim fe opponit , 8c ' 
contra tcftimonia Si perfonas excipit , dicens : Peto mihi decermiura- 1 
1 J - ' F j mentum* 


54 RBRVM MOSC-O VI TI-C XKVN 

mentum.mcqueiuftitixdiuinae permitto, petocp campum & duellum* A 
Atcp illis ita,iuxta patriae confuetudinem, duellum decernitur. 

Vterque quemuis alium, fuo loco ad duellum conftitucr e* armis itctft 
uterque inftruerefcquibuslibctpoteft, pixide& arcu exceptis . Coma 
muniter autem loricas oblongas.aliquando duplices, thoracem , armil* 
las, galeam, lanceam, fecurim,S£ ferrum quoddam in manu^nftar pugio> 
nis, in utraque tamen extremiutc acutum , habent : quo altera manu ita 
expedite utuntur, ut in quolibet congrefTu non impediat,nc$ manu ct* 
dat. eo autem in pedcftri certamine plerunqj utuntur. 

Certamen primum ineunt lancea , dcin alqs utuntur armis:cum mula 
tis annis Mofci cum externis aut Germanis,aut Polonis, aut Lithvuanis 
certantes, pkrUnque fuccubuiiTent. Nouifsime autem cum Lithvuanus 
quidam X X v I annos natus , cum quodam Mofco , qui plufquam X X 
duellis uiftor euaferat,congreflTus, occifus effet: Princeps indignatus, ip 
lum ut uidcrct,continuo' accerim iubet.quo uifo.in terram cxpuit,& fta 
tuit.nein pofterum ulli externo duellum contra fuos decerneretur. Moa •’ 
ici plurimis ac diucrfis armis fc onerant ucrius,quam armant :ex ter ni aua 
tem confilio magis quam armis te<fti,congrediuntur . Caucnt in primis, 
ne manus conferant ; quod Mofcos plurimum brachqs lacertis^ ualere 
fciunt, fola induftria ac ygilitatcillos tandem laiTosuincerc folent. V* 
traque partium habet multos amicos atque fautores , certaminis fui fpc* 
(flatores : fcd prorfus inermes, exceptis fudibus,quibus interdum utun* 
Cur. Etenim (i alteri horum uidetUriniuria aliqua fieri, tumadpropul» 
fandam eius iniuriam fautores ipfius accurrunt,mox etiam alterius: atcp 
ita utrinque certamen fpeftantibus exoritur iucundum . agitur cnimrca 
capillis,pugnis,fuftibus,fudibuscp praeuftis. 

Vnius nobilis teftimonium plus ualet , quam multorum uilis cbndi» 
tionis hominum. Procuratores rarifsimc' admittuntur , quifque caufant 
fuam exponit. Princeps.quanquam feuerifsimus fit, nihilominus tameit 
omnis iufticia,& palam fere, ucnalis eft. Audiui quendam confiliarium, 
qui iudicrjs praeerat, fuille deprehenfum , quod ab utraque partium in O 
quadam caula munera accepilfet: & pro altero, qbi plus dederat, iudi> 
cafiet . quod facflum, ad Principem dclatus,non negabat: illum,pro quo 
iudicaiTet , hominem dicebat diuitem , honefto loco, atque ideo magis 
huic quam illi inopi & abiecto credendum. Tandem, quamuis Princeps 
fententiam reuoca(fet,ridens tamen.illum impune dimifit . Fortafle tan> 
tz auaritix ac improbitatis caufa eft ipfa egeftas,qua fuos cum friat Prirt 
ceps opprciTos.ad illorum facinora atcp improbitatem, quafi impunita^ 
ccpropolita, conniuet. Pauperibus non patet aditus ad Principem, fed 
ad ipfos confiliarios tantum, & quidem difficillimus. 

Ocolnickpcrfonam Praetoris, feuludicis a' Principe cbnftituti fuftis 
net: alias fupremusconfiliarius, quifemper apud Principem u er fatur* 
co nomine uocatur.Ncdelfnick.eft commune quodda eorum officium* 
qui homines in ius uocant.malefadores capiunt, carccribuscp coercent* 
atcp hi Nobilium numero continentur. 

,u Coloni 


COMMENTARI)! Jt 

A Coloni fex dies in feptimana domino fuo laborat, feptiniu* liero dira 

prjuato labori conceditur. Habent aliquot priuatos, & a dominis fui» 
attributos agros , & prata ex quibus uiuunt : reliqua omnia funt domi- 
narum. Sunt prxterea miferrimse conditionis, quod illorum bona , no- 
bilium ac militum prxdg expolita funt: a quibus etiam per ignominiam 
Qhrifiiani,au t nigri homunciones uocantur. 

Nobili s.quaim; mu is pauper fuerit, turpe Gbi tam c ac ignomihiofum 
ffie putat.fi manu laboraret.Hoc aut turpe no c iTe ducit, cortices, feu pii 
tamina fru<fiuu,& prxfertim mclonU,allrj,ac cxpar u, a nobis & famuli* 
nofiris abie<fta, de terra leuarc ac dciiorare . Cxterum ficu ti cibo parce', 
ficpotu,ubicucp feoccafio offert.immoderate ututur.Omnesftre tardi 
ad Inuri, item fuperbi in paupertate: cuius grauem comite habent,ferui- 
tutem* Veftes oblongas, pileos albos apicatos ex lanacoatffo, quape- 
nulas barbaricas confe&as uidem us.folidosq ex officina gcftant. V efti- 
bula aedium fatis quidem ampla, & alta: fores u ero' habitationum humi 
B lcshabcnt,itaiitingrefiurus quifpiam demittere fe & inclinare cogatur. 

Manuario qui uiuunt labore, & operam fuam uendunt,mercedem u- 
nius diei referunt dengam ciim dimidia: artifex duas, neque hi firenue* 
laborant, nifibeneuerberati- Audiuiferuitores aliquando conquefios, 
quod a dominis non eifcnt probe ucrberati. Credunt fe fu is dominis di- 
lplicere:fignum'qj e (Te indignationis,!! non uerberen tur. 

ve mgtessv n* ^ete- 

hut domum. 

N lingulis xdibus & habitationibus habent imagines fan- 
i tftoruni,pi<flas,autfufas, loco Honorificentiore . & cum alius 
i alium accedit, ingrelfus habitaculum, continuo' caput ape- 
I rit, ac ubi imago fit, circumfpirit: quauifa, ter fecrucisfi- 
gno munit, caput que inclinans inquit: Domine miferere. Dcin (alutae 
hofpitem.hisucrbis : Deus det fanitatem. Moxporretftis manibus, de- 
C ofculantur femurad,capitaqj inclinant, dein continuo' alter alterum in- 
tuetur,u ter nimirum fe magis inclinaret.demittrretqj : atque ita ter qua- 
terqj alternatim caput inclinantes, honoremcp mutuo' exhibentes , quo- 
dammodo concertant . Poft fedent,negotioc]j fuo confetfto, hofpes re- 
<fta in medium habitaculi procedit, facie ad imaginem conuerfa: rur- 
f usque ter figno fe crucis munit , prior&]ue uerba inclinato capite repe- 
tit. Poftremo data acceptaque prioribus uerbis falute , abit. Si e fi ali- 
cuius authoritatis uir, illum cum hofpes fequitur ad gradus ufque: fin 
prxftantior, longius comitatur, habita & obferuata cuiufque dignitate. 
Mirabiles obferuat ceremonias, nulli etenim tenuioris fortunc homini 
licet intra portam domus alicuius prxfiantioris equitare. Difficilis quo- 
que pauperioribus ac ignotis aditus eft, etiam ad uulgares nobiles: qui 
uel hoc nomine rarius in publicum prodeunt,quo maiore authoritatem 
fufep obferuantia retineant- Nullus etia nobilis, qui paulo ditioreft.acf 
quarum uel quintam domu pedes progredi tur, njfifubfequatur equus. 

‘ f 4 Hyemi* 



f 6 RERVM MOS C O VITI CARVM , , 

Hycmis tamen tempore, cum equis ,foleis carentibus, propterglacicm, a 
abfep periculo uti no poliunt: aut quado aulam Principis, aut Dtuorum 
templa forte ingrediuntur, tUm equos domi relinquere folent. 

Domini intra priuatos parietes fempCr fedcnt.raro' aut nunquam iti> 
ambulando quicqua t radiant . Mirabantur plurimum , dum rtos deama 
bulantes in diuerfori) snoftris, atque inter ambulatldu negotia ftequeri* 
ter tradlareuidcrent. 

V eredarios Princeps , ad omnes ditionis fux partes, diuerlis in locfr 
cum iufto equorum numero habettut cum curfor Regius aliquo' miflus 
fuerit, equum (ine mora inpromptu habeat. Eft autem curfori libertim, 
ut qucmcunqueuoluerit , eligat equum . Mihi ex Novuogardia magna 
celeriter Mofcovuiam proficifccnti.Magifter poftarum, qui illorum lin 
gua lamfchnick appella tur.aliquando triginta, nonUnquam quadragiri* 
ta,quinquaginta ue adduci mane primo curabat equos , cum ultra duo* 
dccim opus non haberem. Vnufquifqueigitur noftrum , equum qui fi* 
bi cbmodus uidcbatur,fumebat:defefsiS dein diis, cum adaliudinitine^ jt 
re diuerforium, quod lama appellant, peruenimus , continuo' ephippio 
& freno retentis , permutauimus . Licet cuilibet celerrimo ud equorum 
curfu: & fi forte' aliquis concidat, aut durare hoti pofsit, tum ex proxi* 
ma quaque domo alium rapere,aut alioquiabs quouis obuiam forte 06 
currente, Principis duntaxateurfore eXcepto , iumere impune quidem 
licet.Equum porro' in iutlereUiribus exhauftum.relidlumcp lamfchnick 
requirere, item alterum ei cui ereptus erat reftituere , preciumqj ratione 
itinerishabita, pcrfolucre folet. PlerunqjdeX uelx X vuerftj numt» 
rantur fex dengae . EiufmOdi porro ucredariorum equis , feruitor meus 
ex Novuogardia MofcOvuiant, intcruallo <Soo vuerft , h oc eft C X X 
Ger.miliar.L X X ij hori s pcr ucnit. quod quidem eo magis mirandum 
en.cumcquuhtam parui fint, &C longe negligentius quam apud nos cu* 
tenfur.tantos ttmen laboris perferartt. 

V£ AdOttSTA. 

Monetam argenteam quadruplicem habent: Mofcovuiticam , Nd* ^ 
vuogardcnfem.T vuerenfem,& Plefcovuienfem . Mofcovuidcus nunt* 
mus non rotunda,fed oblonga & ouali quodammodo forma, Dertga di 
<flus,diuerfas habet imagines, antiqua, in una tofae : poftcrior , hominis 
equo inlidcntisimaginem.in altera autem parte utraque feripturatn ha* 
bet. Illorum porrd centum,unum Hungaricalem aureum : Altinum fex 
dengae, Grifnam uiginti , Poltinam centum , Rublum ducentae faciunt, 
Nouinuncutrinquc chara cfleribus ftgnad cuduntur, 8 i quadringenti 
ualcrtt Rublum. 

TVuerefis utrinqj feriptura habet,& ualore Mofcovuidco jquiparat. 
Novuogardcnlis in utia parte Principis in folio fedentis , hominiscp 
ex aduerfo fefe inclinatis imaginem: in altera feripturam habct.atq; Md 
fcovuiticum ualore in duplo fuperat . Grifna porro' NoVuogardenCs 
X 1 1 1 i.Rublus autem ducentas uinginti duas dertgas u alet. 
Plefcovuienfis,caput bouis coronatum, in altera uero' feripturam ha* 

* • 1 bct.Ha» 


COMMENTARI Ii ?? 

A bet.Habent praeterea cupream monetam, qux Polaniuocatur. horuul 
fcxaginta dcngam Mofcouiticamualenc. 

Aureosnon habent, nec cudunt ipfi.fedHungaricalibus fere, in ter<> ' 

dum etiam Rcnanis utuntur.precium que eorum faepe mutant , prxfer^ 
tim cum externus auro aliquid mercaturus Gt, tum continuo precium C' 
ius minuunt, fi uero' aliquo profecfturus, auro indigeat, cius tum rurfuS 
precium augent. » 

Rigensibuscp rubiis utuntur propter uidnitatem , quorum unus ua- 
Ictduos Mofcovuiticos. Mone ta Mofcovuitica cftcx puro & bono ar- 
gento: ea quamuisnunc quoque adulteratur. Nonaudiui tamen, ob 
hoc facinus in quempiam animaduerfum e(Te. Omnes fere aurifabri Mo 
fcovuix nummos cudunt: & quicunque affert maffas argenteas puras, 
nummos que cupit, tum nummos &argentum appendunt, atque a:qua 
lance librant . Exiguum elf, & conlf ituturn precium, quod ultra sequale 
pondus foluendumclfauriBibris.paruoalioqui laborem fuumuendciv 
B tibus.Scripfcruntquidam,prouinciamhancrarifsimcabundareargcn< 
to:Principcm prxtcrca, ne id exportaretur, prohibere. Prouincia fane’ 
argentum nullum habet , nifi quod (utditfhim elf) importatur: nec 
Princeps ulqueadeb efferre prohibet, fcdcauct ucrius . atque ideo per> 
mutationem rerum facere, & alia, ut pelles, quibus abundant, aut quid 
aliud ciufmodi, pro alqs rebus dare, rccipcrebp fuos iubet, quo argentix 
&aurum in prouinria retineat • Vix centum anni» utuntur monctaar>- 
gentea , prxfertim apud illos cula. Initio curri argentum in prouinciam 
inferebatur, fundebantur portiunculae oblongae argcnteg.finc imagine 
& feriptura, xif imatione unius rubli : quarum nulla nun capparet . Cu^ 
dcbatnr etiam moneta in Galitz principatu, ea autem cum xquabili ua^ 
lorecareret,ciianuit. Porro ante monetam , probofeide & auriculis a* 
fpreolorUm, aliorumq? animalium,quorum pelles ad nos affcruntur.u-' 
tebantur ; rjscp uit.c ncccflaria.ceu pecunia, emebant. 

Numerandi ratione ea utuntur, ut res quafcuncp per Sorogk, aut De* 

C vucnoffo,hoccft,autquadragcfimoautnonagefimonumero,qucmad' 
modum noscentcfimo,numerent,diuidant’q?. Numerantes ita cp fubin- 
dc repetunt.multiplicantcp, bis Sorogk, ter Sorogk, quater Sorogk : id 
elf .quadraginta, aut bis, ter, quater Devucnofto, hoc elf nonaginta. 
Mille, gentili linguaTiffutzxiitcm decem millia,unadi<ffione,Tmatui* 
ginci millia, Dvuetma:trigintamilIia,Tritma exprimunt. 

Qurifquis merces qualefcunquc Mofcovuiam attulerit, eas continuo 
apudporticorcs.frutclonri prefc&os,profiteriacindicarccogitur:quas 
hi (fata hora confpiciunt, Xlfimintcp . xlfimatas uero, nemo nec uep> 
dere nec emere audet , nifi prius fuerint Principi indicatae. Porro Prin» 
cepS fi quicquam emere uoluerit , tum mercatori interim res fuas nec in* 
dicare.neccuiquamlicitaricas integrum elf. quo fit, ut mercatores m> 
terdum diurnis detineantur. 

Nccp eriacuiuis mercatori, prxtcrLithvuanos.Polonos.aut illorum 
imperio fubiciffos,Mofcovuiamucnircliberum elf. Nam Suetcnfibus,- 

Livuoniem 


59 R E R V M MOSCOVITICARVM 

Livuonienfibus , & Germanis ex maritimis ciuitatibus , Novuogar diar A 
dunuxat:Thurcisuero' & Tartaris Chloppigrod oppido, quo' nundi> 
narum tempore diucrii homines exremotifsimis locis confluunvnefrca 
euram exercere ac mercari conceffum eft . Quando uero' Legati ac Ora* 
tores Mofcovuiam proficifcuntur.tum omnes undecunque mercatores 
in iliorum fidem ac protccftionem fufeepti, Mofcovuiam & libere', & fi* 
neportorijs ire poliunt, ac etiam confueuerunt* 

Maior pars mercium funt maiTae argenteae , panni, feneum , panni fe- 
ricei & aurei, uniones, gemmar.aurum filatum. interdum uiles etia quaf- 
dam res fuo tempore portant, ex quibus non parum lucri referunt.Sfpe 
etiam accidit , ut rei alicuius deliderio omnes teneantur : quam qui pri» 
mus attulerit.plusiufto lucratur . Dein cu plures mercatores earundem 
rerum magnam copiam aduexerint, tanta nonnunquam uilitas confc, 
quitur,utisquircsfuas quamplurimo uendiderat, eafdem rurfus uQc* 
fcente precio emat.magnoqj fuo commodo in patriam reducat. Merces 
uero' quae inde in Germaniam portantur,funt pelles,& cera:in Lithvua, It 
niamo<:Thurciam,corium,pelles, & albi longi demes animalium, quae 
ipfiMors app ellant.quarcjj in mari fcptentrionali degunt, ex quibus ma 
nubria pugionum Thurei affabre' conficere folent. noftrates pifdum 
dentes efle putant, & nominant . In Tartariam uero' fellae , frena , ucftes, 
corium :arma autem & ferrum nonnifi furtim , aut ex fingulan Prarfe, 
«florum pcrmifsione exportantur,ad alia loca intra Orientem & Septen 
trionem. Panneas tamen & lineas ueftes, cultellos, fecures.acus.fpecu, 
la,marfupia,autquid aliud eiufmodi ducunt. Mercantur falladfsimeac 
dolofifsime : nec pauds uerbis , ut quidam fcripferunt. Quin dum pre, 
dum afferunt, acrem minoris dimidio precio in fraudem uenditoris li* 
centur : mercatores nonnunquam non uno tantum aut altero menfe fu- 
fpenfos ac incertos detinent , uerum ad extremam defperationem quof 
dam perducere folent. Cauterum qui mores illorum tenet, dolofacp ucr, 
ba,quibus precium rd imminuunt, tempusqj extrahunt, non curat «aut 
difsimulat:is res fuas fine aliquo difpendio uendit. 

Ciuis quidaCracouienfis,ducento$ cctenarios cupri aduexerat,quos c 
Princeps em ercuoluit,& mercatore ta diu detinuit, utistandefaftidio 
affectus, rurfus uerfus patriam cupru reduceret. Porro’ cum aliquotmi* 
liaribus ab urbe a beffet,fubordinati quida illum fequutur , eiusqj bona, 
ac fi portorium no foluiifet,inhibent,interdicunt'cp . Mercator reuerfus 
Mofcovuiam, apudeonfiliarios Principisde iniuria fibi illata conque, 
ritur*illiauditacaufa,moxfeultro'con(fituuntmedios:acnegotiumfefe 
tranfatfhxros , fi gratiam petat , pollicentur . Mercator callidus, qui fde- 
bat Principi ignominiofum fore.fi eiufmodi merces ex ditione fua redu, 
cerentur,ac fi no reperiretur quifpia qui tatas merces mercari & exolue, 
re poffct.noiullam gratiam petit.ied iuftitiam fibiadminiftrari poftulat. 
Tandem cum uiderent adeo' obftinatum.ut qui abduci a' propoli to non 
pollet, neq; illorum doloautfraudi cedere uellet.cuprum Pnncipisno, 
mine emunuaeperfolutoiuito precio, hominem dimittunt, 


Externis 


) ; . C O M M S N T A R I h J<> 

A Externis (ingutas res carius uendunt;ita ut qug uno ducato alioqui e- 
tnunr,ca quinqj.o <fto,dcccm, interdum uiginti ducatis indicent» Quan* 
quam ipfi uicifsim.aliquando rem raram ao externis decem, aut quinde^ 
cim florenis mcrccntur,quac uix unum aut alterum ualet florenum. 

Porro cotrahendis rebus.fi quid forte dixeris, aut imprudentiuspro* 
miferis, eorum diligenter memincrunt.pracftandaqt urgent: ipfi ucro , II 
quid uicifsim promiferin t.minime pracftant. Item, quamprimum iurarc 
incipiunt.au t obteftari.fcias illico dolum fubeflc.ammo enim fallendi ac 
decipiendi iurant.Rogaucramquendam confiliarium Principis, ut me 
in emendis certis pellibus,nc deciperer ,iuuaret:qui ut facile operam mi 
hi fuam erat pollicitus^tarurfum diutius me fufpenfum tenuit. Voluit 
proprias mini obtrudere pelles . ad haec ali) ad illum concurrebant mer* 
catores.praemia pollicetes.fi eoru merces bono mihi uedertt precio. Ea 
eft enim mercatorum confuetudo.utin emptioncacucnditionemcdios 
fcconftituant, atque utrique partium acceptis feparatim muneribus , o* 
^ peram fuam fidelem polliceantur. 

Eftampla Si murata domus non longe ab arce, Curia dominoru mer 
catorum difta, in qua habitant mercatores , mercescj; fuas repOnunt : u» 
bi iane piper, crocus, fericq panni , & id genus alia: merces , longe' mino* 
ris quaWin Germania, uenduntur. Hoc autem tribuendum citrcrunt 
permutationi. Nam dum Mofci pelles alioqui uili precio comparatas, 
plurimi acftimanM externi uicifsim , forte illorum exemplo, merces fuas 
paruoquocp. emptas opponunt, cariusip indicant, quo fit.ut utrique tc* 
quali permutatione rerum fafta.resprxfertim pro pellibus acceptas, 
mediocri precio, & fine lucro uendere pofsint. 

Pellium magna eftdiuerfitas. ZcbellinOrum enim nigredo, longitu- 
do 8i denfitas pilorum.maturitatern arguunt.Item fi congruo tempore, 
quod in pellibus alijs pariter obferuatur,capiantur,precium augent. C i 
tra V ftyug Si Dvuinam prouinciam rarifsimc, circa Pcczoram uero fae 
pius Si prarftantiores reperiuntur. 

Madauricac pelles ex diucrfis partibus.cx Sevuera bong.ex HeluctrjS 
C meliores, exSvuctia uero' optimae afferuntur. Illictamcn maior cftco* 
pia. Audiui, aliquando MoCcovuiar repertas Zebcllinorum pelles fuif* 
fe.quarum aliae xxx , aliae ueto' XX aurei s uenditae funt. Atciufinodi 
«go nullas potui uidereT 7~ 

Hcrmelinoru pelliculae ex pluribus pariter locis inucrfac afferuntur, 
quibus tamen plerifcp emptoribus imponitur. Habent figna quaedam 
circa caput Si caudam.ex quibus agnofcuntur.an congruo tempore fint 
captar. Namfimulubihocanimal captum ruerit.excoriatur.pcllis que 
inuertitur, ne attritis pilis deterior fiat • Si quod non fuo tepore captum , 
fuerit.pellisquc ideo bono ac natiuo colorqcareat.tum ex capite (ut di* 
&um eif) Si cauda, certos pilos tanquam figna, ne incongruo tempore 
Captum agnofcatur.eucllunt.extrahu tep, atque ita emptores decipiunt. 
fingulg'autcm tribus fcfc',quatuor'ue dengis uenduntur:paulo amplio* 
?« carent ca albidinc.qux alioqui pura in minoribus apparet 

Vulpinae,' 


Vulpina?,&r prxfertim nigrx, ex quibus pleruncp tegmina capitis fa» a 
ccrefolciu.plurimifuint.decem enimnonnunquam X V aureis uendun» 
tur< Afpreoloru pellicula: ex diucrlis quoque partibus afferuntur, anu 
pliores tamen ex Sibier prouincia: nobiliores uero alqs quibuslibet , ex 
Schvuuaij, non longe' a' Cazan. Porro' ex Permia, Vuiatka, V ftyug , & 
Vuolochda,fafciculis femperx numero colligatx afferuntur: quarum 
in lingulis fafciculis dux funt optimx.quas Litzfchna appellant: tres ali- 
quanto deteriores.quas Crafna uocant:quatuor,quas Pocrafna:una,& 
ea quidc ultima.Moloifchna ditfta, omniu eft uilifsima . Harum fingulx 
una, aut duabus dengis emuntur.Ex his meliores & fele<ftas, in Germa» 
niam & alias prouincias, mercatores magno fuo commodo portant. 

Lyncium pelles,parui : luporum uero, ab eo tempore quoin Germa» 
nia ac Mofcovuia in precio efTe coeperunt, plurimi fiunt-Luporum prj » 
cerea terga longe' in minorc,quam apud nos,fiint precio. 

Callorum pelles apud illos habetur in magno precio : omnesqj iuxta 
ex his.quod nigro, eoqjnatiuolintcolore.fimbriasueftium habent- B 

Pellibus domelticorumcatorum, muli eres utuntur . Eft quodda ani» 
mal,quod gentili lingua Peffctz uocant.huius pelle, quod plurimum ca» 
loris adferre corpori folet,in itinerc,feu profetfiionibus utuntur. 

V e<fligal,feu portorium omnium mercium.quguel importantur,ueI 
exportatur.infifcu refertur. De qualibet re,f ftimauone unius rubli.pen 
dunturfcptemdengx:extra ceram, dequanon folum iuxta xilimatio» 
nem.fed pondus quoqj,ue<fhgal exigitur . De quolibet autem pondere, 
quod gentiliter Pud appellanqquatuor dengx penduntur. 

De mcrcatoru i tin eribus, quibus in importandis ac exportandis mer 
cibus, ac per diuer fas Mofcovuix regiones utuntur, infra' in Chorogra» 
phia Mofcovuix,copiofe' explicabo. 

Vfura comunis eft:quam licet magnu peccatu efTe dicant.ab ea tamen 
nemo fercabftinet . Eft autem quodammodo intolerabilis,nimirum de 
quincp femper unum : hoc eft, de centum uiginti* Ecclelix mitius, ut di» 
tftum eft,uidentur agere,qux decem pro centum (ut uocant) accipiunt, q 

9JVNC CHO%OGf.A r P HIA&i TTtlHC 19 <A7VS 
tt dommj magni Ducis Mofcouuia aggrediar, punilo in Aiojcouuia principali duitate 
confhtuto : ex qua progrejjiu , circnmtacemes att y celebriores duntaxat principatus de* . 

Jcribam.Etenim in tanta uaBitate.prouinciarum omnium nomina txaSe inda- 
gare non potui. Qua r e duitatum, fiuminum,montium,quorundamifc 
locorum celebrium nominibus contentus Jit LcElor. 

R B s Mofcovuia icaque,Rufsix caput & metropolis, 
ipfaq; prouincia,& qui hac prxterlabicurfluuius, unum 
idemep nomen habent, ucrnaculacp gentis lingua Mok 
qvua appellantur. Quod nam autem exteris nomeprx» 
bueric,incertu . Verilimile tamen eft, eaafluuio nomen 
acccpilTe . Nam etli urbs ipfa olim caput gentis non fite» 
rit,Mofcorum tamc nomen ueteribus non ignotu fuiffc conftat . Porre» 

Mofqvua 



COMMENTARI i. 6i 

A Morqvuafluurasin Tvuerenfi prouincia, l x X fcrcfupraMofaisko 
vuer(t(cft autem vutrft, Italicum fere miliare) haud procul a' loco qui 
Olefchno dicitur/ontes fuos habetdndeqj emefo L X X XX vuerftfpa^ 
cio.ad MoftovUiam duitatem decurrit : receptis'qj in fe aliquot fluurjs. 
Orientem uerfus, Occam fluuium iilabitur . Cactcru m fex liipra Mofa* 
fsko miliaribus, primum nauigabilis e (Te incipit: quo loco materia ad fa- 
bricadas domos , aliosqj ufus ratibus impoiita , Mofcovuiam defertur. 
Infra autem duitatem merces aliacp quae ab externis hominibuspnpoj' 
tantur,nauibus aduehu ntur.T arda autem in fluuio , atqj difficilis , pro* 
ptcrgyros,feumaandros,quibus multis incuruatur.nauigatio eft:proc- 
fertim inter Mofcovuiam & Columnam ciuitatcm , tribus ab eius oftqs 
paifuu millibusirt litrore fitamrubi C c L X xvucrftfpacio, flexionibus 
inultis longiscp naufgantium curfum impedit atqj remoratur. Fluuf 
us non admodum pilcofus, ut qui praeter uil es &uuIgares,nullospifcck 
habeat. Mofcovuia quocp prouincia, nec lata nimis , necfertiiis eft: cu- 
fe ius foccunditati,agcr ubicp arenofus, qui mediocri ficcitatis au t humidi- 
tatis cxceiTu fegetes enecat, plufimuiii obeft . Accedirad haec, immode^ 
rataafperacp niniis aeris intemperies, qua hyemis rigore folis calorem 
fuperante, fata quandoqj ad maturitatem non perueniunt • Etenim tam 
Intcnfa ibi noununquam (unt frigora, ut quemadmodum xftatis terrw 
pore apud nOs scftu nimio,(icibi frigore immehfo terra in hiatum difee^ 
dat : aqua etiam tum in aerem effufa , fpu turrique ex ore proictftum , arP 
fccaquam terram contingat.congclatur. Nosipli, cum anno 6 eoper> 
lieniilemiis, ramos fructiferarum arborum, rigore hyemis anni prarce; 
dentis prorfus peri} (Te uidimus:quae eo anno adeo dura fuit,ut complu* 
resueredarij (quosipfi Goneczuocant) inuehiculisgclu concreti, re> 
pertifint. Fuere qui tum pecora MolcOvuiii, funibus alligata, ex pro* 
jsimis pagis ducerent : iiicp frigoris opprefsi, una cum pecoribus perie- 
runt. Prxtcrea multi circulatores, qui cum uriis, ad choreas cdocftis , iri 
illis regionibus uagari folent , tummorruiinurjsrepcrtifunr. Quin 
q urii ipfi.famc eos itimulante, rclidtis fyluis , pafsim per uicinas uillas difr 
cufrebant,in'cp domos irruebant: quorum confpetfhim atque uim curti 
rufrica turba fugerer, frigore foris miferc’ peribat. Atcp tanto frigori , x- 
frus quoqt nimius quaiidocp refporidet,utanno Dominiiyej.quoinv 
moderata falis ardore omnia fere lata exufra fuerunt, iantacp annonae 
caritas eam liccitatcm confecuta cft,ut quod tribus antea dengis emeba^ 
tut.id XX, aut xxxpoft cmcretur.plurimipagi&fylux.frtimcniaque 
nimio xftuincenfaconfpiciebantur. Quorum fumus ita regionem op* 
plcuerat, ut prodeutiUm hominum oculi grauiter fumo laederentur : 8i 
abfq; fumo caligo quaedam oboriebatur,qux mdltos obexcauerat- 
Totam porro' regionem non ita diu admodum lyliiofam fuifle, ex mi 
gtiafum arborum truncis.qiii etiamnum extant, apparet : qux quamuis 
agricolarum ftudio ac Opera latis culta fit , rjs tamen quae in agris proue- 
muiit exceptis, reliqua omnia ex circumiaccntibus prouineqs coalFe- 
runtur.nain frumento quidem, oleribuscp communibus abudat : cerafa 

g dulciora. 


t 


J-i 


RERVM M O S C O -V IT JCA R.V M 
dulciora, nucescp (avellanis tamen exceptis ) urroiarcgioncnon repe» A 
riuiitur» Aliarum arborum frudus habent quidem , uertim infuaucs. 
Melones auum fingulari cura ac mduftria feminant . terram fimo per» 
mixtam in areolas quafdam altiores componunr,in'q; eas femen codunc 
hac arte calori ac frigori immoderato xque fuccurritur ..Nam fi forte at» 
itus nimius fuerit, rimulas tanquam fpiracula quxdam , ne iemen calore 
nimio fuftocet u r.pcr fimum terrf mixtum faciut: in frigore uero' nimio, 
laetaminis calor feminibus reconditis prxftat auxilium. 

• McflcMofcovuiaprouinda, ferisqj (leporibus tamen exceptis) ea* 
rct . Animalia rtoftris longe minora funt,neqj tamen cornibus (ut qui» 
dani fcripfit) carent. Vidi enim ibiboues,uaccas,capras,arietcs, cornu» 
taomnia. lam ucro duitas Mofcovuia, inter alias duitates Septctriona» 
les,Oricntem uerfus multum porrigitur : quod nobis in profedioneno 
fira.obfcruatu haud difficile fuit.Nam cum Viena egrefsi,reda Craco» 
uiam.a tep inde centum fere' Ger.miliarium itinere, inSeptentriorte pro» 
grcfsi fuifTcmus.itinere tandem Orientem refiexo,Mofcovuiam,finon B 
in Afia,tamen in extremis Europx.qua maxime Atiam c5tingit,finibus 
litam peruenimus. DequarcinfrainTanaisdefcriprione plura dicam. 
Vrbs ipfa lignea efi.fatiscp ampla: qux procul etiam amplior , quam re 
ipfa fir.apparct.nam horti, arexqj in qualibet domo fpaciofx, magnam 
duitati acccfsioncm faciunt : quam fabrorum , aliorumq? opificum igni 
utentium, in fineciuitatislongoordine protenfxxdes, inter quas funt 
prata & agri, etiam magis adaugent. Porro' non procul a' duitate do» 
munculx quxdam apparent , & trans fluuium uillx , ubi non multis re? 
troadis annis, Balilius Princeps fatellitibus fuis nouam Nali duitatem 
(quod eorum lingua Infunde fonat ) exxdificauit.propterea quod cum 
alrjsRuthcnismedoncm &ceruifiam bibere, exceptis paucis diebus iti 
anno.prohibitum fit.rjs folis bibedi poteftas a Principe fitpermilTaiatqt 
eam ob rcm.ne exteri illorum conuidu corrumperetur , ab reliquorum 
cSfuetudincfuntfeiundi. Haud procul ab urbe funt aliquot Monafte» 
ria.quxucl fola procul fpedantibusunaqufda duitas eflcuidetur.Por» c 
ro' uafia duitatis magnitudo facit,ut nullo certo termino cotineatur,nec 
muro,fofla,propugnaculis'ucc5mode' fit munita. Platextame quibuf» 
dam in locis, trabibus per tranfuerfum dudis.obftruuntur : adhibitisqt 
cuftodibus ad primam nodis facem ita obfirmantur, utncmininodu 
aditus poftftatam horam illae pateat: poft quam qui deprehenfi forte 
fuerint a cufiodibus.au t uerberantur , fpolianturque, aut in carcerem 
cont}ciuntur,nifi forte' noti honeftfquc uiri fuerint. Hi enim a’ cufto» 
dibus ad fua deduci folent. Atque tales cuftodix qua] liber in ciuita» 
tem patet aditus, locari folent. Nam reliquam urbis partem Mofqua' 
alluit, in quem fub ipfa urbc.Iaufa fluuius illabitur , qui ob altas ripas ra» 
rouadaripotcfi. Inhocmolendina complura, in publicum duitatis ir» 
fum conftruda funt. hisque fluurjs ciuitas nonnihil munita eficutdc» 
tunquxprxtcr paucas lapideas xdes, templa &monafteria,prorfuslf 
gneaeft.jEdiu in ea urbe nurneru uix credibilem referunt. Aicbfit eniin^ 

fextoan- 


CbMMfeNTAfUh 

A fexto anteaducntiim neftrum in MDfcoviiiam anno , Principis iuflu Sc- 
des cofcriptas fuiflc,eorum qucriumerum 41500 fuperalle • Ciuitas harc 
tam lata ac fpadofa, admodum lutofa eft.quaraobrcm in uicis ac plateis* 
ilqscp celebrioribus locis, potespafsim extrudi funt. Eft in ea caftrum, 
lex lateribus codis conftrudum,quodabuna parte Mofqvua, ab altera 
Neglima fluminealluitur.Ntglima autem ex paludibus quibufdam ma 
tiat , qui ante duitatem circa fuperiorem caftri parte ita obftruicur , ut in 
ftag ni formam exeatbndecp decurres, foOas caftri replet , in quibus fune 
motcndina:tandcrri<p fub lpfocaftro, ut dixi, Mofqvup fluuio lungitur, 
Caftrum autem tanta magnitudine eft, ut praeter amplifsimas ac magnis 
ficc extrudas ex lapide Principis fdes, Metropolitahus epifcopus,iterti 
Prindpis ffarres,Proceres,ah)'q? quam plurimi * fpaciofas in eo sedes li- 
gneas habeant. Ecclefixad hxcineo multae* utamplitudinefua duita- 
tis propemodum formam referre uidean turi Hoc caitru roboribus tari- 
tum initio cirtundabatunatque ad magni Ducis loannis, Danielis filii* 
fe tempora ufcp,paruum ac ignobile erat. Is enim Petri Metropolitae fua- 
fu, primus fedem Imperii eo tranftulit. Nam Petrus amore Alexrj cu- 
iufdam.qui ibi fepultus claruiffc miraculis didttir,eo loci federa (ibi pri- 
us elegerat:eO(p mortuo,atcp ibidem fepu!to,cum ad eius tumulum mi- 
racula pariter fierent,locus ipfc religionis acfanditatis quadam opinio- 
ne adeo celebris fadus ell,ut pofteri Principes omnes, loannis fucceflb- 
r ci, ibi Imperq fui ftdem habendam efle duxerint. Nam mortuo Ioan- 
«e,eiufdem nominis filius, fedem ibi retinuit: aepofteum Demetrius* 
poft Demetrium Bafilius , is qui duda Vuitoldi filia , Bafilium Oecunt 
poft fc reliquit. Ex quo Ioanncs* eius Prindpis pater , apud quem Ora- 
torem egi (qui primus caftrum muro cingere coepit) natus eft: cuio* 
per/ triceiimo fer me anno po'ft,fupremam manum eius pofteri impo- 
fuerc. Eius caftri propugnacula bafilicx.cum Principis palatio, ex la- 
tere ab hominibus Italis, quospropofiris magnis prxmqs Princeps di 
Italia euocauerat , Italico more extruda fiiht . Multae autem * ut dixi , iri 
fc hocfunt ccdefix, ligneae ferme' omnes: duabus tamen inlignioribus* 
quae ex lateribus extrudx funt, exceptis : quarutnaltera diux Virgini» 
altera diuo Michaeli eft (acra.In templo diux Virginis fepulta funt dub> 
tum Archiepifcoporum corpora, qui, ut Principes eo' fuam Impeti) fe- 
dem transferrent, ibfque Metfopolim conftituercnt, autores fuere: e- 
amcp maxime ob rem in diuorum numerum funt relati. Inaltero tem- 
plo prindpes uita defundi humantur . Conftrucbantur , nobis prxfen- 
tibus, plura etiam templa ex lapide. Regionis coelum adeo' falubre eft» 
Ut ibi ultra Tanais fontes, prxfertim in Septentrionem, ac etiam magna 
ex parte Orientem uctfus,mernoria hominum, nulla unquam peftis fx- 
uierit. Habent tamen interdum inteftinorum & capitis morbum quen» 
dam,pefti haud difsimilem.quem ipli Calorem appellant, eoquicorri- 
piunttir , paucis diebus pereunt» Is morbus in Molcovuiariobis exi- 
ftentibus.gralfabatur.unumque ex familiaribus noftris abfumpfit. atep 
cumin tam falubri regione degant, p quando inNovuogardia, Smo* 
'C ' g z lente kdj 


<4 R E R V M M 0 5 C Q V I"M C A R V M 

lentzko,& Plcicovuia pellis fxuit, quoslibet illinc ad fe uehientes ,regl- a 

onc fua metu contagi) excludunt. 

Gens Mofcovuia: exteris omnibusaflutior & fallacior elfc perhibe- 
tur, fi uxa m primis in co tractibus fide: cuius rei ipfi haud ignari , fi quan* 
do cum externis commercia habenc,quo maiorem fidem ob tineant,non 
M ofeovuitas fe.fed aduenas eiTe fimulatit. 

L ongifiimus in Mofcovuia dies in folftitio ccft/uali XVII horarum, 
cum triousquartalibus.efiedicitur.Certam polielcuationem tum ex ne- 
mine potui cognofcere : quamuis quidam L v 1 1 1 graduum fcaccepiiTe, 
incerto tamen au rore, diceret, lpfe tandem fadlo per Aftrolabium peri* 
culo.utcuqj folem nono dielunq in meridie obferuaui lviii graduum* 
Exquaobleruatione.coputatione hominum harum rerum peritorum, 
deprehenfum cft, altitudinem poli L . graduum efie: longiTsimum au* 
temdiem.x v I ihorarum,& unius quartalis, 

Mofcovuia loco principali deferipta , ad reliquas Magni Ducis Mo* 
fcovuix fubicdlas prouincias progrediar.ordin c primum Orietem uer- b 
fus feruato: dcin per Meridiem & Occidentem atep Septentrionem cir* 
cumeumcs.recla in Orientem xquinodlialem deueniemus. 

Vuolodimeria ciuitas magna primum occurrit, quxcaflru ligneum 
fibi coiundium habet. Hxc a tempore Vuolodimeri, qui poftea liafilius 
didtus eft.ufcp ad Ioannem Danielis filium , Rufsix metropolis fu it. Eli 
autem inter Vuolgam & Occam, magna duo flumina,triginta fex a Mo 
fcovuiain Oriente miliaribus Ger- (ita.loco adeo' fertili, ut ex uno tritid 
modio fxpe X X .nonunqs XXX modi) proueniat.Ea Clefma fluuius ab 
luit.cx tera fylux magng uallacp cingunt. Clcfma porro quatuor a Mo* 
fcovuia miliaribus Ger. oritur.multiscp ibi molendinis celebris accomo 
dus efhqui infra V uolodimeria, ufep ad Murom oppidum, in Occx lic- 
tore fitum.fpacio duodecim miliarib. nauigatur, Occycp fluuio iugitur. 

A' Vuolodimeria uiginti quatuor miliariu re dia in Orientem, in uaflis 
fyluis prindpatus olim fuit:cuius populi Muromani uocabatur, anima* 
lium pelltbus.melle & pifeibus abundantes. d 

Novuogardia inferior ctuitas,ampla&;lignea,cumcaftro,quodBafi* 
lius prxfens monarcha ad V uolge & Occf fluuioru confluxu ex lapide 
infcopulo rxxdificauit. Aiut quadraginta miliaribus Ger. ea a' Murom 
abe(Ie,in Orieiuem.quod fi ita cit,cctum miliarib. Novuogardia a' Mo* 
fcovuia difiabit. Regio fertilitate, reruqj copia Vuolodimeriam xquat* 
Atcp hic Chrillianx religionis hac quidem parte terminus eft.nam licet 
princeps Mofcovuix ultra Novuogardiam hanc.cailrum, cui Sura no* 
mcncil,habcat: tamen interiedlx gentes, quxCzeremifix appellantur, 
non Chriftianam.fcd Machumcti feclam fequutur.Porro ibi 8C alif gen 
tes funt,Mordvua nomine, Czercmifsis permixte, qug cis V uolgam,ad 
Suram, bonam regionispartem occupant. Czercmiflf enim ultra Vuol 
gam in Septentrione deguntrad quorum differentiam, qui circa Novut* 
gardia habitant.CzcremilTx fupcriores.feu mo tan i,non a' motibus qui> 
aem,quiibinullifunt,feda collibuspouus,quOs accolunt,nucupantur« 

•„» , ' Suraflu* 


COMMENTARII. fSf 

* Sura fluuius Mofci & Cafanenfis regis dominiu diuidit, qui fx Meri. 
dieuenicns,uigintio<flo miliarib.inffa Novuogardiam, curlu in Orieit. 
tem flexo, Vuolgam influit.in quorum c5fluxu,ad alterum litrus,ijs Ba. 
Clius princeps caftrum erexit , idqj a' fuo nomine Bafilovugorod nomi, 
nauit.quod poflea multorum malorum feminarium extitir . Haud pro. 
cui inde cft Mofcha fluuius,qui & ipfe ex Meridieprofluens,Occam fu« 

{ iraMurom illabitur,n6 longe ab oppido Cafsimovugorod,quod Mo 
cus T artaris habitandum concefsit • Horum mulieres arte quadam un. 
gucsjdecoris caufa.nigro colore infidunt:ac aperto capite, pafsisqj crini 
Sus perpetuo' incedunt. A' Mofcha fluuio Orientem &C Meridiem uer> 
fus.ingentes occurrunt Iylux,quas Mordvua populi, qui proprio idio. 
mate utuntur, ac Principi Mofcovuixfubiedi funt, inhabitant. Eos qui. 
dam idololacras.alrj MahometanoselTcuolunt-Hiin pagis pafsimhabi 
tant, agros co!unt,ui<flum ex ferina carne & meile habent.pellibus abuti 
dant preciofis: duri in primis homines. nam& Tartaroslatrodnantei 
B fxpe fortiter a fc propulfarunt, pedites fere' omnes, arcubus oblogis co> 
fpicui.fagittandicp peritiaprxftantcs. 

‘ Rczanprouinrfa inter Occani & Tanaim fluuiumfita, ciuitatemli. 
gneam nonlongca ripa Occx habet.Eratin ea caftrum, quod laroslavu 
uocabatur:cuius nunc,prxtcrueftigia,nihil extar. Haud procul ab caci. 
uitate, Occa fluuius infulam facit, qua: Strub dicitur, magnus olimdu- 
catus,cuius Princeps nemini fubietfhis crat.Columna ex Mofcovuiain. 
ter Orientfim 8C Meridiem, feu (utalq uolunt) in Orientem byemaleni 
ciuitas occurrit • Dcin Rczan , quae a Mofcovuia triginta fex miliaribus 
Ger.diftat. Haec proUincia exteris omnibus Mofcovuif prouincijs fer. 
tiliorcft:inqua,utaiunt,Gngulagranafrumenti binas quandoque, plu. 
res'ue fpicas proferunt: quarum culmi tam denfe accrcfcunt, ut ncc equi 
facile' tranfire, nec coturnices indeeuolarcpofsint.MelIis,pifciu,auium, 
ferarumqj ibi magna copia, arborumcp frueflus loge Mofcovuix frudi, 
busnobilioresrgeiisaudacifsima.bellicolifsimaqt. 

C ExMofcovuiaadhocufcp caftrum.ultracpfpacio XXim fercmiiia. 
riumGer.fluitTanais , locoqui Donco dicitur: ubi mercatores in A. 
£oph,Capham, & Conftantinopolim euntes, naues fuas onerant : quod 
plerunqj fitinautumno,pluuiofa anniparte.namTanaisibialrjs anni 
temporibus non itaaquis abundat, ut oneratas naues beneferrequeati 
Dominabatur Resan quandoque Bafilius magnus dux, quifororem 
loannis Bafilrj magni duris Mofcovuix duxerat, ex ca'qucloannem& 
Theodorum fufccperat.Mortuo Bafilio, Ioannes filius fucccdit: qui ex 
uxore Knes Theodori Babitz filia, Bafilium, Theodorum &Ioanncrrt 
filios gcnuit.cx quibus, mortuo patre, maximi natu duo filtj , dum quif. 
que libi imperium ucndicarc nititur, in campis Rasancn (ibus congrcfsij 
armis decertarunt : in qua pugna alter occubuit, net multo po'ft , qui ui. 
«flor fuerat,in eifdcm capis moritur.in cuius rei memoriam .figmnn crti. 
cis cx roborcibi eredu cft.Minimus natu, qui cx tribus fratribus adhufi 
fupercrat, cognita fratrum fuorum morte, adiundis (ibi Tartaris, prin. 
1 ' g j CipatO* 


SS R E R V M MOSCOV1TICARVM 

cipatu.proquo fratres deccrtaucranc, quemq? mater adhuc pofsidcbat, 4 
ui potiturrquibus peratftis , cum Duce Mofcovuix agit.u t quemadmo- 
dum maiores fui nemini obftri&i, cum principatum libere tenuillcnt, 
pofiedifientq;,irafcquoqrimperarefincrct. Dum hxcpacifceretur,ad 
magnum Principem delatus cft,quo'd regis T a uricae , quo cum Principi 
bellu erat , filiam uxorem expeteret, quam ob rem cum a Principe uoca- 
tus fuilfet.metu aduentum tardat , protrahite^, tandem a Sim cone Cru- 
bin,uno cx confiliarfjs fuisperfuafus,in Mofcovuiam pro fici fcitur: ubi 
Principis iuflii captus, liberis cuftodq* madat ur. Subinde Princeps ma- 
trcillius eiccta,Sc in monafterium intrufa , caftrum cum principatu 00 
cupat:& nc aliqua quandoqj fccefsio Rezancfium fieret, bonam eorum, 
partem per diucrfas diftribuit colonias, qua re totius principatus uires 
labefadatae corruerunt . Porro' cum anno Dominii jzi Tartari prope 
Mofcovuia caftra pofuilTcnt, loannes per tumultum e' cudo dia elapfus, 
in Lithvuaniam profugit:ubi etiam tum exulabat. 

Tulla oppidum quadraginta fere miliaribus Ger.a'Rezandiflat,a'S' 
Mofcovuia uero’ in Meridiem triginta fex : cftqj ultimum oppidum ad * 
campeitria deferta , in quo Balilius loannis caftrum cx lapide coftruxit, 
quod fluuius eiufdem nominis prxterIabitur,Vppauero alius fluuius, 
ab ortu caftru alluinT ullxqj fluuio iun<ftus,Occam fupra V uoro tinskJ 
uiginti fere miliaribus Ger. influit, acuiusoftrjs haud ita procul, Odo- 
yovu caftrum litum eft. PorrooppidumTulla.ctiamBafilq tempore 
proprium principem habebat. » 

Tanais fluuius famofifsimus,quiEuropamab Alia difterminat, oiftb 
ferme a' Tulla in Meridiem miliaribus nonnihil in Orientem defleiften- 
do,oritur,non ex Ripheis montibus, ut quidam prodidere : fed ex Ivua- 
novuofero , hoc eft , loannis lacu ingenu, qui in longitudine & latitudi- 
ne circiter ijoo vuerft patctrincjj fy lua.quam quidam Okonitzkilies, ali) 
Iepiphanovulies appellant, ortum habet. ExhoclacuSchat& Tanais, 
magna duo flumina,emergunr.Schat in Occidentem, Vppa fluuio in fc 
recepto, Occam inter Occidentem 3 C Septentrionem influir.Tanais au- C 
tc primo curfu recta in Orientem fluit, atqj inter Cafan & Aftrachan re- 
gna fex uel feptem miliaribus Ger.a Vuolga fluuio labitur: dein reflexo 
in Meridiem curfu paludes facit, quas Maeotidis uocant. Ad eius porro' 
fontes proxima ciuiras eft Tulla , fupra oftiauero tribus fere in littore 
miliaribus Afoph ciuitas , quae prius Tanas uocabatur , fupra hanc qua- 
tuor dierum itinere Achas oppidum eft, ad eundem fluuium (itu , quem 
Rutheni Don appellant • Hunc ab optimorum pifeium copia lingulari* 
item amoenitate, quod utracp fluminis ripa diucrlishcrbis.radicibuscp 
fuauifsimis.adhxc arboribus fructiferis plurimis, uarijsquein modum 
horti, quali indu ftria quadam exCulta atque conlita fit , fatis laudare noni 
polfunt . Et qudd tanta ferarum , quae paruo negotio fagittis conficiun- 
tur.ibi fit copiaiut per ea loca iter facientes , ad uitamfuftentandam nul- 
la alia re,igni tantum falecp excepto, indigeat . In his partibus non milia- 
ria.fed dierum itineraobferuantur. Ego quantum coniecflura aflequi 
. ‘ potui, a 


V. 


C >0 MMENTARII» 67 

fi potui, a forttibus Tanais ad ciusoftia ufcp , terreftri itinere re «fla eundo, 
funtoctuaginta fere miliaria Ger. A' Doco, quo loco Tanaim primum 
nauigabilem cilc dixi,uixuiginti diebus nauigando, peruenitur Afoph, 
riuitatem Tureis tributariam : quae quinque, ut aiunt , diaetis ab Ifthmo 
Tauricx,quem alias Praecop uocant, diftat. Incamultarum cxdiuerlis 
orbis partibus gentium infigne eft emporium : quo' ut omnibus , cuiuP 
cunque nationis (int, liber patet accellus, libera etiam uendendi emen/ 
dicp cuilibet datur copia:ita riuitate egrefsis omnibus , quidlibet impu^ 
ne' facere licet. Dearisautem Alexandri Si Caelaris , quas pleriquc feri' 
ptores inhis locis fuilTe commemorant, ucl earum ruinis, nihil certi ex 
Indigenis» alijsquc qui ea loca fxpifsimc peragrarunt, cognofcerepo» 
tui. Milites quoque, quos Princeps ad Tartarorum cxcurfiones ex» 
plorandas, &: cocrcendas,quotannis ibiinprxGdqs habere folet , fuper 
hac re a me interrogati, nihil fc unquam tale uel uidifle , ucl audiuifle re* 
fponderunt. Circa oftia tamen minoris Tanais, quatuorab Afophdi» 
B actis,iuxta locum V elikiprevuos ad S.monces, ftatuas imaginescp quaf» 
dam marmoreas & lapideas uidifle fc, non negabant. Minor porro' Ta» 
nais in Scvucrski principatu oritur, unde DoncrzSevuerskiuocatur, 
tribuscp dixtis fupra Afophin Tanaim illabitur. Cxterum qui ex Mo> 
fcovuia in Afoph terreftri itinere profirifeuntur, hiTanai, circa Don» 
co.uctus Si dirutum oppidum, traic&o, a mcridienonnihil in orientem 
refle&untur.quo loci, fi rctfta ab Tanais oftrjs linea ad eius fontes duca» 
tur,Mofco vuiam in Afia,non in Buropa fitam reperies. 

Mfceneck paluitris locus eft , in quo olim caftrum erat , cuius etiam» 
numueftigia extant* Circa hunc locum adhuc quidam in tuguriolis ha» 
bitant, qui necefsitate imminente, inpaludesillas.ccucaftrumrefugi» 
unt. Ex MofcovuiainMfceneck, meridiem uerfus eundo, fexaginta 
fere' miliaria Ger .funt: exTulla fere triginta • A' Mfceneck decem & 
otftoferc miliaribus ad partem finiftram. Occa fluuius oritur: qui pri» 
miim in Oricntem.dein in Septentrionem,poftrcmo' in Orientem xfti» 
C ualem (utipfi uocant) curium fuum dirigit • atque ita Occa, Mfceneck 
forma circuli propemodum dimidiati claudit: multa que lubinde oppi» 
da , V uorotin fcilicet.Coluga, Cirpach, Corfira, Columna, Rezan.Ca- 
Gmovugorod,& Murom alluit rtandemque Vuolgam infra Novuo» 
gardiam inferiorem ingreditur.fyluisqucutrinque clauditur, quX mei- 
le afpreolis, hermelis Si martibus plurimum abundant . Campi omnes 
quos alluit, fcrtilifsimi funt : nobilifsimus in primis pifeium copia flu- 
uius , cuius pifces exteris Mofcovuiae fluminibus prxferuntur , maxi- 
me quicircaMuromcapiuntur. Habet prxtcrea pifces quofdam pe» 
culiares, quosipfi fua lingua uocant Beluga, mirx magnitudinis, fine 
fpinis , capite Si orcamplo , Sterlet, Schevurgia, Olfetcr: poftrema tria 
Sturionugenera:&Biclaribitza,hoceft,album pifciculum nobilifsimf 
faporis . horum maximam partem ex V uolga eo' deucnire putant • Ex 
Occx porro' fontibus duos alios fluuios oriri aiunt, Sem Si Schofna: 
quorum Sem, Scvucra principatum perfluit;oppidumcp Potivulo prg» 

g 4 tcrlapfus,' 


69 RERVM MOSCOVITICARVM 

tcr!apfus,inDefnafluuium,quiCzcmigooppiduminterlabitur,arq\ie * 
infra ChiovuiaminBoryfthcncmfertur,influit:Schofna autem redain 
Tanaim defertur. 

Corfira in ripa Oetae fluminis oppidum eft , fex miliaribus (iipra Co» 
lumnam. Habebat aliquando fui iuris dominum: qui cum ad Principem 
BaflliU,tanquam qui in necem cius confpiraflet.delatus fuiiTer.eamqj ob 
rem fub uenationis praetextu a Principe uocatus fuilTet.illequc armatus 
(nam a' quodam, neinermis iret, admonitus fuerat) cum adPrincipem 
in uenatione ueniilct , necp tum admiffus elfct, fed cum Michaele Geor» 
gij Principis Secretario ad uicinum oppidum Czirpachire.ibicp fc ope* 
ririiulfuseflet: ubi a PrincipisSecretarioad bibendum inuitatus.idcp 
( ut folet) pro Principis fui incolumitate, cum ineas inGdiasquas nul> 
lomodoeuitarepoflet, feprolapfum e (Te fentiret : accerfito facerdote, 
hauftoqj poculo moritur, atqt ita hephario hoc facinore , Bafilius Czir* 
pach oppi Jo,o<fto miliaribus a Corfira ad Occam fluuiu lito , ubi etiam 
loco plano mincrae ferri cftodiuntur.potitus eft. i 

Coluga oppidum ad Occam fluuium triginta fex miliaribus a' Mofco 
vuia abeft,quatuordecim a' Czirpach . Fiunt ibi affabre caelata pocula Ii» 
gnea.alixiqj e' ligno res ad cultum ddmefticum pertinentes: quaeindein 
Mofcovuiam.Lithvuania, aliascp circumiacentes regiones pafsim defe* 
runtur. Solet ibi Princeps quotannis praefidia fua contra incurfiones 
Tartarorum habere. 

V uorotin principatus eiufdc nominis , cum duitate &f caftro , tribus 
fupra Colugam miliaribus, non procul a' littore Occae lito, nomen ha-» 
bet. Hunc principatum loannes Kncs Vuorotinski cognomento pof 
fidebat, uir bcllicolus, ac multarum rerum experientia excellens, quo 
duceBalilius princeps praeclaras f.rpeexhoftibus uitftorias reportaue.» 
rat. Sed anno iyzi,quo tempore rex Thauricx Occatraiedo , magno le. 
xercitu Mofcovuiam.ut fupra dictum eft, inuaferat , ad cumcp cocrceiv 
du & reprimendu Demetrius Knes Bielski, homo iuuenis, cum exerri' 
tua' Principe miflusfuilfet.iscp loanis Vuorotinski, alioruq; fanis cotv C 
filrjs negledis.uifo hofte turpi fe fugae mandaflet : Principecp poft Tar» 
tarorum difccflum , de fugae autoribus diligenter inquirente , Andrea 
Principis fratre (qui rcuera eius fugae autor fuerat) altjs queabfolutis, 
loannes Vuorotinski non folum infummam uenit Principis indigna» 
tioncm.fed captus etiam, atqj principatu fuo exutus eft. Poftremo di- 
miiTus quidem fiiit ex cuftodia,ea tamen conditione , ne Mofcovuia urt> 
quam egrederetur. Huncnosquoqp inter primariosuirosMofcovuiaf> 
in aula Principis uidimus. 

Sevuera magnus prinripatus eft.cuius caftrum Novuogrodek,haud 
ita diu Sevuerefium principum, priufquam hi ab Bafllio principatu exti 
erentur.fedes erat, eo' ex Mofcovuia dextrorfum in Meridiem, per Co* 
lugam, Vuorotin.Serensko&Branski, centum quinquaginta milia' 
ribus Ger. perucnitur: cuius latitudo ad Boryfthenemufqueproten» 
ditur. Vaftos dcfertosqucpafsim campos habet ; circa Branski autmi 




COMMENTARII» 44 

A (/‘uamingt.ifem. Caftraoppidaqj, ineo funt complura: inter qui Sta* 
rodub,PouVulo,Czernigovu,cclebriorafunt. Ager qua tenus colitur, 
fertilis cit . Sy lu x hcrmellis, afprcolis & martibus, mellcqj plurimum a- 
buud.it .Geus propter afsidua cum Tartaris praelia, ualdc bcllicofa. Car- 
terum Bafiliusloannis, ut alios plerofqj.it? hunc quocp principatum G-> 
biiubiccit,hocmodo> Erancduo Baiilr) ex fratribus nepotes: horum 
jdter cognomento Scmctzitz, caftrumNovuogrodek: alterueroSta* 
radub duitatem tenebat. Pot;ivulo autem Demetrius quidam Princeps 
pofsidebat. Porro' Bafilium Semetzitz.cum ftrenuu3 in armis, eamque 
ob rem Tartaris terrori ciTet, tanta regnandi libido inuaferat, utprin* 
cipatuin folus expeteret* neque quicuit, donec Bafilium Scaradubskl 
afflictifsimum redderet.eocp dcpulfo.proumciam fuam occuparet, quo 
cic<flo,Dem'ctnum alia uia aggreflus eft: quem apud Principem detulit» 
tanquam qui animum deficiendi a Prindpe haberet • Quare Princeps 
commotus,Bafilio mandat.uti Demetrium, quacunque arte captum, ad 
feMofcovuiam mitteret. Huius itaque fraude Demetrius in uenatio> 
necircumuentusfuit. Prxmiferat enim Bafiltus equites quofdam ad 
caftri fui porcas, qui eum fuga euadere conantem exciperent, a' quibus 
tum captus, in Mofcovtliam deductus, atque in uincula conieiftus fuit. 
Hanc iniuriam filius,queni unicum habebat, Demetrius , adeo moleftd 
tulit, utad Tartaros confedim confugeret . Vtque patri illatam iniu> 
riam celerius grauiuscp ulcifeeretur i Chriftiana fide abnegata , in Ma> 
chumeti ritum circumciditur . Interim dum apud T artaros ageret , ac* 
cidit,utpuellamquandamucnufrifsimamdepcriret: qua cum alias po* 
tirinon poiTet,inuitis eam parentibus clam abduxit. Eamremferu/, 
qui cum eo circumcifi fueran t,pu elix propinquis clam indicarunt: a qui 
bus quadam nofte fubito opprc(Tus,cum puella fagittis conficitur. Ba* 
filius Princeps audita ftlfj ipfius Demetri) fuga ad Tartaros ,fcnemar< 
«flioribus uincuUs condringi iubec. qui non multo poft morte filij apud 
Tartaros cognita, carcere moeroreque confeiftus , eodem anno qui a' 
C naco Clinfto.MD X IX crat,obi)c.Atcjj hxcomniaBafilioScmetzitzau* 
tore facftafunt: cuius impulfu antea quoque Princeps & Corfirx domi' 
num,& grrmanumfuum fratrem, captos iri carcere occidit*. Cxtcruni 
quemadmodum fxpe fieri folet, utquialrjsinfidias ftruunt, ineafdem 
tandem ipfi incidant: ita S( huic Semetzicz contigit. Nam ipfe quoque 
apud Principem defeftionis crimine infimulatus eft . Eam ob rem cum 
Mofcovuuin uocatus fu i (Te t, illc'q?,nifi publica: fidei literx Principis &Z . 
Mctropolitxiuramcnto confirmate, fibi prius mitterentur.edfeucn tu* 
tum pernegaret: mifsis acccptiscp ex fententia liceris, XviiM Aprilis, 
Mp XXiii anni Mofcovuia cum uenifiet, honorifice muneribus etiam 
oblatis a Principe exceptus fuit: fcd paucos poil dies captus, in carcerent - 
conijcitur, ubi & tunc detinebatur. Caufam captiuitatisfuxhacfuiiTca' 
iunt.quodlitcras adrege Polonix, quibus fe ad cum deficere uellefcru 
pfcrat,prxfe<fto Chiovuicnfi mififlet:quircfignafislitcris,cuminiquumi 
«ius erga principem fuutn animum cognouiifct, continuo’ eas Principi 
, •; .* * ‘ Mofcovurx 


70 RERVM M O SCOVtTICARVM 

Mofcovuia: mific >, Ali] uero rarionetft magis uerifimiltm afferunt. 8d» A 
lus enim Semeczitz in toto Mofci Imperio (upererat , qui cadra& pritl> 
cipatus pofsidcbat:quibus,ut facilius hunc eqcerec » turiustp imperaret» 
perfidiae crimen, quo ille e medio tolleretur, in illum excogitatum efo 
Ad quod alludens morio quidam , quo tempore SemetzitzMOfcOVUl> 
am ingrediebatur, fcopas & palam dreumfafebat. qui cum interrogari 
tur,quid (ibi hocapparatu uelletC Imperium principis nondum prorfui 
purgatum cfle.refpondtt: nuC Ucro' commodum tempus Uerrendiadef- 
fe.quo feces omnes erj ciendae forent. Hancprouinciam Ioannes Bafilfy 
Alexandri magni Ducis Lithvuaniae exercitu ad Vuedrofchfluuiunt 
profligato, primus imperio fuoadiecit. Porro SevUerenfes principes g< 
nus fuu a Demetrio magno Duce Mofcovuif ducunt t Erant Demetrio 
filrj tres, Balilius , Andreas, & Georgius. Ex hisBalilius natu maximus, 
iuxta patrias leges , patri in regno fuccefsit , Ex alqs duobus, Andrea ui, 
delicet & Georgio.Sevuercnles principes gineris fui origine traxerunt; 

Czernigovu triginta miliaribus a Chio vuia,totidcuefb' a Potivulo § 
abed.Potivuloucrbdiftaca Mofcovuia centum quadraginta miliarib. 
Ger.a Chiovuia fexaginta,a Branski trigintaodo.Hgcultfa fyluam iha> 
gnam, quxuigintiquatuor miliaribus in latitudine protenditur, fitaeft. 

No vuogrodcch decem oifto miliaribus didat a' Potivulo, a S taradub 
quatuorderim:Staradub a' Potivulo triginta duobus miliaribus. 

Eutibusex Potivulo in Tauricam, per folitudinem fluurj Sna, Sama» 
ra&Ariel occurrunt: ex quibus poderiores duo latiores , profundior 
resq! funt:in quibus traq ciendis dum uiatores diutius tionhuquam der' 
tinentur, a Tartaris farpe arcuueniuntur.capiututcp. poft hos Kolnskar 
vuoda & Molofcha fluuq occurtut,quos nouo quodam traiedionisgc 
nere fupcrant:rcfe<ftas arbufculas in fafces colligant, quibus fe fuacp imr 
ponunt, atep ita remigantes fecundo fluuio in alterum littus deferuntur, • 

Alrj huiufmodi fafces rquOtum caudis alligant, qui flagris impulfi , nar 
tantes in ulterius littus.homines fecum trahunt,transfcruntcp. 

Vgra fluuius profundus &lutofus,nonlonge a Drogobufch in fylua ^ 

S uadam ori tur,in terqj Colugam & V uorotin m Occam exoneratur. It 
uuius olim Lithvuaniam a Mofcovuia diuidebat. 

Dcmetriovuitz oppidum &C cadruni IrtteT Mtritfiem & Occidctetrt* 
decem 8c odo m iliaribus a bcft a Vuiefma , a V uorotim drriter uiginti* 
Smolentzko ciuitas Epifcopalis.ad Borydhenem fluuiu fi ta, caltruni 
in ulteriore fluminis lictore Orientem u erlus habet.roboribus condtur 
dum, quod plurimas domos in duitatis formam compleditut. HoC 
qui in collem porrigitur (nim parte alia Bonrfthene alluitur) fofstt» 
ad harc dipicibus acutis, quibus hodium incurfus arcetur, rnunitum:Bar 
filius Ioannis farpius grauifsimc oppugnauit, nunquam tamen illud ui 
capere potuit . At poitremo militum, prarfediqj cuiafdam Boli emi, de '• 
quofupra inhidoria Michaelis Linski di dum , proditione eo potitus 
cd. Ciuitas in ualle fi ta, colles circuquaq; fertiles habet, fyluiscp uaftifsir 
miscingitjCxquib.pelliudiuerfaruinagnusprouetus.Templuin cadro 

diu» Vir> 




COMMENTAR. II. 71 

A diuxyirginifacrum,aliaucroxdificialignea:inciuitatis fuburbioMo* 
nafteriorum c lapidibus conftru (florum ruinae complures vadentur* 
ExMofcovuia porro ad Smolentzkum , inter Meridiem & Occidcn* 
cem euntibus, decem & o<flo miliarium itinere , Mofaisko primum oc* 
currit: (ndcuigintifex,Vuiefma:po'ft decem & odo, Drogobufch:ac* 
queinde totidem, in Smolentzko pcrucmmus, totumcp hoc itcrodu* 
aginta miliaribus Ger* conftat:quamuis Lithvuani & Mofcovuitx cctv 
tum computent. Ego tamen ter locaillaperagraui, nec plura obferu3* 
Ui. Hunc principatum BaGlio impedante, Vuiltoldus magnus DuxLi* 
jhvuanixMofci*» anno 141 j ademerat. Eundem Bafilius loannis anno 
i;i4,dicxx X lulrj.Sigifmundo regi Polonix eripuit. 

. Drogobufch & Vuicfma , caltra& oppida bgnea funt , ad Bory Ithc* 
nem lita,qux olim fub dominio Principum Lithvuanix erant. Eli fub 
oppido V uicfma ciufdcm nominis fluuius, qui haud procul inde , duo* 
bus uidcliccc vuer it, in Boryfthencm fertur : folcn t que oneratx merci* 
bus naucs inde Boryilhencm dcuchi, atque poftuicusimaduerfo Bory* 
* fthene Vuiefmam ufep portari • 

Mofaisko quocp caftrum Sc oppidum ligneum, circa quod magna di 
uerlicolorum copia leporum cll: folctej? Princeps quot.inis ucnationes 
fuas ibi habere, atep nonnunquadiucrforu Principii Oratores audire: 
ficu t i nobis in Mofcovuia exiif entibus , Lithvuanos Oratores audiuit: 
nostp co pariter ex Mofcovuia acccrfitos, ubi mada tis Principu noftro* 
ru confcdlis dimifsi fuimus .Porro’ imperiu principu Mofcovuix, tepo* 
re V uicoldi.quinq; aut fex miliaribus ultra Mofaisko protendebatur. 

Biela principatus, cum caftro & ciuitate eiufdem nominis.ad fluuium 
Opfcha.in ualtis fyluis fexaginta miliaribus Ger . magis in Occidentem 
a Mofcovuia diftat:a Smolentzko triginta fex,a T oropetz triginta. Hu 
ius olim Principes ex Gidemino oriundi erant: fed Cafimiro rege Polo* 
nix imperante, lagcllonis filij hunc principatum obtincbat.quotcmpo* 
re.Bafilius princeps Biclar, qui alias Bielski appellatur, adloannempa; 
c tre Bafilij defecit, ie fua'q> illi fubdidit:uxoreqj fuain eo motu in Lithvua 
nia rclida,aliam,ut fu pra dictum cft,in Mofcovuia duxit; ex qua tres fu* 
fcepit fiiios.quos nos apud Principem uidimus, e quorum numero De* 
metrius propter patris fui authoritate in magno precio honorecp habe* 
batur . Porro' hi tres fratres , quauis cx Bielski paterna hxreditatc uiue* 
bat,dusqj annuis redditib.alebatur,co' tamen ire n 5 audcbat.na Mofco 
vuixprinccps.Bielskiprincipatu illis ademit, titulumcp fibiufurpabat- 
, Rfov r uaDemctriiciuitas,cumcaftro,rc(ftaiiiOccidcntcm uigintitri 
bus miliaribus abefi: a Mofcovuia:caftrum, a’ quo Princeps titulum libi 
ufurpat.ad fluuium Vuolga litum cft,habctqj latifsimam ditionem -Eli; 
&alia Rlovua centum quadraginta miliaribus a’ Mofcovuia , a Vueliki* 
iujciuiginti, totidem a Plcfcovuia .quxdefertaappcllatur . VltraRfp^ 
vfuam Demetrij , per ccrra miliaria progrediendo in Occidentem.cft 
Iylua Vuolkonzkidi<ffa,cxqua quatuor fluui} priuqtur. Incafyluacl^ 
palus.qux PronoVu uocatur;^ qua fluuius no ita magnus duobusfere 
‘ . miliaribus 


71 KERVM MOSCOVITlcARVM 

miliaribus in lacum qucndam Vuolgo influit : unde rurfus aqUarum A 
multitudine adautflus emergit. Vulgaque fumptoa lacu nomine uo- 
catur: qui multis paludibus emeniis, multis etiam fluminibus in fe re* 
Leptis, uiginti quinque, ucl(utalquolunt) feptuaginta oiirjs in mare 
Cafpium, a Ruthenis Chvualinskomorie appellatum, &noninPon- 
tum, ut quidam fcripiit,exoneratur • Porro Vuolga a' Tartaris Edel, a' 
Ptolemaeo Rha uocatur : tanta que inter hunc & T anaim in campeftri- 
bus eft uicinitas.ut feptem duntaxat miliaribus diftar e affirment » Quas 
autem duitates & oppida prxterlabatur, fuo loCo referemus , In ea» 
dem fylua decem fere a palude Fronovuo miliaribus eft Dnyepcrsko 
pagus: drea quem oritur Boryfthenes , qui ab incolis Dnieper uocatur, 
quem nunc Boryfthenem dicimus.* Haud procul ab eo loco eft mona> 
Iterium fancftx Trinitatis, ubi oritur alius fluuius priore maior, Nie- 
prcrzperdiminutionemdnftus. Ambo autem hi fluuij inter fontes Bo- 
ryfthenis & paludem Fronovuo confluunt, quo loco Mofcovuitarum 
&Chloppien(iummrrcesnauibusimpo(Ttar, inLithvuaniamdeferun- g 
tur: folent que mercatores ibi in monafterium ceu diuerforium diuer- 
tere . Porro' quod Rha & Boryfthenes non ex ijfde fontibus, iuxta quo- 
rundam opinionem, oriantur, cum exalqs, tum ex complurium mer- 
catorum certa relatione , qui in illis partibus rem fecerunt , com pertum 
habeo. Boryfthenis autem curfus hic eft, ut primum Vuiefma Meridi- 
em ucrfusalluat : mox reflexo in Orientem curfu, oppida Drogobufch, 
Smolenczko, Orfcham, &MogiIef praeterlabatur: indequerurfusin 
meridiem tendens , Chiovuiam , CircaiTos & Otzakovu contingit» ubi 
deinceps in pontum exoneratur , uidetur eo loco mare formam lacus 
habere: & Otzakovu quali in angulo eft ad oftia Boryfthenis . Nos e- 
nimexOrfchainSmolcnczkoucnimus, ubi impedimenta noftra nauf- 
bus ufque Vuiefrnam deduximus :& tantum inundabat, ut Monachus 
Comitem a Nugaroli,& me fcaphapifcatoria perfyluas loge' dcucxcriti 
equi urro' natando pluries liipcrarunt itinera. 

Dvuina lacus a' fontibus Boryfthenis decem fere miliaribus, & toti- g 
dea palude Fronovuo diftat.Ex eo fluuius eiufdem nominis uerfus Oc- 
cidentem, qui a Vuilnauigintimiliarib. abeft, ac deinin Septentrionem 
decurrit,5c prope Riga metropolim Livuonig mare Grrmanicu (quod 
Rutheni Vuarcczkoie morie uocat)illabitur: alluit V uitepsko, Polotz 
ko,Duncnburg:& non perfluit Plefcovuiam.ut quidam fcripfit.Livuo 
nienfes hunc fluuium cx bona parce nauigabilem,Duna appellant, 

Lovuatquartusfluuius.cseteris tribus minime comparandus, oritur 
inter lacum Dvuina,& paludem Fronovuo,aut ex ipfa palude . non po- 
tui equidem eius fontes, etfi haud procul a Boryfthenis fontibus diftar, 
prorfus explorare. Eft autem ille fluuius, ut eorum Annales habent, 
in quem S. Andreas apoftolus ex Boryfthene per ficcum nauiculaM 
traduxit, & qui emeniis quadraginta fere miliaribus, Vuelikiluki alluit, 
inqj limen lacum influit. 

Vuolock ciuitas & caftrum in Ocridentem jequinotftialtm uiginti 

quatuor 


Commentar it. ‘ 7 % 

A quatuor miliaribus diftac a' Mofcovuia, a' Mofaisko duodecim fere, a' 
Tvuer uiginci.Huius loci ticulum Princeps fibfufurpac.foletc^ quotan» 
nis ibi animum, falconibus lepores infetflando, relaxare. 

Vuelikiluki caftrum & ciuitas in Occidente a' Mofcovuia centuqua» 
draginca miliaribus, a' Novuogardia magna fcxaginta fere' , a Poloczko 
autem triginta fex miliaribus dift at • hac etiam itur ex Mofcovuia in Li» 
thvuaniam. 

Toropccz eft caftrum,cum ciuitate.inter Vuelikiluki & Smolenzko, 
ad confinia Lithvuaniaxdiftat a' Luki decem & odio fere miliaribus. 

Tvucr,iiueOtvucr,amplifsimaolimditio,una ex magnis Rufsippriri 
dpatibus ad Vuolgam Huuium (ita.triginta fex miliaribus Occidentem 
«cftiualcm uerfus.diftat a Mofcovuiathabetq* duitatem magnam, quarri 
V uolga interfluit, in altera autem ripa , qua Tvuer Mofcovuia fpedtat, 
caftrum habet, cx cuius oppoiito Tvuertza fluuius Vuolgainfluit:quo' 
equidem in O tvuer nauigioperueni.&altcrodicRhaflu.nauigaui.Por 
B ro' ciuitas haec Epifcopalis fedes crat,uiueteIoaneBafilq patre, quo tem 
poreTvuerenfem Principatu magnus DuxBoris moderabatur. Cuius 
poftea filiam Mariam princeps JVlofcovuixIoannes Bafili] uxore duxi 
rat:exea'cpIoannemprimogenitu,utfupra'didlum,fufceperar.Boris au» 
temmortuo, Michacl filius fuccefsit: qui poftea afororio fuo magno 
Duce Mofcovuia: principatu depulfus.exul in Lithvuania moritur. 

Terfack oppidum decem mil.a Tvuer:eius dimidia pars fub Novuo> 
g ardix, altera Tvucrenii dominio erat, duoq? ibiLocumtcnentesimpe» 
rabanc.Oriuturibiquocp,utfupradixi,duofluuii,Tvuertza&Sna:hic 
Novuogardiam in Occrdentem.ille in Orientem decurrit* 

Novuogardia magna , amplilsimus totius Rufsip principatus eft, pa» 
trio fermone Novuigorod.quafi Noua ciuitas, fcu Nouum caftrum di» 
cicur, Quicquid enim muro cindlum, roboribus munitum.autalioquife 
ptum eft.Gorod appellant. Eftaucem ampla duitas, quam Vuolchovu 
fluuius nauigabilis in terfluir, qui ex limen lacu uix duobus vucrft fupra! 
q duitate emergens in lacum Ncoa.quem nunc Ladoga , ab oppido quod 
ei adiacet.appcllant.illabimr. Novuogardia porro' in Occidentem xfti» 
ualem.a' Mofcovuia centu uiginti miliaribus abeft • quanquam fune qui 
centum duntaxat coputant: a Plefcovuia triginta frx,a' V uelikiluki qua» 
draginta.ab Ivuanovuogorod totidem. Caeterum ciuitas htrCoIim dum 
florcrct.fufcp iuris eilet.Iatifsimam ditione in quincp partes diftributam 
habebattquorumquadibctpars non foliim de publicis ac priuaris rebus 
cognolecndis,adordinarium ac competentem fuae partis magiftratum 
referebat, ucriim in fua duntaxat duitatis regiotic contrahere res quaf» 
cuncp , ac commode cum alijs ciuibus fuis conficere poterat : necliccbar 
cuiquam.ad aliquem alium eiufdcm ciuiratis magiftratum, quacunq? in 
rc prouocarc. Eocp tempore totius Rufsix maximum ibi erat emponu. 
ingens enim mercatoru turba undicp ex Lithvuania , Poloiiia , Svuetia, 
Dania,ipfaq; Germaniaedcofluebat.ciuesqj extam frequenti multaru 
gentium concurfu,opcs fuas copiasqj augebant. Quin Sc noftra tempe- 

h flate 


74 RERVM MOSCO VITICARVM 

ftitclicct Germanis fuos ibi habere quacftores, feu rationarios, Imperiu A 
eius magna ex partein Orientem & Septcntrioncniyextenditur . Livuo> 
niam, Finlan diam,atcp Nord vuegiam fere contingcbat.Eius loci merca 
rores, cum uno eodemep uchiculo Augufta Vindelicoruprofeifhis eo' 
peruemflem , me impenle rogarunt ,ut uehiculum quo tam longum ittr 
cmenfus fuiflern.in aede ipforum facra perpetue m emori g ergo relinque 
rem. Habuit etia Novuogardia principatus ad Orientem ,Dvuinam 8C 
Vuolochda: ad Meridiem ucro' dimidiam par temTerfack oppidi, non 
longe aTvueria.Etquamuis hae prouinciac, quod fluuijs & paludibus 
opplcantur.ft eriles (int.commodcq? habitari non pofsint : nihilominus 
ex ferarum pellibus,melle,ccra, & pifeium copia magnum quacftum fa- 
ciunt. Principes porro' , qui ipforum Reipub. prccefient.fuo arbitrio ac 
uoluntate confutuebant , imperiumqj augebant, uicinas gentes quauis 
fibiratione deuinciendo, ac ftipendio tanqua autoramento quodapro- 
pofito in fuidefenlionem obftringentes.Ex ciufmodigentium,quarum 
opera Novuogardenfes in confcruanda Republica fua u tebantur, foete- 8 ] 
ratefadu eit,utMofcifuos feibi Prsriidcs habere gloriarentur.Lithvu* 
niqs uicifsim eos (ibi tributarios afTererent. Hunc principatum dum Ar* 
chiepifcopus ipfe confilio acautoritate fuaadminiftraret , loanes Bafllif 
Mofcovuiac Dux inuaferat,feptcm perpetuos annos graui eos bcllopre 
mens.Tande menfe Nouembri,anno Domini 1477 Ad fluuiu Scholona 
conflidu Novuogardenfes fuperans,ccrtis quibufdam cSditiombus ad 
deditionem eos compulit, prgfedumcp fuo nomine urbi impofuit. Cum 
autem abfolutuinhofccimpcriumnondumfehabereputaret,necp(ine 
armis id feaflequipoffe cerneret, fub religionis praetextu, ac (1 a! Rutheni 
co ritu deficere uolentes,in fide contineret , Novuogardia uenit , eamtp 
hac (imula tione occu pauit,incp feruitutem redegit: Archiepifcopum.ti- 
ues,mcrcatores,externos, omnibus bonis fpoliauit : trecen tosiqt currus 
indeauro,argento,oemmis'cponuftos,utqufdSfcripfere,Mofcovuiam 
abduxit. EquideMofcovuig diligenter dchacre percontabar, accepiijt 
longe plurcs currus praeda onuftosihdcabdu<ftosfui(Te.Necp mirum. <3 
Nam capta ciuitate Archiepifcopu, ditiores & potentiores omnes , fecu 
Mofcovuiam abduxerat, incp horum poflcfsiones , fubditos fuos quaft 
nouas colonias remiferat.Ex illorum itaq? poflefsiombus , prxtcr com- 
munes redditus , maximum quotannis uetfiigal in Fifcum percipit. Dc 
Archicpifcopatusquocpprouentibus.cuidamEpifcopotumafeconfti 
tu to,paruadun taxat reddituum portionem concefferat: quo mortuo, 
fcdesEpifcopalisdiuuacabat. Tandem ad maximam ciuiumacfubdi- 
eorum petitionem, ne perpetuo EpifcOpo carerent,rurfus quendam, no 
bis tum prxfentibusjinftituerat. 

Novuogardenfes olim idolu quoddam , nominePertin , <0 loci quo 
nunc eft monafteriu, quod ab eodem idolo Perunzki appellatur, Collo-- 
catum^n primis colebant.uenerabanturcp. Dein baptifmate aflumpto, 
id loco motum , Cum in flumen Vuolchovu dcicciflent , aduerfo dirituf 
fluuio natafle;Sc circa pontem auditam fuifle uocem.H gc uobis Novu a 

gardenfes 




CO MMENT ARii. 7j 

-• gardcnfes in mei memoriam. fimulcp cum di<fto,fuftem quendammox 
in pontem proie<ftu fuifle.Solet ctiamnum contingere.uc certis anni die 
bus hxcuox Perun audiatur: qUa audita , fubitd eius loci ciuesconcur- 
runt,fc'q; fultibus mutuo' caedunt* tantuscp inde tumultus quocp obori 
tur,utuix magno Prxfccti labore fedaripofsit. Accidit prxterea.ut Ait 
nales eorum refcrunr,dum Novuogardenfes Corfun Grxcig duitatem 
ad feptem perpetuos annos graui obfidionepermerent,interim uxores 
eorum morxpcrtxfg.tum etiamdefaluteacaduentu maritorum dubi* 
tantcs.feruis nubcrent.Expugnata tandem riuitate,quum uictores ma< 
riticx bello reucrfi,arreas portas fuperatx urbis ,acmagnam quandam 
campanam, quam ipfi in cathedrali eorum Ecclefia uidimus, fecum attu* 
liiTcn t:feruicp dominos.quorum uxores duxerant,ui repellere conaren* 
cur: domini indignitate rei commoti, depo(itis,cuiufdam cofilio, armis* 
lora & fuftes tanquam in mandpia arriperent : quibus ferui territi * incp 
fugam conuerfi,loco quodam qui etiamnum Chloppigrod, hoceftSer 
^ uorum caftrum dicitur,fereciperent,defendercntcp.Verumui<fH,iTieri 
tis a dominis fupplicrjs afFefti fuere.Habct Novuogardia in folftitio x* 
ftiualilongifsimum diem X vili horaru,& ultra.Regio multo frigidior 
cft.ipfaMofcoVuia. Gentem quocp humanifsimam achoncftam habe* 
bat:frdqugnuncproculdubiopeftcMofcovuitica,quam edeommeart * 
tes Mofci fecum inucxerunr,corruptifsitna eft* 

Umen lacus, qui in antiquis Rurhenorum icriptis limer uocatur,& 
quein alijLimidis lacum appellant, cftfupra Novuogardiani duobus 
vucrft:in longitudinem xi i,in latitudinem uero’ v 1 1 1 milliaribus Gcr* 
manicis patct:duos'cp,prxter alios.cclebriorcs fluuios excipit, Louat & 
Scholona* Is ex quodam lacu cmcrgit.unum uero emittit Vuolchovu* 
quiNovuogardiam interlabitur:emciiscp triginta fex miliaribus, Lado 
ga lacum ingreditur.Is in latitudinem fexaginta , longitudinem centum 
Fere miliaribus,infulis came quibufdam inteneftis, patet: effunditqj rtiA 
gnumfluuiumNeoa.qui occidentem uerfus in Germanicum marefex 
c fere mil. decurrit, ad cuius oftia, fub dominio Mofci, in medio flumine 
licum eft caftrum Orcfchak,quodGermaniNutemburgappellant. 

Rufs.olim antiqua Rufsia dicfta, antiquu oppidulum eft.fub ditione 
No vuogardix, a qua duodecim, ab limen uero' lacirtrcdecim miliaribus 
diftat. Habet falfumfluuium, quem ampla foITain modum lacus ciucs 
cocrccnt,indecp aquam per canales pro fequifcp in xdes fuas deriuant* 
falq? coquunt. 

Ivuanovugorod caftrum Ioannes Bafilij , a' quo etiam nome accepit* 
ad ripam Nervux fluurj, lapide exxdificauit.Eftibi quocp exaduerfo irt 
altera ripa Livuonicnfium caftrum , quod ab eodem fluuio Nervua ap> 
pellatur.Hxc duocaftra Narvua fluuius interlabitur.dominiumip Nd 
vuogardefium abLivuonienfi diuidit.Porro'Narvuafluuius nauigabf 
lis.ex eo lacu quem Rutheni Czutzko.feu Czudin.Latini Bicis.feti Pe* 
las, Germani uero' PeijfuesappeIlat,emergit:duobuscp in fereccptis flii 
Uijs,Pkfcovuia& Vuclikareca.quiuenit ex Meridic.Opotzka oppidu 

h 2 Plefcovuia 


76 RBRVM MOSCOV1T1CARVM 

Plefcovuia a dexteris relida.prxtcrfluit • Facilis autem cxPIcfcovu/a in a 
mare Bal thcu ni clfet nauigatio,ni(i fcopuli quida, non longe' ab Ivuano- 
vugorod & Narvua,impedimento effient. 

Plefcovuia duitas ad lacum fica eft, ex quo ciufdcm nominis fluuius 
emergit, ae per mediam ciuitatem decurrit fex mil. in lacum , quem Ru- 
theni Czuczko uocac, exoneratur. Sola autem Plefcovuia, in toto Mofci 
dominio,muro cingitur: eftq? in quatuor partes diuifa,quarum fingulx 
fuis moenibus continenttrr.Qux res quibufdam occafioncm erroris prg 
buit,ut eam quadruplici muro cinda efle dicerent. Huius duitatis ditio, 
feu principatus, gentiliter Pskovu.feu Obskovu uocatur. Olim amplif- 
fima,fuicpiuriscrac:fed eam tande loannes Bafilq anno Domini M D ix. 
quorundain facerdotum proditione occupauit.atqj in feruitutemrede- 
git.item campana.ad cuius pulfum Senatus ad rcmpublicam conftitucn 
da cogebacur,abftulit : ipfiscp per colonias alio' deducis , introdudiscp 
an eorum locum Mofds, libertatem eorum prorfus imminuit . Vnde fa- 
ctum,u t pro cultioribus, atep adeo' humanioribus Plefcovuienfium mo Bf 
ribus.cori uptiores in omnibus fere' rebus Mofcovuienfium mores fint 
introdudi . Tantaenim in contra (Ttibus Plefcovuienfium erat integri- 
tas, candor & (implici tas,u t omni uerbofitate in fraude emptoris omif- 
fa,uno tantum uerbo res ipfas indicarent. Plefcovuicnfcsautcm.ute- 
tiam hoc obiter adiiciam,in hunc ufque diem exfarie non Ruthenorum, 
fedPolonorummorc,bifurcatautuntur.Diftatautcm Plefcovuia in Oc 
cidcntem triginta fex miliaribus a! Novuogardia, ab Ivuanovugorod 
quadraginta, totidem a Vuclikiluki • Per hanc quoqj ciuitatem ex Mo- 
fcovuia & Novuogardia itur Rigam.Livuonix metropolim, qux fexa- 
ginta miliaribus a Plefcovuia diftat. 

Vuotzka regio inter Occidentem & Septentrionem (ita,uigintifex, 
autadfummum triginta miliaribus abefta' Novuogardia, incp finiftra 
caftru Ivuanovugorod relinquit.Inhacregione hoc prodigi] loco refer > 
tur:animalia,cuiufcucpgcncrism eam induda fuerint, colorem fuum in 
albedinemmutare.Locus hic poflulareuideturjutradonem locorum C 

fluuiorum circa mare.ufcp ad fines Svuetix perftringa.Nervua fluuius, 
quemadmodum fupra' dixi,Livuoniam a' Mofci ditione diuidit:a quo fl 
ab I vuanovugorod fecundum littus maris , Septentrionem uerfus pro- 
grediare.Pluila fluuius occurrit, ad cuius oftialamma caftrum litum cft. 
Duodecim miliaribus ab Ivuanovugorod, a Iamma totidem, fpacio qua 
tuor miliarium, occurrit caftrum & fluuius eiufdem nominis Coporoia: 
indeadfluuiuNcoa,& caftrum Orefchack,fcx miliaria numerantur: ab 
Orefchakuero' ad fluuiu Corela.unde ciuiras nomeacccpic.funt feptem 
miliaria. Atqueindctandem itinere duodecim miliarium perueniturad 
fluuium Polna,qui dominium Mofci a' Finladia, qua Rutheni Chainskai 
Scmla uocant,qux fub ditione Regum Svuetix cit,diuidit. 

Eft alia Corclaprctcriam nominata , prouincia,qux fuum territo- 
rium atqj idioma habet , fexagintafere & amplius miliaribus a Novuo- 
gardia in Septentrionem fita . Ea quamuis a finitimis quibufdam genti- 
bus tri- 


COMMENTARI !. 9? 

A bus tributum exigit .nihilominus & ipfa regi Svuetix item , & Mofco, 
ratione dominrj Novuogardenfis,tributaria eft. 

Solovuki infula in Septentrionem,interDvuinam& Corel! prouin> 
qam, a' continenti o fto miliaribus in mari lita eft:qug quantum a' MofcO 
vuia diftet,propter crebras paludes, fyluas,&uaftasfolitudines , cena 
intcrualli ratio non habetur • Quamuis fint qui eam 300 miliaribus a' Mo 
fcovula.a Bieloiefero autem 200 abelfe dicat . Sal in ea infula copiofus de 
coquicur.Eftqj ibi monafterium,tn quod mulierem aut uirgfnc ingredi, 
grande piaculum eft. Eft etiam ibi pifcario copiofa pifeium , quos indi' 
gena: Sclgi uocan t,quos nos haleces elfe putamus. Aiunt hic Solem xfti 
uali.SoIftitio pcrpccuo.duabus tantum horis cxceptis,fplcndere* 
Dimitriovu ciuitascum caftro,a‘Mofcovuia,ab Occidentein Septe* 
'trionem parudcfle<ftcndo,duodecim miliaribus diftat. HancGcorgius 
magni Ducis frater,tuncpofsidebat.Eam Iachromafluuius.quiSeltflu. 
uiuin influit,prxterlabitur.Porro'ScftDubna,qui in Vuolga exonera» 
B tur,cxcipit* Vndc tanta fluuiorum comoditate.magnx ibi mercatorum 
opcs,quimcrccscx Calpio mari per Vuolgam, labore non ita magno» 
in diucrfas partes,atqj adeo’ Mofcovuiam ufqt inducunt. 

Bieloiefero ciuitas cum caftro,ad lacu eiufdem nominis (ita cft.Sonat 
autem RuthenisBicloic(ero,albuslacus.Porro‘ciuitas n 5 eftinipfolacu 
lita, ut quidam retulerunt: paludibus tamen itaundequacpcingitur.ut 
inexpugnabilis eJTeuideat.Qua re dutfii Principes Mofcovuix, thcfau* 
ros ibi luos recoderefolent . Abeft autem Bieloiefero in Septentrionem 
■centu miliarib.a' Mofcovuia.totidcmcp a Novuogardia magna.Dufue 
rouix funt.pcrquas ex Mofcovuia itur Bieloiefero. altera propinquior 
perVglitz.hyemali tempore, xftateperlaroslavu altera. Vtratj autem 
uia, propter crebras paludcs.&lyluas fluurjs obi? tas, haud comode, nili 
ftratispontibus.concrctisglacie.conficitur.quo fit,utibi locorum diffi* 
cultatc miliaria lint breuiora. Accedit ad hanc itineris difficultate.ut pro 
pter crebras paludes,fyluas,ac undicp concurrentes fluuios,loca inculta 
C lmc,nullis'cp duitatibus frequentata. Lacus ipfc duodecim miliaribusin 
longitudinem, totidemcp in latitudine patet :in quem trecenti, ut fertur, 
& fexaginta fluurj exonerantur. Vnus aut Schockfna tantum ex eo cmer 
git.qui quindecim miliaribus fupra laroslavu, & quatuorinfraMologa 
oppida, V uolgam influit. Pifccs qui ex Vuolga in hunc fluuium ac lacu 
perucniunt, meliores fiunt: imo tanto nobiliores, quanto diutius in eo 
fucrint,redduntur. In quibus agnofccndis eacftpifeatorum peritia, ut 
pifces in V uolgam reuerfos,captos'c|;,quanto tepore in eo fuerint, agno 
fcant.Huius loci indigene propriu habent idioma: quamuis nunc ferme' - 
opines Ruthenice' loquantur.Longifsimum hi diemin Solftirio xftiuali 
dicuntur habcrc.decem & noucm horarum. Retulit nobis quidam liaud 
parui nominis uir, fe primo ucre , cum arbprcs iam frondefccrert r , celeri 
curfu ex Mofcovuia Bieloiefcrumeontendiirctfuperatocp Vuolga flu* 
uio , reliquum itineris , quod omniaibi niuibus glaciccp oppleta eflent, 
uchiculis confecifle, Et quaquam longior ibi hycms fit, fruges tamen co, 

_ h 3 quoin 


7« R B R V M MOSCOVIT1CARVM 

quo inMofcovuia, tempore & mactJrcfcuru > & colliguntur. A' lacu Bie- a 
loiefero.intra teli ia<Aum,eA alius lacus fulphur profer ens:quod fluuius 
quidam c x co manans , ccu fpuinas fuperijacantes, affatim fecum defert, 
Infcitia tamen populi, cius ibi nullus ufus cil. 

Vglits duitas cum caAro.ad littus Vuolgx l?tacA:diAacq}a Mofco' 
vuia uiginti quatuor, a' laros lavu triginta , aTT vuer quadraginta miliari* 
bus. Cxccrum hxc prsedi<fta caAra luntin meridionali Vuolgx ripa, c i* 
«itas uero' ex utraq» parte» 

Chloppigrod locus, in quem Novuog^rdenflum feruos confugiilc 
fupra dixi, duobus miliaribus diftat ab Vglitz» Haud procul inde ca* 
ltr um nunc demolitu confpicitur.ad fluuiu MoIoga,qui ex Novuogar* 
dix magnx ditione odhiaginta miliaribus fluens, V uolgam ingreditur: 
in cuius oflr|s ci t eiufdem nominis duitas & caArum, a quo duobus miff 
aribus in eiufdem fluminis ripa Chloppigrod ccclcfla tantum fitaeft.Eo 
loci nundinxin toto Mola dominio, quarum edam alias memini, fune 
irequen t ifsimx.eo' etenim, prxtcr Svuetenfes.Livuonicnfes , atqi Mo» B 
fcovuitas,Tartari,alixcp quam plurimg gcntes,cx Orientalibus Septen 
trionalibuscp partibus confluunt, qux rerum tanmm permutatione u* 
tuntur. Rarus enim, aeferme' nullus apud has gentes eftauri.argenti'- 
ue ufus.VcAes faiAas,acus,cultellos,coclcaria , fecurcs, aliacp eiulmodi, 
ut plurimum pellibus permutant. 

Pcrcaslau duitas & caArum, a Septentrione aliquantum uergens in 
Orientem, u/gintiquatuor miliaribus abeA a' Mofcovuia: fita autem eft 
ad lacum.in quo,ut in infula Solovuki.Selgi pifdculi,quorum fupra me t 
mini.capiuntur. Ager fatis fertilis eil,& copiofus,in quo perceptis frugi 
bus , Princeps uenatione tempus fallere folet * EA in eodem agro lacus, 
ex quo fal decoquitur. Per hanc ciuitatem proflcifcutur,quibus Novuo 
gardiaminfcriorem,Caflroma,Iaroslavu,& Vglitz eundum cA. Inhis 
partibus uera itinerum ratio propter crebras paludes &fyluas haberi 
non pote A . EA etiam ibi Nerei fluuius, ex lacu quodam profluens, qui 
fupra Vglits Vliolgam influit. O 

RoAovu duitas caArum , Archiepifcopalis fedes, cum Bieloiefero 
& Murom , inter prxeipuos Si antiquiores Rufsix principatus, po A 
Novuogardiam magnam habetur.Eo ex Mofcovuia, reefla' per Pereas* 
lavuitur,aqua decem miliarib.diflac.Sitaefl ad lacum.ex quo Cotoroa 
fluuius,quilaroslavupr^terlabitur,emergit,Vuolgamcp influit. Soli na 
tura fertilis eA, pifdbus in primis ac falc abundans • Regio hxc olim fe* 
cundogenitis magnorum Ducum Rufsig.propriaerat:quorumpoAeri 
nouifsime' per loannein Bafilrj patrem ea dcpulli.exutiqj funt» 

laroslavu ciuitas & caArum ad ripam Vuolgp ,di Aat a Ro AoVU duo> 
dedm mil.refta itinere ex Mofcovuia fumptoTRegio fatis fertilis efl, ea 
prxfertim parte , qua uergit ad V uolgam ; qux etiam , quemadmodum 
Ro Aovu.fccudogenitoru Principu erat: quas monarcha ipfe ui oppref* 
iir.Et quanqua prouincix Duces, quos Kncfos appellant , adhuc fuper.» 
lint; titulum tamen Princeps , Kncfis , uelut fubditis regione concelTa, 


Commentari^ 7 £ 

A fibiufurpat. Tres autem Kncfifecundogenitoru poftcri.quosRurhcni 
laroslayuski appellant, cam regionem pofsident.Primus cft Bafilius, is 
qui nas cx hofpitio ad Principem duxit, & reduxit. Alter eltSimcon 
l]Ocdcroyu/ts,a Kurba patrimonio fqp Kurbski ditflus.liomb fenex, lo- 
brictate lingulari, ac ipla uitp rigiditate.qua ab ineunte <*tate ufus cft.ual- 
de exhau Itus, multis enim annis cfu carnis abftinuit ; pifeibus quonj So- 
lis, fvlartis.& Saturni tantum diebus uefccbatur : Lunae uero', Mercuri} 
8 t Vcncris,abcifdcm ieiunq tempore abftinebat. hunc magnus Dux ali- 
quando pcxPermiam, in luhariam,ad longinquas gentes debellandas; 
cum exercitu fupremuin Imperatorem mitteba t.qui bonam eius itineris 
partcm,propter muis magni tudincm, pedes confecit: quibus dflTolutis, 
reliquutp itineris nauigqs peregit, & montem Pctsoram rranfgrelfus. 
Vltimuseliloannes cognomento Pofletzcn, qui Principis fui nomine 
Oratorem apud Carolum Cxfaremin Hifpanqs agebat , St nobifeunx 
reucrfps.e(il:.quiadeapauperrrat,utueftcs,&Kolpack!i(quodcapitis 
* tegumentum cft) aliunde ( quod certo fcimus) pro cdnficiendo itinere 
commodato' fumeret . Qtiarc multum crralfc uidctur,qui fcripfit , hunc 
Principi fuo in quaeuncp ncccfsitate triginta milia equitum cx ditione, 
fcu patrimonidFuomittcrepofie, 

Vuolochda prouincia.ciuitas St caftrum.in quaEpifcopi Pcrmix fe- 
dem quidem fuani , fcd fine imperio habent , ab eiufdem nominis fluuio 
nomenaccepcre. fica cft inter Orientem & Septentrionem, ad quam ex 
Mofcovuia per laroslavu icur. Ab e ft aut ai laro slavu quinquaginta m ili 
aribus Ger.a Bieloiefero fercquadraginta.Rcgio totapnluftris St lyluc- 
ftris crtoindc fit , ut exactam itineris ratione propter crebras paludes St 
fluuiorum.anfratftus.hoc quocp in loco uiatores obferuare non pofsint. 
Quo enim magis progrcdiare,hoc pltires St inuif paludes, fluu rj ac iylug 
occurruc-Porro' Vuolochda fluutiisinfeptctrionem,ciuitatcmprxter- 
labitur : cui Suchana fluuius ex lacu cui Koinbki nomen eft , emergens, 
octomd. infra ciuiratcm iungicur.nQmenq? Suchanxrcrinct,atquc inter 
C Septentrionem St Qrientem labicur. V uolochda prouincia olim fub di- 
tione Novuogardix magnae erat: quxeum caftrum natura loci firmurrt 
habeat, aiunt Principem parte thelauri fui illic reponere folerc . Eo anno 
quo nos Mofcovutx eramus, tanta illic erat annong caritas.ut unus quo 
ipfi utuntur frumenti modius*, X 1 1 1 1 dengis uenderetur: qui alioqui in 
Mofcovuial 1 1 l,v,autfexdcngisemifolct. 

Vuaga fi uuiuspilcofus,inter Bieloiefero & Vuolochdamlirtpaludi- 
bus denfifsimisq? fyluis oritur, ac Dvuinam fluuium influit.Fluurj acco- 
lx,quddpanisufufere'carcant,uenationeuiuunt.Capiunturautem ibi 
uulpes nigra', St coloris cincricci. Porro' compendiario irincrcindcad 
prouinciam & fluuium Dvuina perucnitur. 

Vftyug prouiiicia.a ciuitate&caftro, quxadfluuium Suchana fita 
funt,nomen accepit a' Vuolochda abeft cetum miliaribus, a' Bieloiefero 
centum quadraginta. Hxc prius ad oftiafluuq lug.quicx Meridie in 
Septentrionem fluit, (ita erat.Pofteapropter loci comoditatem, ad dimi 
~ : * ' h 4 diurni 


80 RERVM MOSCO YtTICARVM 

dium fere miliare fupra oilia poficaeft, uetusque nomen adhuc retinet» * 
Nam Ruthenis Vfteie oftium cft : unde V ftyug, quaG oftiu lug dicitur • 
Hxc prouinciaolim fubieda erat Novuogardnc magng.in qua rarus 8i 
propemodum nullus panis ufus:prtfcibus Si feris pro cibo utuntur. Sal 
ex Dvuina habent.Idioma quoque proprium, quamuis Ruthenico ma' 
gisutuntur. Zabellinorum ibipclles nec multx, necadmodum exceU 
lentes : aliarum tamen ferarum pellibus abundant , uulpinis praefer- 
tim nigris. 

DvuinaprouinciaSi fluuius ablue 8i Suchana fluuiorum confluxit 
Dvuinx nomen accepit.nam Dvuina Ruthenis duo.uel bini fonat.Is flu 
uius emenfis centum miliaribus Oceanum Septcntrionalem,qua Svue- 
tiam Si Nordvu egiam alluit, atque a terra incognita Engraneland diui- 
dit.ingreditur.Hgc prouinda in ipfo Septentrione Ota,olim Novuogar 
denfium ditioniserat.Numcratur aut aMofcovtiiaad Dvuing oftia tre 
centa miliaria:quamuis ut antea dixi, in regionibus qux trans Vuolgam 
funt,propter crebras paludes, fluuios,acuaftasfyluas, itineris ratio ob- b 
feruari no poteft: coiedura tamen ducimur, ut uix ducenta miliaria cfle 
putemus.quadoquidem ex Mofcovuia in Vuolochdam.ex Vuolochda 
in V ftyug , in Orientem aliquantulum: ex Vftyug poftremo'per Dvui-’ 
nam fluuiumredain Septentrionem peruenitur.Hxcprouinria,prgter 
Coi mogor caftrum, Si D vuinam ciuitatcm , qux inter fontes Si oftiain 
medio propemodum fita eft.caftrumcp Pienega in ipfis D vuing oftijs fi 
tum, oppidis & caftris caret . Pagos tamen coplures habere didtur, qui 
propter terrae ftcrilitatem loge' Iatecp diftant. Vi dum hi ex pifabus ,fe- 
ris,ferarumq? pellibus quxrunt,quibiis omnis generis abundant.In ma- 
ritimis huius regionislocis,urfos albos, 8i cos pro maiori partein mari 
degentes reperiri aiuntrquorum pelles in Mofcovuiam fxpius deferun- 
tur.Ego binas mecum,prima mea in Mofcovuiam legatione, reportaui» 
Regio hxc fale abundat. 



lTlVEUcsiTUV M tsi "D 'TETZOKAM , C 

IugtrUm, Ohiufyflutuum. 

RincipisMofcovuixditiolongc in Orientem , 8i aliquanto 
I in Septentrionem, adlocaquxfcquuntur, protenditur :lu- 
per qua rc feriptum quoddam, quo eius itineris ratio conti- 
I nebatur,linguaRuthenica mihi oblatu fuit, quod8itranftu- 
li,Sihic certa ratione fubiunxi.Quanquam qui ex Mofcovuia eo' profici 
fcuntur,ab Vftyug Si Dvuina,pcrPermiam,ufitato magis 8ic5pendia- 
rio itinere utuntur. A' Mofcovuiaad Vuolochdam quingenta vuerft 
numerantur, a Vuolochda ad Vftyug dextrorfum fecundo fluuio,& 
Suchana,cuiiungitur,dcfcendendo,func quingenta vuerft, quibus fub 
Streltzc oppido duobus vuerft.fub Vftyugconiungitur fluuio lug, qui 
fluitex Meridie: a' cuius oftrjs ufque ad fontes, ultra quingenta vuerft 
computantur.Cxterum Suchana Si lug poftquam confluxerint,amifsi* 
prioribus nominibus.Dvuing nomen afiumunt. Per Dvuina deinceps 

quingenta 


COMMENTARII.' 9l 

A quingenta vuerft , ad Colmogor perucnitur : a' quo infra' itinere fex die- 
rum, Dvuina fex ofti)s Oceanu ingreditur • Atep huius itineris maxima 
parsnauigationeconftat. nam itinere terrcftri a VoIochdaufqjadCol- 
mogor.traictfco Vuaga.funt mille vuerft. Haud procul a Colmogor.Pie 
nega fluutus.qui ab Oriente a dextris fluitiemenliscp feptingetis vuerft, 
Dvuinam illabitur.Ex Dvuina ad locum qui dicitur Nicolai.pcr Piene- 
gamfluuiu ducenta vuerft, perucnitur, ubi itinere dimidij vuerftnaues • 
in fluuiii Kuluio transferuntur. Kuluio uero fluuius ex eiufdcm nominis 
lacu in Septentrione oritur.a cuius fontibus iter fex dierum cft.ufquc ad 
oftia,ubi Oceanum ingreditur. Nauigatione fecundum dexterum lit- 
tus maris, fcquentcs poflefsiones prxtcrlcguntur: Stanuvuifche, Ca- 
lunczfcho,& Apnu.Circumnauigataque Chorogoski Nofz promon- 
torio, & Scanuvuifctyr.Camcnckh &T olftickh, tandem in fluuium Me- 
zen.quo fex dierum itineread eiufdem nominis pagum in oftrjsfluurj Pi 
esza litum perucnitur • per quem rurfus aliniftra Orientem irftiualem 
B uerfus afccndendo , trium hebdomadarum itinercPiefcoya fluuius oc- 
currit • Vnde translatis per quinqucvuerft.induos lacus nauibus .ge- 
mina; patent uix : quarum altera, parte (iniftra in fluuium Rubicho, 
per quem in fluuium Czircho peruenitur, ducit • Alrj uia altera, Si. 
breuiore, ex lacu naucs recta in Czircho deferunt: a quo ntlitempe- 
ftate detineantur , trium hebdomadarum fpacio in fluuium oftiaquo 
Czitme, magnum Petzora fluuium, qui eo loci duarum vuerft latitu- 
dine extenditur , influentem deucniunt : quo delapfi , fex dierum iti- 
ticre ad oppidum &caftrum Puftoofcro, circa quod Petzorafcx ofti)s 
Oceanum ingrcditur.ptrucnitur.HuiuslociaccoIg.limplici ingenio ho 
mines, anno Domini M.D.XVm . primum baptifmum fufeeperunt. 
ACzilmy oitiis.ufqueadoftiafluuq Vila.perPctzoram cundo.eftiter 
unius meiis. V lia autem fontes fuos habet in monte Poyas Semnoi , qui 
ab ortu xftiuali ad lxuain cft , fluit que ex ingenti eiufdcm montis faxo, 
quod Cainen Bolfchoi uocant. Ab V (Tx fontibus,ufcp ad cius oftia , ul- 
C tra mille vuerft numerantur. Porro' Petzora a' Meridionali hac hycmali 
parte fluit, a' quo ex VtVx oftrjs afeendendo ,ufcp ad oftia Stzuchogora 
fluurj.eft iter trium hebdomadarum. Qui hoc itinerarium confcripfe-' 
rant, dicebant, inter Stzuchogorc& Potzfchcriema fluuiorum oftia 
fc quicuifle : atqj ad uicinum caltrum Strupili, quod ad littora Ruthcni- 
ca in montibus ad dextram litum cft, comcatum.qucm ex Rufsia fecum 
portauerant.depofuifle. Vitra Petzora Si Stzuchogora fluuios ad moti 
tem Camenipoias, item mare, infulas uicinas.caftrumquePuftoofero, 
uari. v Si innumerg gentes funr.qux uno ac communi nomine Samoged 
(quali diceres feiplos comedentes) nuncupantur. Apud hos magnus 
prouentusauiuni.diuerforurncp animalium, ut funtzabellmi.martcs,’ 
caftores , hermclli , afprcoli , Si in Oceano Mors animal , de quo fupr£ 
praeterea uefs. Item albi urii, lupi.lepores, cquivuoduani.ccte.pi- 
fcisquenomincScmfi, ali) que quamplurimi. Hx uero' gemes in Mo- 
fcovuiam non ucniunt: funt enim ferx, qux aliorum hominum coctum, 

uitxcg' 


«i RERVM MOSCOVlT ICARVtt 

uitxcp focietatem refugiunt. Ab Stzuchogorx ofti}* aducrfo flumine A 
ufquc ad Poiafla, Artavuifche, Cameni , maioremq; PoiafTa , iter trium 
hebdomadarum. Porro' ad montem Camen trium dierum afcenfus eft» 
aquodefccndendo adfluuium Artavuifcha,indead Sibut fluuium , a' 
quo caftrum Lepin.a Lepin ad Soflam fluuiu perucnitur. Huius fluuif 
accola: Vuogohci nuncupantur. Sofla autem a dexteris relicffo ad flu* 

‘ uium Oby,qu i oritur ex Kitaisko lacu, pcru enitur: quem uix uno die & 
celeri curfutraiecerunt, adeo' uafta huius fluurj latitudo eft,utado<flo^ 
gintafere vucrft cxtendatur.Huncquocp Vuoguliri & Vgritzfchi gen 
tes accolunt. Ab Obea caftello fecudum Oby fluuium afcendendo,ufcp 
ad lrtifche fluuium , in quem Sofla ingreditur, oftia, eft trium meniium 
iter.In his locis duo caftrafunt,Ierom & Tumen.quib.prxfunt domini 
Knefi Iuhorski, magno Duri Mofco(ut aiunt)ue<ffcigales. Multa ibi ani* 
malia.pellesq? quamplurimx. 

Ab lrtifche fluurj oftrjsadcaftrum Gruftina, duorum mendum iter: a* 
quo ad lacum Kitai,per Obi fluuium, quem fontes fuos in hoc lacu habe • 
rcdixi.cftplusquam trium mendum iter.Ab hoc lacu plurimi homines 
nigri.communis fermonis expertcs,ueniunt:merces uarias, in primis atl 
tem uniones,lapidespreciofos,fecum adfetetes,quas populi Gruftintzi 
&Scrponovutzi mercantur» hia caftro Serponovu Lucomoryx ultra 
Obi fluuium in montibus dtf nomen habent.Lucomoryeautc homini.» 
bus mirabile quiddam ac incrcdibile,&fabulxperfimile aiunt accidere, 
quos in Angulos annos.nempe XX V 1 1 die Noucmbris,qux apud Rtt» 
thenos S . Cicorgio facra eft, moriaiunt:acuercinfequcnti, maxime ad 
X X 1 1 11 Aprilis, ranarum inftar,denuo'reuiuiTcere. Cum his quoque 
Gruftintzi & Serponovutzi populi noua, & alias inconfucta habent co 
mercia . Cum enim ftatum tempus moriendi, fcu dormiendi ipds immi» 
net.merces certo loco deponunt, quas Gruftintzi & Serponovutzi, re.» 
lidisfuis inierim aequa commutatione mercibus , auferunt : eas illi redi/ 
uiui.fiiniquiorcxftimationeabdu&as e(Te uiderint.rurfus repetunt:un» 
de lices plurimx ac bella inter eos oriuntur. Ab Obi fluuio,parte dniftra (* 
defcendendo.funt Calami populi.qui ab Obiovua 8c Pogofa eocommi 
grarunt.Infra Obi ad Auream anum,ubi Obi Oceanum ingreditur.fla» 
urj funt,Sofla,Berezvua,& Danadim, qui omnes ex mote Camen , Bol* 
fchcga,Poiafla,fcopulisq? coniunriis oriuntur» Ab his fluminibus quf> 
cuncy ad Auream anum ufcp gentes habitant, ue&igales dicuntur Prin> 
cipi Mofcovuiac. 

Slatababa, id eft Aurea anus, idolum eft, ad Obi oftia, in prouincii 
Obdora,in ulteriori ripadtum.Secundu Obi littora, uiciniscp circu flu 
minib. multa pafsim caftra dta funt.quoru domini omnes Principi Mo» 
fcovuix(ut ferunt) fubrjciuntur.Narrant,feu,ut ueriusdicam,fabulan> 
tur, hoc idolum Auream anum ftatuam efle.in formam cuiufdam atius* 
qux filium in gremio teneat:atqj ibi iam denuo’ alterum cerni infantem» 
quem eius nepote efle aiunt. Praeterea inftrumentaquxdaibipoluiflc» 
quxpcrpetuu fonumin modum tubaru edant. Quod G ita eft, equidem 

tientorum 


'commentari'). fe) 

A uentorum u ehem emi & perpetuo in ea inftrumenta flatu fleri puto. 

Cofsin fluuius cx montibus Lucomoryx delabitur . in huius oftqs 
Cofsin caftrum eft, quod olim Knes vucntza.nunc ucro dlius fili) pofsi- 
dent.Eo a Cofsin magni fluui) fontibus, eft iter duoru mendum . Porro' 
cx eiufdem fluui) fontibus alter fluuius Cafsima oritur, emenfacp Luco* 
morya in magnum fluuium Tachnin influi tiultra quem prodigiofx for* 
mg homines habitare dicutur,quorum alrj ferarum more , toto corpore 
pilis horret:alrj caninis capitibus, adfj prorfus fine collo petfhis pro capite 
habeqlongasqj fine pedibus manus.Eft & inTachnin fluuio pifeis qui* 
dam.capi tc, oculis, nafo, ore, manibus, pedibus, alijscp humana prorfus 
forma,nulla tamen uoce:qui,utali) pifces.fuaue ex fe prsebet obfonium. 

Hadlenus.quxcuncp retuli , ex oblato Itinerario Ruthenico , a' me ad 
uerbum traduci a funt:in quibus etfi fabulofa quxdam , uixqj credibilia 
efleuideantur , uelutidehominibusmutis.moricntibus & reuiuifccn- 
tibus , Aurea anu , monftrofis hominum formis , pifceque humana cfiv 
B gieide quibus etfi ipfe quoque diligenter inueftigauerim, nihil tamen ccr 
ti a quopiam, qui ea oculis fuis uidiflet (quamuis omnium fama rem ita 
fehabereprxdicarent)cognofccrepotui:tamenutali)s ampliorem ha* 
rum rerum praeberem inuefbgandi occationem, nolui quicquam ob* 
mittere-unde&locorumuocabulisi)fdem, quibus a! Ruthenis nuncu* 
pantur,ufus fum. 

Nofs, Ruthenis nafus dicitur:quo nomine promontoria ad nifi fimili 
tudinem in mare prominentia.uulgo' appellant. 

Montes circa Petxoram fluuium Semnoi poyas, id eft Cingulus mu. 
diuclrcrrxuocantur.Poyas enim Ruthenis cingulum fignificat. Lacus 
Kithai.a quo magnus Chande Chathaia,qucm Mofci Czar Kythaisld 
appellant,nomen habct.Chan autem Tartaris regem fonat. 

Lucomorye loca maritima fylueftria funt,quc ab accolis fine ullis xdi 
bus habitantur . Qjuauis autem Itinerari) author plurimas Lucomoryx 
gentes principi Mofcovuix fubicftas eiTe referebat : tamen cum in pro^ 
C pinquo Regnum Tumen fit, cuius princeps Tartarus eft, &uctnacula 
eorum lingua T umcski Czar, id eft Rex in Tumen appellatur, magnaqj 
damna haud ita pridem principi Mofco vuix intulit: ucrifimile eft, pro*‘ 
pter uiciniam has gentes ipfi potius fubiccftas eflet 

Ad Petzoram fluuium, cuius in Itinerario mentio fit, ciuitas & caftri» 
Papin.feu Papinovugorod (itum cftrhuius accolxPapini,qui diuerfunt 
a Ruthenico idioma habent, nuncupantur. Vitra hunc fluuium altifsimf 
montes ad ripas ufep protenduntur, quorum uerticcsob continuos ueit 
torum flatus omni prorfus materia graminccp fere carent, hi etfi uarrjs iri 
locis uaria habeant nomina, communiter tamen Cingulum mundiuo' 
cantur-In his montibus nidificant Gcrofalconcs, de quibus infra', etini 
de Principis uenacioncuerbafatfturus fum • Crefcunt etiam illic arbo* 
res cedri: circa quas nigerrimiZcbelli reperiuntur. Atquein Prind' 
p is Mofcovuix ditione hi montes foli uifuntur , qui ueteribus Rhi- 
phaei fortCjUel Hyperborei montes uifl funt;& quod perpetuis niuibus 

«c glacie 


84 RERVM MOSCOVITlCARVM 

acglucierigeant.tranfiricp facile non pofsinr,Engroneland prouinciam A 
incognitam laciunt. Bafilius lonnis filius Mofcovuix dux, aliquando ad 
exploranda ultra hos montes loca, gentescp debellandas, duos Praefer 
<ftoscxfuisperPcrmiam&f Pctzoram mifcrat, Simeonem Ph eo doro* 
vuitz Kurbski a patrimonio fuo ita nucupatum, ex laroslavuski genere 
oriundu.&Knes Petrum Vfchatoi.quorum Kurbski me in Mofcovuia 
exiilcinc,adhuc in uiuis erat: mihiej? de haere percontanti, dece &fepte 
in afeendedo monte dies fe confumpfiiTc dicebanneq? tamenmStisuer- 
ticc.qui patrio nomineStolp.hoceft columna nuncupatur, fuperarepo 
tuilfe.Extenditur mons illein Oceanu.ufq? ad oftia Dvuing & Petzora 
fluuiorum.Ethxcdc Itinerario fatis. 

<lA X> r PKl'HCl r P ssiTV S MOSCO - 
uu redeo. 

V fdali principatus, cum eiufdem nominis caftro 8f duitate* 
in qua fedes Epifcopalis eft.inter Roflovu & Vuolodimeria 3 
(ita dl.Quo tepore Mofd imperrj fedes Vuolodimeria erat, 
inter praecipuos hic principatus numerabatur, acreliquaru 
adiacentium urbium metropolis erat.Crefcentepoft imperio eius , fede 
Mofcovuiam translata, Principu fccudogenitis eft attributus : quorum 
tandem polleri, ex quibus Bafilius Schuiski cum nepote exfratre(qui 
dum nos Mofcovuix edemus, adhuc uiuebant) per Ioannem Bafili) eo 
funt exuti. Infigne in ea urbe V dialium monallcriu eft,in quo Solomea 
a Bafilio repudiata, erat indufa. Inter omnes Prindpis Mofcovuig prin* 
cipatus ac prouinc(as,ubcrtate foli,reruq> omnium copia,Rcfan primas 
fibiuindicat:fecundumhancfunr,Iaroslavu,Roflovu,Pereaslavu,Suk 
dali,Vuolodimeria:qux fertilitate terrx.proximc accedunt. 

Callromovugorod ciuitas cum caftro,in V uolgg littorc ad orientem 
xftiualern uigintiferemiliaribus abeflab Ioroslavu,Novuogardiainfe 
riori circiter quadraginta.Fluuius,a quo ciuitas nomen habet, ibi Vuol 
gam influit. (S 

Galitz alius principatus cum duitate & caflro.ex Mofcovuia in One 
tem per Callromovugorod euntibus occurrit. 

Vuiathka prouincia ultra Kamam fluuiu, in Orientem xfliualem cert 
tum quinquaginta fere miliaribus abefl aMofcovuiarad quamitinere 
breuior e quidem, fed difficiliore, per Callromovugorod &C Galitz per* 
ucnitur.nam prxtcr paludes ac nemora, qug inter Cialitz&Vuiathkam 
funt.itcrcp impediunt,Czercmifig populi pafsim ibi uagantes latrocina 
tur. Quare fit,ut itinere per Vuolochdam & Vftyuglongiore.fedfaci» 
liore tittioreqj co'proficifcantur. Diflat aut Vuiathka ab Vilyugcentu 
uigintimiliaribus,a Cazan fexaginta. Regioni eiufdem nominis nuuius 
nomen dedit.in cuius littorc funt Chlinovua,Orlo,& Slovuoda.Et Oc 
loquide quatuor miliaribus eftinfraChlinovuam. Dein fex miliaribus 
Occidentem uerfus defcendendo.Slovuoda.Cotclnitz aut o<fto a Chlb 
novua miliaribus,ad Rhecitzan fluuifqqui ex Oriente fluens inter Chii' 



COMMENTARII. 8; 

A novu* &Orlo, in Vuiathka exoneratur. Regio paluftris Si fterihVeft, 
fcruorumfugiriuorumuelutafylumquodda:mclle,feris,pifcibus,>alpre 
olistp abudans. Hxc olim Tartaricx ditionis erat, adeo ut adhuc hodie 
ultra citracp Vuiathkam.maximeinoftrjsquibus Kamamfluuiu ingre- 
ditur, Tartari impcrent.IcinerailliccSputatur per Czunckhas.Czunc- 
khas autem continet quincpvuerft. Kamafluuius exoneratur in Vuol- 
ga duodecim iniliarib. infra Cazan.huicfluuio adiacetSibierprouincia. 

_ Pcrmia magna 8i ampla prouincia, a Mofcovuia ducetis quinquagin 
ta (feu.ut quidam uolun t, trecentis) miliaribus reda inter Orientem Si 
Scptctrionem diftat. Ciuitatcm eiufdem nominis ad Vifchorafluuium 
habe t,qui decem miliaribus infra (Camam influit.Eo' propter crebras pa 
ludes Si fluuios.tcrreftri itinereuix , nifihyeme.perurnitur.xftateuero' 
per Vuolochdam.Vfty ug.Vitzechdacp nuuium, qui duodecim ab V* 
rtyugmiliaribus Dvuinaminfluit.nauigrjs iter hoc facilius coficitur.Cg 
tcrum qui ex Pcrmia in Vftyug profkilcuntur.rjs aduerfo Vifchora na* 
£ uigandum cftrcmenfiscp aliquot fluurjs.nauibuscp terra quando cp in a. 
Tios fluuios translatis, ad Vftyug tandem trecetis ab Pcrmia miliaribus 
dcucniunt.Rarifsimus in ea prouincia panis ufus : loco tributi equos 8i 
pelles quotannis Principipcndunt.Idioma proprium habrnt:chara<fte« 
res item proprios,quos Stcphanus epifeopus, qui cos in fide Chrifti ua- 
ciflantcscofirmarat (nam antea in fide adhuc infantes, epifeopum quen- 
dam idc attentantem excoriauerant ) primus adinuenit. Hic Stcphanus 
poftea Demetrio Ioannis filio imperante, apud Ruthenos in numerum 
deorum relatus eft. Superfunt adhuc ex rjs in iyluis pafsim plures idolo- 
latrx.quos monachi & heremitx eo' proficifcctcs , non cefiant ab errore 
uanocp culcu reuocare.Hyeme in Artach fere', quemadmodum in pluri- 
mis Rufsix locis,itcr faciunt. funt autem Artach, lignex qu edam 8fob- 
longx folex.fex fermc palmarum longitudme.quibus in pedes indu dtis 
fcruntur,magnacp celeritate itinera confidunt.Canibus,quos in huncu- 
fum magnos habeqproiumetisututur, quibus (arcinas.queadmodum 
C infra' deceruis dicetur, uehiculis cirruuehunt . Aiut eam prouincia Ori- 
entcuerfus,TartaroruprouincipquxTumedidtur,cflecontcrminam. 

lugarix prouincix fitus ex fupradiftis pater. Rutheni perafpiratio- 
nemluhra proferunt, Si populos luhriciuocatHxceftluharia.exqua 
olim Hungari progrefsi.Pannoniam occuparunt, Attilaqj duce multas 
Europxprouinciasdcbellarut. Quo nomine Mofcovuitae multum glo 
riantur,quo'dcorumfubditimagnaEuropxpartemolim fint depopu- 
lati. Referebat Georgiusparuus di<flus,natione Grxcus , in priori inca 
legatione inter tractatus uoles ius Principis fui deducere ad magnii Du 
catu Lithvuanix, regnum Polonix, &c. luharosfubditos magni Ducis 
Mofcovuixextiti(Te,& ad paludes Ma*otidiscon(cdi(Ie: deinde Panno 
niam ad Danubium.&indcnomenHugarixaccepifle: demum Mora- 
vuiit ,ex fluuio denominatam : Si Poloniam a' Polle, quod eft planicies, 
occupaffe:de fratris Attilx nomine Budam nominalTe.Rclata faltem uo 
luireferre. Aiunt Iuharos in hunediem eodem cumHungarisidiomate 

i uti. quod 


86 R E R V MOSCOVlTICARVM 

uti.quod anucrum (lt.ncfcio.Nam etfi diligenter inquificrim, neminem A 
tamen cius regionis hominem habere potui.quo cum famulus meus lin- 
gua: Hungaricx peritus colloqui po tuilTet. Hi quOqj pelles pro tributo 
Principi pendunt, Quamuis uniones gemma:’qj illinc in Mofcovuiam 
aHeiantur.non tamen in corumOceano colliguntur,fed aliunde, praeci- 
pue' ueroalittoribus Oceani, oftps Dvuinxuicinis.aflferuntut. 

Sibier prouincia Pcrmiam St V uiathkatn contingit.quar an caftra St 
ciuitates aliquas habeat,tompertum non habeo. In hac oritur laick flu- 
uius,quiinmare Cafpium exoneratur. Regionem propter uiciniaTar- 
tarorum defmam,aut (i qua parte colitur,a Tartaro S chichmamai occii 
patamelfc aiunt. Huius indigena: proprio icbomate utuntur, quxftum 
laciunt maxime' ex alpreolorUm pellibus, qua: aliarum prouinciaruin a» 
fpreolos magnitudine Si pulchritudine excellunt: quaru tamen copiam 
in Mofcovuia tum nullam habete potuimus. 

Cscremiflac populi fub No vuogardia inferiore in fyluis habitat.pto- 
priamhilinguamhabentyMachumetiq? dogma fequuntur.RegiCaza- B 
ncnfi nunc parent,quamuis maxima eorum pars duci Mofcovuixolim 
tributaria clTcttundefubditisMofcovuitcaclhucannumcrantur.Addu- 
xcrat inde Mofcovuiam Princeps illoru multos,dcfc&ionis crimine fu- 
fpectos:quos ibi uidimus.Hi «tutem cum ad fines Lithvuania uerfus mif 
£ fuilTent,tandem in uarias partes dilapfi lunt- Haec gens a' V uiathka & 
V uolochda,ad fluuiu Kama ufqt.loge latccp Hne ullis aedibus habitant. 
Omnes ta uiri quam fccming curfu lunt uelocifsimi.fagittarq porrope- 
titifsimi omnes, arcu nunqua e manibus depofito:quo adeo' oble&atur. 
Ut etiam filijs cibum non praebeat.nifi praefixum fcopum fagitta feriant. 

Duobus miliaribus a' Novuogardia inferiore plurimae erant domus 
adeiuitatisoppidiqj limilitudinem, ubi fal decoquebatur. Ha: paucos 
ante annos a'Tartarisexuft«c,Prihcipisiuflurcftituta:funt. 

Mordvua populi ad Vuolgamfunt, infra Novuogardiam infer id- 
rem in littorc Meridionali, Cseremifsis,niG quod frequentiores domos 
habent, per omnia Gmilcs.Atqj hienoftre digrcfsionis.Mofciciqj i tripe- c 
rij terminus efto. 

Nunc dcuicinis ac conterminis populis certa quaeda fubiungatn , e6- 
dem quo ex Mofcovuia cgrelTus fum ordine in Orientem feruato. Hac 
autem parte Tartari Cazanenfes primi occurrunt:de quibus , antequam 
adpcculiariaipforumperucniam.in genere quatdam referenda funt. 

X> 6 T^tTLT^iXlS. 

DeTartaris.eorutricp origine, praeter ea quae in Annalibus Polono- 
tum,& duobus de Sarmatq s libellis cotinentur.multi pafsim multa feri 
pfere:qux hoc loco repetere, magis rgdiofum qua'm utile cfiet. Qua: au- 
tem ipfc in Ruthenorum annalibus , multorum q; hominu relatione co- 
gnoui, paucis adferibenda cenfui. Aiunt M oabitenos populos , qui po- 
ftcaTartari didlifunt.homines lingua, moribus.habituq; a reliquorum 
hominum ritu cbfuetudinecp difsidentes , ad fluuium Calka perueniffe: 
qui unde uenilTent,quo religionis dogmate uterentur, omnibus ighotu 

fuiffri 


COHH ENTARIi; 8? 

' fuifle.Quanquam a quibufdam Taurimeni, ab aliis P/tzenigi, alrjs alio 
nomine appellarentur. Methodius Patanczkiepifcopus.cxleumskie 
defertis inter Septentrionem 8C Orietem eos procefsiffe dicit,caufamcp 
migrationis talem refert. Gedconcm quendam , primi nominis uirum» 
terrorem ipfisdefinc mundi,que imminere dicebat.quandocp iniecifTet 
cuius oratione indu<5H,ne amplifsimae orbis opes eu mundo (imul interi 
rcnt.innumera cu multitudine ad fpoliandas prouincias cxiuiife:& quic 
quid ab OricnteadEuphratem,finumcp Perii cum c5tinetur, crudeliter 
thripuifTe.atcp iraprouinerjs pafsim uaftatis,Po!ovutzos getcs.qua» ad' 
iuntftis (ibi Ruthenoru auxiliaribus coprjs.folg occurrere au fc erant,ad 
fiuuium Calka profligaiTe : anno mundi 6 yjj. Quo loco autorem libelli 
de duabus Sarmatqs, de Polovutzis populis, quas uenatores interpreta 
tur.crrailedarum eft.Polovutzi enim campcftres dicuntur, nam Polle, 
campus eft:Lovuatz,&: Lovutzi, uenatores. adiunfta autcrzi,uelk(i fyl 
laba, non mutat lignificationcm:necp enim ab ultimis.fed primis fyllabis 
(igniti catio deducenda eft.Et quod eiufmodi Ruthenorum di<ftionibuB 
fyllaba generalis ski adrj ci folet, ea res homini impofuit: atep ita Polovu 
rzi,c'ampeftres, 8 C non uenatores interpretari oportet.Polovutsos Ru- 
theni Gotthos fuiflc perhibetrquorum tamen fentetig non accedo. Qui 
Tartaros deferibere uelit,mu I tas nationes deferibat necefie eft. Nam at 
fola fetfta hoc nomen habent:& diuerfa? nationes funt, longe ab inuiccm 
diftamcs. Atqdi ad inftmmun redeo. Bathi Tartarorum rex magna 
manu a' meridie in Septentrionem egrelTus , Bulgariam , qua; ad Vuol- 
gam infra Cazan eft,octupauit. • Anno dein fcquen ti,qui erat <574? > f f> 
quutus ui<ftor:am,in Molcovuiam ufep peruenit, urbem Regia aliquan- 
diuobfeflam per deditionem tandem accepit: fcd fide quam dederat, 
non feruata, omnibus ca?(is,ultra' progrellus.uicinas prouincias, Vuolo 
dimerfam,Pcrcaslavu, Roftovu, SufdaIi,compluraqt caftra& oppida, 
csefis.aut in feruitutem abdutflis inhabitatoribus, exufsit: Gcorgiu ma- 
gnum Dticem inftnnflo exercitu (ibi Occurrentem profligauit,« oeci- 
dir.Bafilium item Gonftantini,captiuum fecum abduxit, interemit que, 
^uSeomnia,ut fupra diefium cft,anno mundi S 741 - gefta funt. Ab eo te- 
porC Omnes fere' Rufsiae principes, aTartaris inaugurabantur , iliisque 
parebant.ultp ad Vuitoldum magnum Lithvuanig Ducem, qui prouin 
cias fuas, 8 C qux in Rufsiaoccupaucrat.a Tartarorum armis fortiter de- 
fendit, uiciniscp omnibus terrori fuit.Magni autem duces Vuolodime- 
t*ie & iVlbfcovuix.ufcp ad modernum Bafilium Ducem, fcmperinpra:- 
ftita fcmcl Tartarorum Principu fide& obedientia permanferunt. HuC 
Bathi.a nnales referunt, ab Vulaslavu Hungaroru rege, qui poftbaptiT- 
"fflbrhVuladislaus dictus, inqj diuontrtumeru relatus eft,occifum fuifie 
fnHungaria.nam cum regis fororem.qua in regni depopulatione fortd 
nactus hicrat,fecuabduxiflet,rexqj Si fororis pietate , Si indignitate rei 
commotus, hunc infccutus fuiflcnimpetuqj in Bathi fafto.cum (oror ar 
reptis armis, adultero cotra fratrem ati^ilio effet : iratus rex , fororem u- 
na' cum Bathi adultero interfecit. Hxc gefta funt anno mundi 6 74 ?. 

i x Asbeck 


Asbeck ipfi Bathi in imperio fuccefsit,moritur'q5annomundi68j4> A 
cui filius Zanabcck fuHcctus eft: qui fratribus fui s, u t folus fine metu re- 
gnaretjOceifis, moritur anno 6S6;.HucBerdebeckfequutus,q fratribus 
duodecim pariter occifis.obijt 6867.P0II quem Alculpa.a' Narufs quo* 
dam regulo, cum liberis ftatim ab inito imperio occifus, non ulcramen 
fcmimperauit.Ad hunc regnum lam pofsiden^e.omncsPrincipes RuC- 
fia: conuenerunt, imperandiep infua quifque prouincia poteftate im* 
petrata, abierunt* Occiditur anno < 5868 . Cui Chidir in regno fucccdcns, 
a filio Themcrhofcha occifus cft: qui regno per fcclus parto ,uix feptem 
diebus potitur. Etenim a Temnick Mamai cie<ftus, cum ultra Vuol* 
gamfugilfet, ab infequentibus militibus occifus eft , anno 6869. Poft 
hosThachamifch imperium adeptus, anno mundi 6890, cum exercitu 
XX vi Augufticgrcflus.Mofcovuiam ferro ignfque uaftauit • Is a The- 
mirkuduprofligatus,ad Vuitoldum magnum Lithvuaniae ducem pro* 
fugit. Themirkutlu porro' regno Sarai anno mundi 6po6 prxfuit , mo/ 
riturri^oj). Cui Schatibeck hlius in imperio fuccefsit. poft quem The- b 
miralfack.cum exercitum maximum in Retzan,ad depopulandam Mo* 
fcovuiam duxifiet, tantum terrorem prindpibus Mofcovuix iniccit , ut 
defperata uicloria, abieiftis armis, ad diuoru tantum auxiliu cofugcrcnt. 
In Vuolodimeriam ftatim pro imagine quadam diua: Mariae V irginis, 
quae multis miraculis editis ibi celebris erat,mittunt:qu£cum in Mofco 
vuiam duceretur, Princeps omni cum multitudine honorifice' illi obui* 
am procedit, caq? primum ut hoftem auercercthumilimc implorata.ma 
xima uencratione ac reueren tia in duitatem deducit • quo cultu fe impe* 
tralTe dicunt, quod Tartari ultra Retzan non fuerint progrefsi . In cuius 
rei perpetuam memoriam eo' lod, ubi imago expe<ftabatur,fufceptaqs 
fuit , templum exaedificatum eft : diesep is quem Rutheni Stretenne , id 
eft obuiationis diem uocant , X X V I Augufti quotannis folenniter cele* 
bratur.A<fta funt haec anno 6905. 

Narrant Rutheni.huncThemiraftack obfcuro genere natum, « Ia* 
trocinqs ad tantum dignitatis gradum peruenifle.furemcp in adolefcen* a 
tia egregium fuiiFc.indetp nomen acquifiuifie. Et quod aliquadooucm 
furatus, deprehenfuscp a domino ouis,iadlu lapidis uehementiorc crus 
illi fraftum fuiiTct : idcp cum ferro quodam colligaffet, a ferro 8f claudis 
cationenomc fibi inditum fuifle.Themir enim ferrum, Aflack claudunt 
fignificat.Is Conftlcinopolitanis a Tureis grauiter obfcfsis, filium fuum 
cu auxiliaribus copijs mifitiqui profiigatisTurcis,folutaobfidione,ad 
patrem uidlorrcuerfus eft, Anno .7. 

T artari in hordas diuiduntur , in quibus Savuolhenfis horda & cele* 
britate Sc multitudine primas tenuitcnamreliqug hordf omnes eXea o' 
riginem craxiile dicuntur, horda autem illis conucntum , feu multitudo 
nem fignificat. Quamuis autem quaelibet horda peculiare nomen habe* 
at.fcilicetSavuolhenfium.Prgcopenfium.Nahaifenfium.&aliaemultf, 
quae omnes Mahomctani funt: Tureas tamen feuQc.ari aegre' ferut, pro* 
bricp loco ducunt, fed Bcfcrmani appellari gapdeuf.coquc nomine & 

Turei 


COMMENTARII. EP 

a T urci fc appellari uolunt. V t autem uarias longelateq? prouinciasTat- 
tari incolunt,ita etiam moribus, ipfoq; uitx genere non in omnibus con 
ueniuqhomines (latura mediocri, lata facie,obefa,oculis intortis & con-’ 
cauis , fola barba horridi, extera rafi.infigniores tantu uiri crines contor 
tos.eosq? nige rrimos fecundum aures habct.corporeualido, animo au» 
daci:in Venerem, eamcp prxpofteram,pu tres -equis, alqscy ahimalibus 
quoquo modo interemptis fuauitcr uefcutur : demptis porcis, a quibus- 
legeabllincnt.inedix fomnicp adio patientes.ut toto nonnuncp quatri- 
duo ea perferan t,laboribus ncccflarqs nihilominus intenti. Rutius ali* 
quid forte ad uorandum nadli.fupra modum fe ingurgitat, eacp crapula 
priorem inediam quodamodo referdunt, nihil reliqui fadentesratqj ita 
cibo laboribus'qj obruti triduo, quatriduo'ue perpetuo dormiuc . quos 
ficaltiim dormientes, Lithvu arti & Rutheni, irt quorum regioneniderc- 
petcirruut,prxdas'qj inde abigunt,infequuti,omni amoto metu pafsim 
fine cxcubqs,ordine,cibo,fomnoqj fepultos.opprimut incautos. Equi- 
B tantibus porro' fi fames fitiscp molefta fuerit, quibus infident equis ,ue- 
nasfolentincidcre,hauftoqj eorum (anguine famem pellit, atep iumeois 
hocprodcfleputanc.Etquoniam incertis omnes fereuaganturfedibus, 
ftellaru, in primis uero' poli anflici.quem ipfi fua lingua Selcfnikoll , hoc 
eft ferreum clauum uocat,a(pecflu curfum fuum dirigere folent. Laifle e- 
quino in primis dcle<fhmtur,quo'd eo homines & fortes Si pingues fieri 
credunt.Hcrbis quaplurimis,prxfertim rjs qux circa Tanaim crefcunt, 
ucfcuntur.falcpaucifsimiutuntur.Horumregesfiquandofuis comme; 
atum diftribuant,quadraginta hominibus uaccam unam aut equum da- 
re folentiquibus madlatis.inteftina prxftantiorcs tantum fumunt.ac in- 
ter fe diuidunt. qux ad ignem eatenus calefacfta , ut adhxrentia ftercora 
decuti pofsinr,abftcrgi'que,uorant. Non folum autem digitos pingue- 
dine un<fk)s,fed etiam cultrum lignumuc , quo ftercus deterfum fuerat, 
fuauitcr lingunt,fugufq?- Capita equorum, ut apud nos aprorum, in de- 
liciis habentur, prxftantioribuscp tantum apponuntur. Equis ccruice 
C deprefla,pufillis’q>,fcd fortibus abundant.qui atque inediam laboremqj 
bene ferre polfundramiscp & corticib.arboru.hcrbarumq? radicibus, 
ungulis c terra excufsis , euulfisq; alutur.His ita ad laborem afiucfatftis, 
Tartari commodifsime'utuntur:aiut'cp Mo(ci,pcmiciorcshosfubTar- 
taris.quam fub alijs efic.Hoc genus equorum Pachmatuocat.SclIas.ila 
pedesqj ligneas habent , nifi fi quas alias a' uicinis Chriftianis rapuerint, 
aut emcrint.Etncequorun*dorfaatterantur,graminc,fcu arborum fo> 
1 rjs eas fuffulciunt.Flumina tranfiiatant : qui fi forte fugientes infcquen- 
tium hoftium uirti extimuerint , fellis, uellibu$,alijs'qj impedimetis om- 
nibus abieris, armis tantu retentis, cffufifsimc fugiunt.Porro' arma illo 
rumfunt,arcus&fagitta:framcaapud cos rara. Pugnam cum hoftibus 
eminus audacifsime' incunt:iri qua tamen n5 diu perfeu erant , fcd (imu> 
lata fuga, hoftibus infcquentibus,occafionedara primum in eos a' tergo 
tela torquentrdein conucrfis derepente equis, irt difsipatos hoftium or- 
dines denuo impetum faciunt. Cum in patentibusrampis pugnandum 


$o’ RERVM MOSCOVITICARVM 

cft.ho ftcmqj intra teli iacftum habent.non ftructa acie praelium ineunt, A 
fed finuoio agmine in gyrum, quo certior 8c liberior hoftemiaculandf 
uia pateat, circumferuntur. ElVqj euntium & rcdeutium mirus quidam 
ordo. in quam quidem rem du<3ores,quos frquuntur, harum rerum pe 
ritos hab et:qui fi ucl hoftium telis icfti luccubucrint,aut forte' metu per-* 
culfi,induccdo ordine abcrraucrint, tanta totius exercitus fit cofufione, 
ut necamplius in ordine reduci, nec tela in hoftc torquere pofsint. Ho£ 
genus certaminis ipfi a rei fimilitudine choream appellant. In anguftqs 
autem fi fortedecertandum effinullus huius ftrategematis eft ufus. atqt 
ideo fugae fe mandant: quoniam nec dypeo.nec lancea, nec galea muniti 
funt.ut hoftem in ftataria pugna fu itinere pofsint.In cquirado hunc mo 
rem feruant, ut contraitis in feliam fedeant pedibus , quo facilius in u> 
trumcp latus fepofsint conuertere:& fi quid forte! dclapfum, de terraqj 
tollendum fuerit,ftapedibus innixi,nullo negotio tollut . in quoadeo' t' 
xercitati funt.ut etiam currentibus celeriter equis id efficiant. Haitisim.* 
petiti, in alterum latus ad declinandum i itum aduerfarrj fubito' fe demit b 
cunt,altcraduntaxat manu pedeq? equo adharr entes. Dum uicinorum 
prouincias infe It.Tr.quifqt duos aut tres.pro opibus.equos fecum ducit, 
ut uno fcilicet defatigato , altero terno uc uti pofsit:lafi'os interim ma. 
nu ducunt, f rena lcuifsima habenc.flagcllis pro calcaribus utuntur. Ca* 
liratos tantum equos habent.quod tales arbitrantur plus laboris inedi* 
seqj ferre polle* Veftimentisqfdem tamuiri quam focminxututur.nec 
in cultu a uiris quicquam differunt,nifi quod caput uelo lineo tegunt.ca 
ligiscp itidem lineis nautarum maritimorum inftarututur. Eorum regi* 
nx dum procedunt in publicum.faciesfolent obtegere- Reliqua turba, 
quae in campis pafsim degit.ucftes ex ouium pellibus confeitas habent: 
quas non mutat.nifi longo ufu prorfus attritx,lacerxcp fuerint* Vno iit 
loco non diu comoranturtrati grauem cfie infelicitatem , diu in codelo* 
co hxrcre. Vnde irati quandoqj liberis, grauc malum imprecates, folee 
dicere: Vteode in loco perpetuo' tanquaChriftianus hfreas.propriuqR 
foetorem haurias.quaredepaitisuno inlocopa(cuis,cumarmentis,uxo c 
ribus & liberis, quos in plauftris fecum circumferut.aliornigrant.quam* 
uis hi qui in oppidis & urbibus dcgunt,aliam uiuendi ratione fequatur. 

Si bello aliquo grauiore implicantur,uxores,liberos,fcnescp in loca coi 
locant tutiora. lufticia apud illos nulla. na ut quifep re aliqua indiguerir, 
eam ab altero impune' rapere poteft.Si quis apudiudicem de ui, illataq* 
iniuria conqueritur, reus non negat, fed care fe carere non potuifle dicit» 
tum iudex huiufmodi proferre folet fcntentiam: Si tu uicifsim re aliqua 
indigueris, rape ab alrjs.Sutqui dicut, cos non furari . an ucro furentur, 
aliorum eito ludiciumicertc homines rapacifsimi funt.nepe pauperrimi 
ut qui alienis femper inhian t.aliorum pecora abigut , homines fpolian t, 
abducuntcp,quosTurcisalr)sqj quibufeiique aut uendunt, aut redime* 
dos c5ccdur,pucllis tatu feruatis.Ciuitates &f caitra raro' oppugnat:uil< 
las, pagosque coburunt ; adeoquede illatis damnis fibi placent, ut quo 
plures prouincias defolauerintjioc fe regna (ua ampliora reddidilfe pu* 

■* tent.Es 


X 


COMMENTARI i. <?i 

A tcnt.Et cum quietis impatientifsimi Gnt, mutuo fc tam e no interimunt, 
nili reges inter fc difsi deant.Si in diflenfione aliqua quilpiam occidatur, 
autoresq? fcelcriscapti fucrint,equis,armis,ueftibus ranru ablatis, dimic 
tumu r. Homicida porro.accepto uili equo & arcu, his uerbis a' iudice di 
mitticur:l,& rem tuam cura. Auri argenticp apud illos ufus, extra mc rea 
tores/ere nullus: rerum tantum permutatione ututur. Quod fi quid pc 
cunix ex rebus uenditis uicini corraferint,ea Molcovuix ucftes alia que 
uitaeneceirariaemut* Fines inter fe (de campeftribus Tartaris loquor) 
nullos habent. Erat aliquando aMofcis pinguis Tartarus quidam ca* 
ptus.cui eunt Mofcus dixilTet, Vnde tibi, canis, tata pinguedo, cum non 
habeas quod edasfCur non habea,inquit Tartarus, quod edam.cu tani 
uaftam ab Ortu ufep ad Occafum terram pofsideam:cx qua non ne affa* 
tim nutriri poflitmCtibi potius, qu i tam paruam orbis portionem tenes; 
& quotidie pro illa c«ntcndis,dccfie puto quod edas. 

Cazan regnum, ciuitas Si caftru eiufde nominis, ad V uofga.in ulceri' 
B ore fluminis ripa,feptuaginta fere miliarib.Ger.infra Novuogardia in* 
feriorem fi tafunt: fecundum Vuolgam.in Orietcm Sc Meridie defert ia 
capisrerminatur:adOrientemautexftiuaIcTartaros,quosSchibahski 
Si Kofatski uocantjcoterminos liabent.Huius prouincigrcx exercitum 
triginta iniliu habere poteft.pedites prxfertim.in quibus Czeremiflg Si 
Czubafchi fagittarij peritifsimi funt.Czubafchi aut,nauigadi arte exccf 
lunt. Cazan urbs a! Vuiathka principali caftro fexaginta miliarib.Ger. 
abdi. Porro Cazan Tartaris olla cupream bulliente ionat. Cultiores hi 
Tartari reliquis ilint.utpote qui & agros colat, in domibus dcgar.merca 
rurasq; uarias cxerceat:quos Bafilius Mofcovuix princeps eo adcgit,uc 
fefibifubqccrent.atqj ciusarbitrio reges acciperetiquodillispartimob 
opportunitatefluuioru.quiexMofcovuiain Vuolgaminfluut, partim 
ob mutua comercia,quib.iiu carere non poterat.faclu haud difficile fuit, 
Cazancnfib.quonda rex erat Chelealcck.qui cu reliifia uxore Nurfultan 
fine liberis decefsifler, Abrahemin quida duci a uidua regno potitur. Ex 
C hac Abrahemin duos fufeepit filios, Machmedemin Si AbdelatiVu. Ex 

f iriorc autc uxore,qux BatmaflTa foltan uocabatur, Alegam filia habuit, 
s patre defuntflo.ut primogenitus in regnum fuccefsitlcumcp mandatis 
Molci no ubiq; obtemperarer, a Mofci confiliarijs, quos ibi ut regis ani 
mu obfcruarent,habebat,aliquando in conuiuio inebriatus.atqt in uchi 
culum, ac fi domu ueheretur, politus , ea nodleduiftus eftMofcovutant 
uerfus . quem aliquandiu detentum , Princeps tandem in Vuolochdam 
tnifit,ubi reliquum xtatis pcrcgit.Eius aut matrem cum Abdelativu Si 
Machmedemin fratribus, Bieloiefero relegauit. Codaiculu unus ex A* 
legx fratribus baptifatus,nomen Petri accepiticui poft Bafilius,moder/ 
nus princeps fororem fuam matrimonio iunxit . Meniktair autem alter 
ex Alegxfratribirs,inlua,quoaduixit,fe<fiapermanfit: plurcscp genuic 
liberos, qui poft dcceflum patris cum matre omnes baptifati& mortui 
funt: uno Theodoro, qui nobis in Mofcovuia exiftentibus adhuc fu' 
pererat,excepto.Alcga porro ita in MQfcovuiamabdudto, Abdelativu 

■ ~ i 4 fitfflV 


91 RERVM MOSCOVITICARVM 

fufficiturrqui' cum pari rationc.ut Alcoa, regno amotus fuiflet.Machmc' X 
dcinin ex Bieloicfero cmifTum , Princepsin eius locum fubftituit. Is re* 
gno ufqj ad annum Domini iyi8 praefuit. Nurfultan, quamChclcaleck 
& Abrahemin regum uxorem eflcdixi,poft Alegar morte Mcndligcro 
rcgiPrxcopicnfinupfit» Hxc deinde cum cxMedligero prolem n5 ha 
beret,priorumqj filioru defiderio tenerctur,ad AbdelativuuenitinMo 
fcovuiam-IndeprogreiTa.ad Machmedeminaltcru filium in Cazanre- 
gnantem profeda ei i, anno Domini i;o 4 .Cazancfes a' Principe Mofco 
vuix defecerunt.Eam defedionem cum multa bella fecuta fine , uariecp 
a Principibus.qui fe in focietatem huius belli iunxerant,diu utrincp pu> 
gnarum, nec|? in huncufcp diem finis bello impolitus iit, altius huius bel 
li rationem repetere uifumeft.CumCazancnfium defedio Bafiiio Mo 
fcoviiix Principi innotuifiet.rei indignitate 8i ulcifcedi libidine motus, 
ingentem exercitum adiundis tormentis bellicis in eos mifit. Cazancn- 
fes, quibus pro uita Sc libertate cum Mofcis pugnandum crat,audito ter 
ribili Principis in fe appara tu.cum hoftibus in pugna ftatariafc haud pa g 
res foreuiderent,aftu cos circumucniendos cenfucre. Quare collocatis 
palam contra hoftem caftris, optima copiarum fuaru parte locis oppor 
tunis in infidias abdita.ipfi ucluti terrore perculfi , relieftis derepente ca 
ftris,fugx fe mandarunt. Mofci , qui non ita procul aberat , cognita Tar 
tarorum fuga.folutis ordinibus , citato curfu in hoftium caltra irruunt» 
in quibus diripiendis dum occupati.rerumcp fuarum fecuri eflent, Talv 
tari cum Czercmifsis fagictarijs.ex infidrjs progrefsi, tantam in eos ftra- 
gem ediderut.ut Mofci relidis tormcntis,macniniscp bellicis , aufugere 
cogerentur- In ca fuga machinarum magiftri duo relidis tormetis , cum 
alt]s eiiafere .quos princeps in Mofco vuiam reuerfos beneuole accepit. 
Horum alterum Bartholomxum,nationeItalum,qui aflumpta poft Ru 
thenorum fide, magna etiam tunc apud Principem erat autoritatc & gra 
tia,lib craliter donauit. Redierat ex ca clade tertius bombardarius , cum 
tormento fibi commifTo : feque magnam & folidam apud Principem 
graciatn initurum , feruato diligenter & redudo tormento , fperabat. c 
quem princeps iurgijs adortus: Tu, inquit, cum me & te tanto expofu» 
eris periculo, aut fugere uolcbas.aut te cum tormento hoftibus dede- 
re, quorfumifta prxpoftera inferuando tormento diligentia C cuius e- 
go iaduram nihili facio, dummodo homines mihi fuperfint, qui ea fun- 
dere qsqueutifeiant. Cxterum Machmedemin rege, fub quo Caza- 
nenfesdefccerat,mortuo,Schealcduda cius uxore uidua, Principis Mo 
fcovuix & fratris uxoris auxilio , Cazan regnum obtinuit : cui quatuor 
tantu annis, magno fubditoru & odio & inuidia prxfuit. Augebant hfc 
turpis 8c mollis corporis coftitutio. erat enim homo uctre prominent», 
rarabarba,facie pene' muliebri.qux cum bello haudquaquam idoneum 
efTe offenderent. Accedebat ad hxc.quod contempta acnegledafubdi- 
torum fiiorum beneuolcria, Principi Mofcovuix plus xquo faueret,ac 
extern\sptus quam fuis fideret. Quibus reb.Cazancfes dudi, Sapgiret, 
MendligerilillOjUrtiti Tauficx regibus, regnu deferut. quo aduenien- 

tc.Scheak 


V COMMENTA-R.il; ’ pj 

A ce.Scheale regno cedere iudus, cufeuiribus inferiorem , infeftoscp fuo- 
rum in fe animos cerneret,fortunae cedere optimum ratus.cu uxoribus, 
cocubinis,ommcpfupclle<fh1iinMofcovuia,undeuenerat,redtjt.h£Ca- 
cca funt anno Domini ijit.Schcalcica e' regno profugicte.Machmetgi- 
rei rex Tauricx.Sapgirct fratre magno exercitu in Cazan introducitihr- 
matiscp Cazanenliu erga fratre animis, Taurica rediens, traiedfo T anai, 
Mofcovuta uerfus cotendit.Eo tepore Bafilius rerU fuarum fccurior.ni 
hilq? tale metues, audito T artarorum aduentu.coatfto pro tepore excrd 
tu, cui Dcmetriu Birlski duce praefecit , ad Occa ftuuiu,ucT artarorum 
tranlitum impedirer,pracmittit. MachmetgirCi uiribus fuperior , Oc- 
ca celeriter traiccto,ad pifeinas quafdam trcdccimvuerftabipfa Mo/ 
fcovuiacaftramccatus eft. Inde eruptione fa<fta,omnia rapinis incendi- 
isqj compIcuitiSub id temporis Sapgirei pariter cum exercitu ex Cazan 
profectus, Vuolodimeriam & Novuogardiam inferiorem depopula- 
tus eft. His pcra&is , fratres Reges ad Columnam duitatem conueni- 
B unt.uiresq? coniungunt.Bafilius cum ad tantum hofteni propulfandum 
imparem fe efle uiderct,Petro fororio fuo.ex regibus T arcarorum ori- 
undo,al ns qu e nonnullis proccribus,in caftro cum praeddio relicto , cx 
Mofcovuia fugitiaded timore perculfus, ut rerum fuaru defpcratione; 
aliquadiu fiib acerUo foeni ,uc quidam referunt, latuerit. Viceiimanona 
luln.T artari ultra progrefsi.late' on1niaincedqscopleuerat:tantuq> ter- 
rore Mofds incuderat, ut fe in caftro & in duitate paru tutos putarent. 
In ea trepidatione a mulieribus, pueris, aliacp imbelli £tate,qui curribus, 
uehiculis aclardnis in caftrum confugiebant , tantus in portis tumultus 
oboritur, utnimia feftinationc ie inuicem Sc impedirent, & conculca- 
m«.EamuIticudo tantum foctorem in eaftro fecerat, ut (i hoftis triduo' 
aut quatriduo' fub urbepermanfidet, etiam pefte obfefsis pereundum 
fuidct.nam in canta hominum colluuic, ut quifquclocum occuparat, ita 
natura: fatis facere cogebatur, Erant tum temporis Mofcovuiae Orato- 
res Livuonienles: qui cumconfcenfiseqmsjfiigaefemandaflent, &cir- 
C cumquacp nihil praeter ignes & fumum uiderent.fecp a' Tartaris circun- 
datoselfe arbitrarentur, adeo' properarunt,ut una dicin Tvucr,quac tri- 
ginta fexmiltaribusGcr.aMofcovuiaabcft.pcrucnirct. Magnam tum 
laudem meruerunt bombardart) Alemanni, praefertim Nicolaus, prope 
Rhenu,non longeaSpira,lmperiaIiGermaniaeciuitate,natus: cuiaprg 
Iqcto.altjsqj confiliarqs, quiniraio timore iamfercconfc&i erant, tuen- 
dae urbis nego tiumblandifsimisuerbis committi turtorantibus , ut tor- 
mentis maioribus , quibus moenia deijd folent.fub portam caftri dedu- 
«ftis.T artaros inde arceret. Horum autem tam uafta erat magnitudo, ur 
uix tridui fpado eo' perduci potuident. Sed neque pulueres bombar- 
dicos tam multos habebant paratos, quibus uel femcl maius tormen- 
tum exonerari potui det. Solent enim Mofci perpetuo hunc morem fer- 
narc,uc omnia in recodito , nec quicquam tamen praeparatum habeant: 
uerum urgente necefsitate, omnia tum demum celeriter conficercftu- 
dent. Vifum eft ergo Nicolao,ut tormenta minora, quae procul a' caftro 
JHirin> erane 


94 RERVM ’ 'HfO S cO'Vt T I C ARVM 

erant rccohdita, humeris hominumceleriterin medium adducerentur. A 
lis dum detinerentur.clamor derepente exoritur, T artaros adeffe : qua: 
res tantum timorem oppidanis incu (Terat, ut proiectis per uicos bobar» 
dis , etiam moenium defendendorum curam omitterent. Quod fi tum 
centum hollium equites impetum in duitatem feci(Tent,paruo negotio 
eam funditus igni confumpfifTent.In ea trepidationc,prxfe<ftus,qui'que 
cum coinprxlidio crat,oprimumrati,ut Machmetgirei regis animum, 
mifsis muneribus plurimis,in primis autem medonc, placarent, &ab 
obfidionc auerterccracceptis muneribus, Machmetgirei fcobfidioncm 
foluere,& prouincia uellc dccedererefpondit,fi datis (iteris Bafilius fefe 
obftringat, perpetuum fe tributarium regi fore.qucmadmodum eiuspa 
ter & maiores fui fuiflent. Quibus literis pro uoluntate fcriptis,acce^ 
ptiscp, Machmetgirei exercitum ad Rezan reduxit. ubidataMofas re- 
dimendi & permutandi captiuos copia.reliquam prxdam fub audtione 
uendidit. Erat tum temporis in Tartarorum caftrisEuftachius, cogno* 
tnento Taskovuirs, qui regis Poloniae fubditus , cum auxiliaribus co/ B 
prjs ad Machmetgirei uenerat* Nam inter regem Poloniae ac Mofco* 
vuix ducem nullx cum inducix erat- Is fpolia quxdam ad caftrum Tube 
indcdcferebatuenalia,coconfilio,ut data occafione,unacum emende 
bus Ruthenis in caftri portas irrueret, idque depulfis inde cuftodibus 
occuparet.Huius conarumrex limiliaftuadiuuareuoluit» Ad prxfe* 
tffum arcis,quendam ex fuis, hominem (ibi fidum, mittit, qui Prxfe&o 
tributarij fuiferuo mandet , ut ea qux pctebat,(ibi adminiftret.atque ad 
feueniac. Prxfe<ff us autem Ioannes Kovuar, rei bellicxeiufmodique 
artium non ignarus,nulla conditioneinduci potuit,ut caftro exiret : ue# 
rum (impliciter refpondit.fe nondum edoAum cfle, principem Tuum 
Tartarorum tributarium &TerUu e(Te.quo’d fi edoceretur, (cire (e quid 
faftoopus foret. Quare illieo Principis fuiliterx, quibu s feregi ob/ 
ftrinxerat, proferuntur, atque exhibentur . Interim dum oftcnlislite» 
risprxfeifli animus ita follicitatur,Euftachius Tuum agens negotium, 
caftro magis ac magis appropinquabat: quo ue magis fucus lateret, C 
Knes Theodorus Lopati,hcrmo primarius, alrfque complures Rutbe» 
ni.quiinMofcovuixdcpopulationcirt hoftium manus deuenerat,cer/ 
ta pecunia redempti refti tuebantur. Adhxc,pleriquc ex captiuis ncgli* 
gentius feruati,ac deinduftria quodammodo dimifsi , in cafirum cua* 
Terant: ad quos repetendos cum Tartari magna multitudine caftro ap» 
propinquaflent, Rutheni metu perculfi, profugos denudreftituifTent, 
Tartarique nihilominus a' caftro adeo non reced er ent , ut pluribus (ub* 
inde aduenientibus , eorum numerus adaugeretur : Rutheni propter 
imminens periculum, in magno terrore; fumma que rerum defperatio* 
ne erant, neque quid fa&o opus elTet fads uidebant . Tum Ioannes Io r. 
dan, natione Aleman us.exualle Oeni oriundus, machinarum magi/ 
iter, periculi magnitudinem magis quam Mofci perpendens , ex fuoar» 
bitrio collocatas ordine machinas in Tartaros &Lithvuanoscxonerar 
uit : eoscp ita terruit, ut relidlo caftro omnes diffugeret . Rex per Eufta- 

chium 


COMMENTARII. S>£ 

A chium, huius technx artifice, de illata iniuria cum praffcrtoexpoftulat: 
quiquu fe mlcio ac incofulto bobardariu machinas exoncrafle dixiflct, 
omnemq, huius facinoris culpam in illum traftuliffet , mox bombarda- 
rium tradi libirexpoftulat-atqj.utplcruncp in rebus deploratis fit,maxi 
ma pars.quo hoftili terrore liberarentur,hunc dedendum ccnfuere:folo 
loannc Kovuar prxferto renuente, atque [eius maximo beneficio tum 
Aleinanus ille feruatus fuit. Nam rex fiuc morx impatiens, fiuc quod 
milites prxda onultos haberet, re (ua id exigente , fubito' (literis etiam 
Mofcouuix Principis.quibus fe tributarium perpetuo' fibi loreobitrin 
xerat.in arce relictis) folutiscaftris.inTauricam difccfsit. Porro' tam 
camcaptiuorum multitudinem ex Mofcovuia fecum duxerat, ut ea uix 
credibilis efleuideatur. Aiunt enim numeru m ortingentorum millium 
cxcefsilTe, quam in Caphapartim Tureis uendiderat, partim intcrfeco 
rat.nam fenes & infirmi, qui uendi magno non polTun t,adq; labore per^ 
ferendum inutiles funt,apud Tartaros iuu enibus, non fecus ac catulis I c 
B porcs.quo primx militix tyrociniainde adddeant, aut lapidandi, autin 
mare prccipitandi.aut alio quouis mortis genere interficiendi obrjcium 
tur.qui autem uenduntur, perpetuo fexennio feruitu tem fer u ire cogun- 
turiquo exarto, liberi quidem fiunt , prouincia tamen decedere non au' 
dcnt.Sapgirei rex Cazan.quofcur.qj ex Mofcovuia captiuos abduxerat, 
in Aftrachan emporio non longe' ab oftijs V uolgx fito.Tartaris uendi' 
dit.Tartarorumrcgibusita ex Mofcovuia profertis, Bafilius princeps 
rurfus Mofcovuiam rcdqt : atep cum in ingreff u Nicolaum Alemanum , 
cuius folertia & diligentia caftru feruatu tuifie dixi , in ipfa caftri porta, 
quo' ad excipiendum Principem ingens multitudo confluxerat, flantem 
uidiflet,clarauoce;T ua,inquit, fi des erga me 5<dilige ntia,qua in feruan 
do catfro prxftitifti.nolns cognita funt,huiuscp ofncrj gratia cumulate' 
.libi reponemus. Alteri quoqj Alemano.Ioani, qui ab callro RezanTar 
taros exoneratis repete' machinis depulerat,aducnieti : Saluusiices^in' 
quit.Deus nobis uitam dedit,hac tu denuo' nobis confcruafti : magna z* 
'C rit erga te gratia nollra.Vtercpfelibcraliter donatu iri a' principe lpcra^ 
bat: nilni tarne illis d atum e(l,qua uis Principe hac de re fxpe fatiga flent, 
pronnfloruqTiidmonuiflcntfQua principis ingratitudine offenfi.dimif' 
fione,u t parriam.a qua diu abfuiflent.cognatoscp fuos polfent inuifere, 
efflagitant- ea re effertum cfl,utdcce priori ftipendio cuicp floreni,iuflu 
Principis,adi)cerctur.Intcreacuminau!aPrincipisdeRuthenorum fu' 
■ga ad Occam, quis eiusautorextitiflet.cotentiofuiffet orta: Seniores in 
Kncs Demetrium Bielski exercitus duccm.hominem iuuenc.a quo com 
.filia fua fpreta fuiflcnt.omnc culpa transfercbat.riusqj incuria Tartaros' 
Occam tranfrjfle:cotra illedepulfaa fe culpa, Andreaiuniorem fratrem 
Principis primum omnium fugam inqffe.cxterosqj huc fequutos fuiffc 
dicebat.Bafilius, ne feuerior in fratrem , quem autorem fugx fuiffc con* 
,ftabat,effe uideretur.cx prf fertis unu, qui una cu fratre profugerat, inic 
rtis cathenis, dignitate & principatu priuauit.Ineuntc deinde xltatc.ut 
accepta a' T artaris clade ulcifceretur Bafilius, ignominiamcp qua finiens 


?6 RERVM MOiCOVlrlCARV M 

& fub f oeno latitans fufccpcrac.dclerct.coacto ingeri exercitu, adiun ao A 
etiam magno tormentorum & machinarum apparatu , quibus antea in 
bellis Rutheni niiq uam ufi fuerant.profcdus ex Molcovuia cum omni 
exerciru.adOccam fluuium.Columnamqt duitatem confcdit.indemif* 
fis ad Machmetgirei inTauricam caduceatoribus, ad certame eum pro* 
uocat.fuperiore enim anno,fc,nd indicto bello,ex infidas, furum latro* 
numcpmorcopprelTum fui(Te*ad ea rex rcfpondit:Sibi ad inuadendam 
Mofcovuiam fatis multas uias patere: bella non magis armorum, quam 
temporum e(Ie:proindc ea fe fuo magis qua' m alieno arbitrio,gcrere fo* 
Iere* Quibus uerbis irritatus Bafilij animus, tum etiam quod ulcifcendi 
libidinearderet.motis caftris.anno Domini i ji?,in Novuogardiam.in* 
feriorem fcilicer,ut inde Cazan regnu depopularetur, occuparetcp,con* 
tcndit.Indeprofe<ftusadfluuiumSura,infinibusCazanefium,caftrum 
quod a' fuo nomine appellauit , erexit: necp tu ultra' progrefius, exercitu 
reduxit. Sequenti uerd anno Michaele Georgrj.unu ex prjcipuis conii* 
liarrjs fuis, maioribus quam prius copijs,ad fubigendu Cazan regnu mi* • 
fit.Eo apparatu adeo' terribili , Sapgirei rex Cazani perculfus, accerfito 
ad fe cx fratre ncpote.rege T auricc.iuucncm tredecim annorum, qui in* 

' terim regno prfefTer, ad Turearum Imperatorem, cius auxilium opemcp 
imploraturus , confugit. Cum autem iuuenis auunculi monitis parens, 
iteraggrcflus.ad Goitinovuofcro.id eft infulam quae mercatorum dicf* 
tur, intra VuoIgxmcatus.nonlongcacaftroCazan fiam pcruenilTet, 
liberalitcr honorifice® a' regni principibus fufeeptus eft.Nam Seyd, fu* 
premus Tartar orum faccrdos(qui in tanta apud eos autoritate ac uene* 
'ratione e ft, uTet i a mreges aduenienti occurrant, ftantesqp huic equo in* 
fideti manu porrigant:capiteqt inclinato,quod folis coceifum eftregib» 
tangatmam Duces non eius manum,fed genua:nobiles uero' pedes.ple* 
berj u cites cantum,aut equu manu attingut) in eo comitatu fuit.Is Sevd, 
cum Bafilq partes clam fouerct , fequereturcp , iuuenem capere, & Mo* 
fcovuiam uintfiu mittere fatagcbat:fed dcprchenfus.captuscp , cultro in 
publico occiditur. Michael interea dux exercitus , coadlis ininferiore C 
Novuogardiaad machinas commeatumq; deferendu nauibus, quarum 
tata multitudo erat,utfiuuiusalioquiamplus,nauigantium multitudine 
opertus undicp efie uidcrctur: adCazanum cum exercitu properabat, 
cumqt ad mercatorum infulam Goftinovuofero perueniflet , locatis fe* 
ptima dic Iuli) caftris , uiginti diebus, dum equitatu expe<ftar,ibi como* 
Tatus eft.Interea Cazan caftrum.quod ex lignis exftrutftu erat, per quofc 
dam a' Mofcis fubornatos incenditur, acintuente Ruthenorum exer citu 
funditus exuritur.Tanta occupadi caftri occafio.adeo' formidine ac igna 
liia Ducis neglefta fuit, ut nec militem ad expugnandum caftri collem e* 
duxerit , nec Tartaros id denuo' aedificantes impediuerit : uertim uigefi* 
maoiftauaciufdcm menfis dietraiecto ineam partem quacaftrum (itum 
eft.Vuolga , ad Cazanca fluuium cum exercitu confedir, uiginti diebut 
bene gerendae rei occafionem captans • Ibi moratus,nec longe' ab eo Ca* 
Zanenlis quoque Regulus fuacaftralocat:emifsiscj; Czcreinifsis pediti* 

bus, Ru* 


COMMENTARII. 97 

A bus,Ruthenosfxpius,fruftratame,infcftat.qucSchealerex,quiquoqj 
ad id bellum nauibus uenerat, feripris literis admonet, ut regno fuo har» 
rcditarioccdat. Ad qux ille paucis: Siregnumhoc meum (relpondit) 
habere cupis.age ferro decernamus utriep. id cui fortuna dederit, habe» 
ac. DumRutheniitafruftramoras trahunt, abfumpto que abduxerant 
comeatu , famclaborareincipiut.namCzeremifsis omnia circumquacp 
uaftantibus,hoftium'qj itinera diligenter obferuSribus, nihil adferripo» 
terat:adco' ut nec Princeps de exercitus fui, qua premebatur , neccfsitate 
cognofccrc.ncc ipfx quiccp illi fignificare poifent .Huic rei duos Bafilius 
prxfccerat:unum, Knes loannem Paliczki ,qui ex Novuogardia inftru»- 
clis commeatu nauibus, fecundo fluuio ad exercitum defeenderet: rcli» 
dloqj ibi commcatu,ftatu etiam rerum praefenti confiderato, ocyus ad fe > 
reucrccrctur.alter eandem ob rem cum quingentis equitibus terreftri ici 
nere midus fuerac,qui a Czeremifsis.in quos inciderat , cu fuis cadus eft, 
uix nouem per tumultum fuga elapfis.Praefedlus grauiter faucius, tertio 
B pbftdieinmanibushoftiumobijc.Huiuscladisfamacumadexercitum- ; 
perucniilec.tata in caftris confternatio , quam uanus de toto equitatu ad 
internecionem cacfo fubito obortus rumor edam adauxerat , coorta eft, 
ut nihil nili de fuga cogicarent * in quam cum omnes confcnhilent , hxfi» 
tabant adhuc.aduerfo ite fluuio, quod difficillimum erat, redirent, an fe» 
eundo tantifper defeenderent, donec alios fluuios attingeret, ex quibus 
po‘ft terreftri idnerc longo circuitu reuerterentur. In his dum fame, fu» 
pra modum eos urgente, edent confultadonibus, nouem, quos ex quin» 
gentorum caede elapfos fuilledixi.forte fuperucniuuc, loancmcp Palirz» 
ki cum commeatu aduencurumnunciant: qui edi curfumfuum matura» 
ret,(iniftra tamen fortuna ufus.maiorc parte nauium amida, cum paucis 
in caftra pcrucnit . Etenim cum diutino labore fatigatus , una nodle qui» 
cdscaufa in Vuolgae littus ferecepidet, Czcremidac continuo' magno 
accurrentes clamore , quis nam praeternauigaret, fcifcitanturCquosPa» 
litzki feruitores, nautarum feruos ede rati, iurgqs increpantes , fiagris fe 
C pofterodie caduros minantur, quoddomini fui fomnum acquiete im» 
portunis uociferationibus interturbarent . Ad quae Czercmiflx : Cras, 
inquiunc.aliudnobisuobifcum negotium erit: nam uindlosuos omnes 
Cazan ducemus . Mane' igitur fole nondum apparente , cum denfifsima 
nebula totum littus occupadet , Czercmidae derepente in naucs impetu 
faclo.tantum terrorem Ruthenis incuderant , ut Palitzki prefcdlus daf» 
fis, relictis in manu hoftium nonaginta maioribus nauibus, in quibus firt 
gulis triginta uiri erant, foluta a' littorenaui, medium Vuolgx teneret, 
ncbulacp tedlus fere nudus ad exercitum perueniret. Atcp inde poft, plu 
rium nauium comitatu rediens, haud difparifortunaufus.inCzcremif» 
faruminfidiasiterumprolapfus eft. Nauibus enim, quibus dcduccba» 
tur,amifsis,ipfcuixcumpaucis incolumis cuafit. Dum Rutheni ita fa* 
mchoftilique ui undequacpurgcntur,aBafilio midus equitatus Vuief 
gafluuio.qui a Meridie Vuolgam influit, odioque miliaribus a' Cazan 
abeft traiedlo.ad exercitu contenderet , a Tartaris & Czeremifsis bis ex 

k cipitur: 


5>S . RERVM MOSCOVITICARVM 

cfpituricum quibus congrefsi, multis urrinqj de fideratis .Tartaris dcin- A 
de cedentibus , fereliquo exercitui coniunxerunt . atqj ita exercitu equi* 
tatu firmato, Cazan caftru quintadecima Augufti obfideri coeptum cft. 
Qua re cognita , regulus ad alterum oppidi latus in confpctfhi hoftium, 
iua quocp caftra locauit: emiifocp fubinde equitatu hoftium , caftra obe- 
quicare.coscB laceffere iubet.atcp ita crebrg utrinqj ue litationes fiebant. 
Narratum cft nobis ab hominibus fide dignis, qui ei bello interfuerunt, 
fex aliquado Tartaros in planiciem ad Mofci exercitu proccfsiffe : quos 
cum rex Scheale centum quinquaginta equitibus Tartaricis aggredi uel 
let, a duce exercitus prohibitum fuifir: duobuscp milibus equitum an- 
tt eum collocatis,occafionem reibenegerendae prjreptam fibi fuifle.Hi 
cu Tartaros drcuuenire,&quaficondudere,ne fuga elaberctur.ucllent: 
Tartari eorum conatu hocaftu eludere, infequentibusMofcis paulatim 
cedere, parnmcp progrefsi fubfiftere .idem Mofci cum facerent , eorum 
Tartari timiditatem animaduertentes, mox arreptis arcubus tela in cos 
torquebantnrique fugam conuerfosperfequuti, complures fauciabanr. B 
Mofcis denuo' in fcconucrfis, paululum cedcre.itcrumqj fubfiftere, atcp 
ita hoftem fimulata fuga ludificare. Haec dum fiunt, duo Tartarorum 
cqui,tormenti i<ftu proftrantur,illaefis tamc cquitibus.quos reliqui qua- 
tuorfaluosacincolumes,duobusmilibu$Mofcorum (peccantibus, ad 
fuos reduxere.Dum equites feita mutuo ludificant.magna ui in tcrea ad- 
motis tormcncis.caftrum oppugnabatur: necp obfefsi iegnius, exonera- 
tis pariter in hoftem tormentis/c defendebant. In eo certamine bombar- 
darius,quem unicu m in caftro habebant, ex Ruthenorum ftationc fphic 
rulabombardica iftus, occubuit. Qua re comperta, mercenarrj ex Ger- 
manis & Lithvuanismilitcs.magnam fpem ad occupadum caftrum con 
cipiun ttquibus fi prgfedli animus rcfpondifTct , haud dubie' eo dic caftro 
potiti fuiflent.Venim is cum fuos inedia, quae quotidie etiam magis ad- 
augebatur, premi cerneret, priufquam per internuncios de ineundis in- 
dueqs clam cum Tartaris egiflet , adeo militum conatum non probauir, 
ut eos etiam cu m iracu ndia corriperet, uerberacp minaretur , quod fe in- c 
fcio&inconfulto caftrum oppugnare auderent* Bene enim in tanta re- 
rum anguftia Principis fui rebus confultum fore putabat, fi initis cum 
hoftequibufcuncp indueps, tormenta & exercitum faluum reportaret. 
Tartari quocp cognita prxfe<ftiuoluntate,in fpem bonam addu<fti,con- 
ditiones quas prarfe&us offerebat, fcilicct ut mifsis in Mofcovuiam lega 
tis, pacem cum Principe tranfigerent, libenter fufeeperut. quibus ita con 
ftitutis.Palitzki prpfe&us foluta obfidione , cum exercitu in Mofcovui- 
am rcuerfus eft . Fama erat , prx-fccftu a' Tartaris muneribus corruptum, 
obfidionem foluific.quam quidam natione Sabaudienfis adauxerat: qui 
cum tormento fibi commiftb , ad hoftes deficere uoluifiet , deprehenfus 
in itinere.atqj feucrius examinatus.confclTus eft.fe deficere uo!uifie:aiqt 
utpluresad hanc dcfeiftionemfollicitaret, argenteos fe nummos &po- 
culaTartarica ab hoftjbus acccpilfc . in quem tame in tam manifefto fcc- 
Icre deprehenfum .Prxfcctus nihil durius ftatuic. Reducto ita exercitu, 

quem 


A quem centum o&oginta millium fuifte perhibet, Cazan regis Oratores 
ad pacem firmandam ad Bafilium ueniunt. qui edam tum.aum nos Mo» 
fcovuiajcftcmus, aderant: neqjadhucullatiicfu tu ricpacisfpes inter cos 
erat.nam &nudinas,que circa Cazan in mercatorum infula fieri confuc» 
uerant,inCazanenfium iniuriam Bafilius Novuogardiam traftulit:gra» 
uiindi(Tcapocna,fi quiin pofterum exfuis admercatu in infula profici» 
fcercntur.eamqj nundinarum translationem magno Cazanenfibus ineo 
modo futura/h fperabartatq? uel falis ( cuius Tartari illis tantum nundi» 
uis copiam a' Ruthenis habebant") emptione adempta , ad deditionem e» 
oscogipofie. Verum huiufmoai nundinarum translatione non minus 
incommodi fenfit Mofcovuia.quam ipfi Cazanenfcs.Plurimarum enim 
rcrum.quacexmari Cafpio.Aftrachan emporio, ad ha:c Per fi a & Arme 
niaper Vuolgam importabantur, cdfequutaeft caritas aepenuria: ma» 
xi me autem nobilifsimorum pifeium , ex quoru numero Bcluga eft.qui 
citra & ultra Cazan in Vuolga capiuntur. 

B Ha&enus debello Principis Mofcovuif cum Tartaris Cazanenfibus 
gefto.Nunc adintermiflam deTartaris narrationem denuo' redeo. 

PoftTartarosCazanenfcs, primi Tartari cognomento Nagaioccur» 
runt.qu i ultra V uolgam , circa mare Cafpium , ad fluuiu m Jaick cx pro» 
uincia Sibier decurrentem habitant.Hi reges non habcnt.fed duces. No 
ftra tempcftatc tres fratres , aequali diuifionc prouinciarum fatfia , duca» 
tus illos obtinebant: quorum primus Schidack , ciuitatcm Scharaitzick 
ultra fiuuium Rha,Orientem uerfus , cum adiacentead laick fiuuium re» 
gionc obtinebat : alter ColTum , quicquid inter Kamam,Iaick & Rha flu» 
uios ellet: Schichmamai tertius fratrum Sibief prou inciac partem,& om 
nem circuiaccntem regionem pofsidet . Schichmamai interpretatur fan» 
<ftus,ucl potes. Atqj hae quidem regiones omnes fere' fyluoff funt : extra 
eam quae ad Scharaitzick uergit.quae campcftris cft. 

Inter Vuolgam & laick fluuios, circa mare Cafpium.habitabnt quon» 
• dam Savuolhenfes reges.de quibus poftea. Apud hos Tartaros rem ad» 
c mirandam, &uix credibilem, Demetrius Danielis.uir (ut inter Barba» 
ros) grauisaefide lingulari , nobis narrauit: patrem fuum aliquando 
a Principe Mofcovuiae ad Zavuolhenfem regem milium fuiile: in qua 
dum elfcc legatione, femen quoddam in ea infula , mclonu femini , paulo 
maius ac rotudius.alioqui haud dilsimile , uidilfc: ex quo in terram con» 
dito, quiddam agno perlimilc, quinque palmarum altiiudine fucerefee» 
rcteid quod eorum linguaBoranetz.quafi agnellu dicas, uocarctur. nam 
Si capu t.oculos.au rcs.caeteracp omnia in formam agni recens editi , pel» 
Iem pra:terea fubtilifsima habere, quaplurimi in eis regionibus ad fub» 
ducenda capitis tegumenta uterentur, ciufmodi pelles uidiflcfc, multi 
coram nobis tcftabantur- Aiebat infuper.plantam illa,(i tamen plantam 
uocariphas cft, fanguinem quidem habere, carnem tamen nullam : tic» 
tum carnis loco, materiam quandam cancrorum carni perfimilcm. ungu 
las porro' no utagni corneas, fed pilis quibufda ad cornu fimilitudirtc ue 
ftitas.radicem illi ad umbdicu.feu uentris medium elfe. uiuere aut tadiu, 

k x donec de» 


100 . , RERVM MOSCOVITJCARVM 

donecdepaftis circuiti fe herbis, radix ipfa inopia pabuli arcfcar . Miram * 
huius piatae dulcedinem c ile: propter quam a' lupis, exterisq? rapacibus 
animalibus multum appeteretur. 

Ego quamuis hoc de femine & planta pro commento habuerim , ta- 
men Si antea tanquam a uiris minime uanis auditum retuli : & nunc tan- 
to libentius rcfero,quod mihi uir multae docftrin pGuilhelmusPoftel lu» 
narrauit,feaudiuiflca'quoda Michacle,apud rempub . Veneta publico 
Turcicf&Arabicf linguacinterprete, quod uiderit a finibus Samarcan- 
dxciuitatisTartaricx.cxterarumqjregionumquxadEuroaquilonetn 
mare Cafpium rcfpiciut ,-ufcp in ChaIibontidem,deFerri quafdam pelles 
delicatiisimas.plantxcuiufdam in illis regionibus nafcentis,qux aliqui 
MuiTulmaniadcapita fua rafafoucndamedrjspileisinferere.acpciftori 
quocp nudo applicare foleant -Planta fibi tamen no uifam efle,nec horne 
fefcirc,niGquo'dilhcSamarcadeosuocetur: eamcp elfe ex animali, inflat 
plantae in terram defixo.Quaecum ab alioru narratione non difsideant, 
mihi (inquit Popellus) pene' perfuadent, ut hanc rem minus fabulolam B 
elfe putem, ad gloriam Creatoris, cui omnia funt pofsibilia. 

A Principe Schidack,progrediendo in Orientem uiginti diebus, oc- 
currunt populi quosMofci appellat Iurgcci.quibusBarack Soltan.ma- 
,gni Cham feu regis deCataia frater imperat. A’ domino Barack Soltan, 
decem dixtis itur ad Bebeid Chan. Hic eft ille magnus Chan de Cataia. 

Aftrachan urbs opulenta, magnumq? T arta rorum emporium , a qua 
tota circuniiacens regio nomen accepit , decem dierum itinere infra Ca- 
zan in citeriore Vuolgxripa, ad cius fere' oftia fita eft . Quidahanc non 
ad Vuolggoftia.fed aliquot dierum itinere inde diftare aiunt. Equidem 
eo loco quo V uolga fl uuius in multos ramos,quos quidem feptuaginta 
efleaiunt,fcinditur,plurescp infulas facit, totidemqj fereoftps Cafpium 
mare tanta aquaru copia ingreditur , ut procul fpedlatibus mare efle ut- 
deatur, Aftrachan Gtam efle puto. Sunt altj , qui eam Citrahan appellant. 

Vitra Vuiatkam& Cazan, ad Pcrinig uiciniamTartarihabitant,qui 
Tumcnskii,Schibanskti,&:Cofatzktiuocantur.ex quibus Tumcskf) in ^ 
fyluis habitare, deermep milium numerum aiunt non excedere, ali) prx- 
terea Tartari iras Rhafluuium funt,qui quod foli capillos nutriant.Kal- 
muchi uocanrur:& ad mare Cafpium Schamachia, a' qua etiam regio no- 
men accepit, ita appellati , homines in texendis fericeis ueftibus excellen- 
tes, quorum ciuiyis fex dieru itin ere abeft ab Aftrachan , quam una' eunt 
regione rex Perfarum haudita diu(utaiun t)occupauit* 

Afophciuitas ad Tanaim, dequafupra.feptem dierum itinere diftaf 
ab Aftrachan: ab Afoph autem, Taurica Cherfoncfus, prxripue' au terti 
Precop ciuitas.abeft quincp dierum itinere. Inter Cazan autem & Aftra 
chan.longo fccudum V uolgam tra\ftu,adBoryfthcnem ufq?, campi de- 
fertifunt, quosTartarinullis certis fedibus inhabitant: prxter Afoph 
& Achas duitatem, qux eft duodecim miliaribus fupra Afophad Tana- 
im: & minori Tanai uiciiios T artaros, qui terram colunt , certascp fedes 
habent. Ab Afoph adSchamachiamfuntduodecimdixtx, 

Ab Ori- 


r 


i 


- - COMMENTARII. 10I 

A AS Or/cntc Meridiem uerfus refletTtedo, circa Mxotidis paludes $£. 
Pontu, ad fluuium Cupa,qui paludes influit, Aphgali populi Junt,quo' 
loci ufq; ad Merula fluuium,qui Pontu illabitur,montcs occurrur,quos 
Circafsi.fcu Ciki incolunt- Hi montium alpcritatc freti , nec Tureis , nec 
Tarraris parent. Eos tamc Chriftianos efle, fuis legibus uiucre, in ritu Se 
carrcmonqs cum Graecis couenire, lingua Slavuonica (qua uruntur ) fa/ 
era peragerCjRuthenitefiantur.Audacifsimi piratae funt.nafluuqs, qui 
ex eorum montibus fluunt,nauibus in mare delapfi , quofcunq; poili/nt 
fpoliantrcos prpfertim.qui ex Capha Coffantinopolim nauigant . Vitra 
CupafluuiueftMengarlia.quaEraclcafluuiusimcrlabitur: deinde Co- 
tatis, quam quida Colchim efle arbitrantur. Pofl: quem Phafis occurrit, 
qui priuffp mare illabatur.haud procul ab oftrjs Satabcllum infula facit: 
iri qua fama eft.Fafbnisnaues quodam fletifle. Vitra Phafim, Trapezus. 

Tauricae Chcrfonefi paludes, quse ab oftijs Tanais in longitudinem 
trecenta miliaria Italica habere dicuntur , ad caput S . Ioannis, promon- 
B torium.qua in arefum coeunt,duo tantum miliaria Italica continent. In 
eaKrrjm duitas, olim regum Tauricp fcdes:a' qua Knjmski) nominabam 
tur. Poftearotolfthmo, fpaciomille ducentorum pafliium ad infula: 
formam perfoflo, reges non Krijmskq , fcd Prxcopskq,ab illa nimirum 
pcrfofsioncfumptouocabulo .nomen accepere. Prtccop enim, lingua 
Slavuonica perfofliim fonat. Vndcapparet,fcriptorcm quciidain erraf- 
fe, qui Procopium quendam ibi regnaflefcripflt . Porro’ tota Chcrfone- 
fus.fylua quadam per medium fdhditur: caq ; pars quae Pomum rcfpi- 
tit.in qua Capha inflgnis urbs, olim Theodoliadi(fia,Gcnucliumcolo- 
nia,tota a Turea pofsidetur. Capham autem Mahumctcs , qui expugna» 
fa Conftantinopoli.Graecorum imperium deftruxit, Genucnfibus ade- 
mit. Al teram peninf ular partem Tartarus pofsidct. Omnes autem Tar- 
tari, Taurica: reges, originem fuamcxSavuolhenlibus regibus ducunt: 
& cum domcftica fcditionc aliqui regno pulli fuiifent , ncc ufquam in ui- 
cinia firmam fedem habere pollent, hanc Europa: partem occupaucre: 
C ueterisquciniurixhaud immemores, diu cum Savuolhenfibus dimica- 
bant: donec patrum noflxorum memoria, Alexandro magnoduccLi- 
thvuania: tnPolonia imperante, Schcachmct rex Savuolhcnfis in par- 
tes Lithvuanixucnit.fcilicetutinito cum Alexandro rege fccdere, con- 
iuntftisuiribitsMahmctgireircgcmTauricaeerjccrent. In quam rem u- 
tcrqttc quidem princeps confenfit. Cum autem Lithvuani iuxta cotum 
Conluctudincm longius quam par eft, bellum differrent, uxorSavuol- 
henfis regis , eius que quem in campis habebat exercitus, mori , tum c- 
tiam frigoris impariences , eorum regem in oppidis quibufdan» agen- 
tem follicitant , obmiflo Polonix rege ,ut in temporerebus fulsproui- 
deat. Quodcum illi pCrfuadcre non pofleRC,uXorrcli<flo marito, cum 
parte exercitus ad Mahmetgirci Praccopcnfem regem deficit: cuius ini-. 
pulfijjPrxcopenfis exercitum ad profligandas reliquas Savuolhenlu «>• 
pias mittir.quib.difsipatis.SchcachmetSavuolhcnlis rcxinfoclieitatcm 
fuit uidens.fcxingctis fere equitibus comitatus, Albaad Thqra fluuium 

k 3 litam. 


r» mJ 


L, 


lOi RERVM MOSGOVITICARVM 

fitam.fpe auxilrj a' T urca implorandi cofugic. In ca duitate cum dru<ftas A 
fibi,utcapcrctur,infidias intcllexifiet , conucrfo itinere , uix media parte 
equitum afiumpta.Chiovuiamperuenic • ubi a' Lithvuanis circuucn tus, 
captuscp, cum regis PolonixiuiTu Vuilnam deduceretur, obuiam (ibi 
rexprogrefius.honorificefufceptum.adPolonorum conuentum fecum 
duxit: quo quidem conuentu bellum aduerfus Mendligerci decernitur. 
Sed cum Poloniin cogendo exercitu tempus longius,qua'm parerat.cx- 
trahcrent.Tartarus uchcmentcr oftcnfus,denuodefuga cogitare coepit: 
inqua deprehcnfus.adTrokr) caftrum,quatuorat Vuilna miliaribus re- 
tractus ecquem ego ibi uidi.unaqj cum eo prafus fum. Atq? hic Savuol 
hentiumregum imperrj finis fuit: cum quibus & Adrachan reges , qui 
quoq? ex ei idem regibus originem traxerunt, unaperierunt . quibusita 
opprefsis & cxtimfits, regum Tauricae potentia maiorem in modu adau- 
<fla,uicinisgemibus terrori erat, adeo' ut& regem Polonix ad certum 
ftipendium pendendum cogerent, ca conditione, ut eorum opera quas 
uis urgente neccfsitate utatur. Quin Sc Mofcovuix Prmceps,mifris fub- B 
inde muneribus illum (ibi deuincire foleba t.quod ideo fit,quia cum mu- 
tuis afsiduc bellis impliccntur , uccrqj Tartarorum ope armiscp alterum 
fe fperat opprimere poffe. Cuius ille haudignarus,acceptismuneribu 9 
utruqj uana fpe lactabat. id quod ucl eo tempore, dum ego Caelaris Ma- 
ximilutii nomine apud Mofcovuix Prindpem de pace cum rege Polo- 
tiix ineunda tratftarem, apparuit. Nam cum MofcovuixPrincepsad 
aequas pacis conditiones inducinon pollet , rex Polonix Prxcopcnfem 
regem pecunia conduxit , ut Mofcovuiam cum exercitu ab una parte a- 
dorirctur, fe quoque ex altera Opotadcamuerfus impetum in Mofci di- 
tionem faci urum . qua arce Polonixrcx Mofcum ad tolerabiles pacis 
conditiones cogi polle fperabar. QuodMofcusanimaducrtens,mifsis 
Oratoribus fuum ukifsim apud T artarum egit nego tium , ut fcilicct in 
Lithvuaniam , quam tum omni metu uacuam acprxfidio deditu tam cC- 
fe dicebat,uires fuas conuerteret. Cuius confilium Tartarus , fui com- 
modi duntaxat ratione habita.fecutuseft. Atcp is eiufmodi Principum ® 
dilTenfiomb • po tentior fatuus , cum imperr) augendi libidine teneretur, 
nccp quiefccre pollet, admaioraanimumappltcuit:MamaiqueNahai- 
ceniiprincipe(ibiadiun(flo,TauricamannoDominii524,menfeianua- 
rio, cum exercitu egreflus, regem Adrachan adortus ed. cuius urbem, 
cum ea rclnfta.metu profugiflcr, obfcdit, & occupauit , manfitep uitflor 
in duitate fubtAftis. Intcrim Agis Nahaicenfium quoqj princeps, fra- 
trem fuum Mamai increpat, quod tam potentem uicinum fuis copqsiu> 
uarct- Prxtcrea eum monct,ut Machmetgirei regis indies crcfcctem po> 
tentiam fufpctflam habcrct.pofleenim»utinfanabili illcanimo c fiet, fieri, 
ut conucrfisin fc fratremep armis.utrucp regno depulfum aut interimat, 
autin feruitutem deducat. Quibus uerbis Mamai permotus, fratri nun- 
ciat,euq> horratur.ut quam magnispofiet copijsad fe properarer, pofie 
enim nunc.cum Machmetgirei magno reru fucccflti elatus, fccurius age- 
ret, utrofq; co metu leuari, Agis fratria monitis parais , ad prxfcriptum 

tempus 


COMMENTARII. ioj 

A tempus fe cum exercitu , quem ad defcndedas in tot bellis regni fui fines 
iam prius cocgerat.afFuturum omnino promifit. Qua re intclledla, Ma* 
inai continuo regem Machmetgirei monet, ne militem foluta ddeiplina 
fubtciffisaleret.corrumperctcpTedurberelidla, in capis potius, iit mos 
eft.dcgeret. Cuius confilioacquiefcens rex, militem in caftra educit, ad' 
uolat Agis cu exercitu, feqj fratri iungit:atcy hi non ita multo poft Mach 
mergirei regem nihil tale timcnte,cumBathirSoltan filio, uigintiquincp 
annos nato,prandcntcm,fadto derepente' impetu obtruncant, eiusqj ma 
iorem exercitus partem fundunt, & reliquos in fugam uertunt: ac ultra 
Tanaim,Tauricaufcpinfcquentes,cfdunt,fugantcp:Prxcopciuitatcm, 
quam in Cherfonefi ingreifu eile dixi.obiidcn titentatisqj omnibus.cum 
ea necui nec deditione po tiri poiTeuidcrent, foluta obfidione domum re 
deunt • Horum ergo opera rex Aftrachan regno fuo iterum potitus cft: 
uiresqj rcgniTauricx, cu Machmetgirei fortifsimo Si fodicifsimo rege, 
qui potenter aliquadiuimperauiqconcidcrut* Machmetgirei occifo,tra 
® ter eius Sadachgirci.Turcarum imperatoris (cui tum feruiebat) auxilio 
Prxcopcfcrcgnuoccupauit:quicumTurcaru moribusimbutus, rarius 
prxtcr Tartarorum more in publico ucrfaretur,ncc£ fubditis fuis fc con 
fpicicndum exhtberct,a Tartaris , qui hanc infolita rem in Principe ferre 
non poteranc,et}citur,incp cius locum ex fratre nepos fubftituiiur.a quo 
cum Sadachgireicaptusfuifier,nepote,necxdeinfefxuiat,fedafuo(an- 
guineabftiucat,fcnc(ftutisfux mifereatur,denicputpriuatusreliquu ui- 
cx in caliro aliquo deducere, nomenep du taxat regium, tota regniadmu 
niftrationc nepoti pci mifla,r«tinerc pofsit.fupplex orat,& impetrat. 

Nomina dignitatum apud Tartaros hxc fere funt. Clian.ut fupradi' 
xi,rcxcft:Soltan, filius rcgis:Bij,dux:Murfa, filius ducis:Olboud,nobu 
lis,ucl confiliarius:Olboadulu,alicuiusnobilis filius: Seid.fupremusfa^ 
ccrdos:homo uero'priuatus,Kfi. Officiorum ucro, Vlan.fccundaarrge 
dignitas: nam reges Tartarorum quatuoruiros, quorum coniilio in re^ 
bus grauibus potifsimum utuntur, habent. ex his primus , Schirni uoca^ 
c tur:(ccudus Barni.tertius Gargni,quartusTziptsan. Hactenus dcTar*' 
taris:nunc de Lithvuania.Molcovuix uicina, dicendum cft. 

VE L \ T H 1) V 

Lithvuania Mofcovuix proxima cft. non autem defola prouincia,' 
fed regionibus illi adiaccntibus, quxfubLithvuanix nomine compre* 
henduntur.nunc loquor.Hxc longo tradfu ab oppido Circafs.quodad 
Boryfthcncm ii tum eft.in Livuoniam ufq? protenditur. Porro Circaisi, 
Boryfthenis accolx , Rutheni fune , alq ab his quos fupra ad Pontum in 
montibus habitare dixi. His noftra tcmpcftatcprxficicbatur Eultachi- 
us Tafcovuicz , (querneum Machmetgirei rege in Mofcovuiam una’ 
profedfum futile, fu pra dixi) uir belli peritifsimus, aftutiaiingulari: qui 
cumcrcbracum Tartaris commercia haberet, fxpius tamen cos fudic. 
qum&ipfum Mofcum.cuius aliquando captiuus fuerat, in magna fxpe 
pericula adduxit. Eo anno.quo nos Mofcovuix eramus, miro aftu Mo* 
fcos profligauit:dignaqt mihi res uifa cft,qux hoc loco afcriberetur.Tar 

k '4 uro* 


104 RERVMMOS CTO VltlCARVH 

tarosquofdam habitu Lithvuanicoin Mofcovuiam deduxit, in quos, A 
ceu Lithvuanos , nullo metu Mofeos irruituros fciebat, Ipfe dif pofitis 
loco opportuno infidqs.MofcosulcifcentesprxftoIatur.Tartaridepo.» 
pulata parte Sclerae prouincix, Lit lnuamani uerfus iter arripiunt : in» 
deq; mutato itinerc,cumLithvuaniam tenuiflecognouiflent.MofciLtV 
thvuanos efferari, mox uinditftx cupiditate magno impetu in Lithvua* 
niam irruunt, qua ualtata, cum prgda onufti redirent, ab Euftachio ex in> 
fidrjs circumucnti, ad unum omnes exduntur. Qua re cognica , Mofcus 
Oratores ad Polonix regem.qui de illata fibi iniuria coquerercntur.mi» 
fit.quibus rex: Suos non intulifTe.fcd iniuria ultos effe.refpodit, Ita Mo/ 
fcus utrincp dclufus, damnum cum ignominia ferre coactus eft. 

Infra CircafTosnullx habitationes Chriftianorum funt. AdBoryfthe 
hisoftia, Otzakhovucaftrum& ciuitas,quadraginta miliaribusa Cir« 
cafs,quam Tauricxrex non ita diu Polonix regi ademptam pofsidcbat* 
Hanc nunc Tureus tener. Ab Otzakhovu ad Albam, circa oftiaThirx, 
qux uctcri nomine dicitur Moncaftro,quatuordecim miliaribus ab Ot* b 
zakhovu, in Prxcopquatuordecim miliarib. ACircafscircaBoryfthe- 
nem ad Prxcop quadraginta miliarib . Supra Circaflos feptem mil . per 
Boryfthcncm afcendcndo.Cainovu oppidum occurrit : a' quo decem 8C 
odio miliarib. eft Chiovuia,uctusRufsixmctropolis:quam magnificam 
& plane regia fuiflc,ipfxciuitatisruinx,monumentaqj,qux in ruderib» 
uifuntur, declaranti Apparent adhuc hodie in uicinis montibus ccdcfia^ 
rum.monafteriorunVqj defolatorum ucftigia , prxtcrea cauernx mul tx, 
in quibus uctuftifs.fepulchra.corporaqj in his nondum abfumpta uifun 
tur . Ab hominibus fide dignis accepi, puellas ibi ultra feptima annfi ra* 
ro'caftitatcmfcruare. rationes uariasaudiui, quarum nulla mihi fatisfa' 
cit:quibus,mercatoribus abuti quidem,fcd abduccreminimelicet.Nam 
fi quis abducla puella deprehenfus fuerit, uita & bonis, nili Principis 
clcmctiafcruatusfuerit.priuatur.Lcxeriaibidceft.quacxternorumerca 
toru ( fi qui ibi forte deceflerint ) bona aut regi ccdut , aut cius prxfctfto: 
id quod apudTai taros &T urcas,in Chiovuicnfib.apud fe mortuis ob- C 
feruatur. AdChiovuiam monticulus quidam eft, per quem mercatoria 
busuia aliquanto difficiliore tranfcundumcft: in cuius afcenfu , fi forte' 
currus aliqua pars frangatur, res qux in curru portabantur, Fifcouin- 
dicantur. Hxc omnia L). Albertus Gaftol Palatinus, Vuilnenfis regis 
inLithvuaniauicegcrens, mihirctulit. Porroa' Chiovuiaafcendendo 
per Boryfthenem triginta miliai ibus,Mofier ad fluuiu Prepetz.qui duo 
dccim miliarib. fuper Chiovu Boryfthenem influit, occurrit • Thurflu* 
uiuspifeofusinfluit Prcpetz.aMoficrautem ad Bobranzko, triginta. 
Indcafccndcndo uigintiquinque miliaribus, perueniturin Mogilevu, 
aqua Orfa fex miliaribus abeft. Hxc iam enumerata fecundum Bory» 
fthenem oppida, qux omnia in Occidentalilittorcfirafunt,rcgi Polo- 
nix : Orientali ucrd,Mofcovuix principi fubrjciuntur ; prxter Dobro* 
Vomam, &fMftislavu,quxLithvuanix ditionis funt. Traiedto Bory» 
fthenequatuor miliarib. Dobrovunam,indcc|j uigintiSmolenzkodeue 
'■ ^ ;i nitur.Ex 


C O M M E N T A R-t I. . io$ 

A nitiir.Ex Orfa nobis iter fuit in Smolen tzko,& tum Mofco vuiam u lep; 

Borifovuooppiduuiginri duobus ab Orfa in Occidentem miliarib; 
abefij quod Bcrelinafluuius, qui infra BobratzkoBoryfthcncni influit* 
prxterlabitur.Ell autem Berefina.ut oculis confp exi, amplior aliquanto 
Boryfthenc,ad SmoIcntzko.PlancputohuncBcrcfinam.id quod ttiam 
uocabulifonus indicareuidctur.ab antiquis Boryfthencm habitum fu- 
ifTc.uaiji G Pcolemg i deferiptionem cofpexcrimus,Bercfina fontibus ma 
gis.qua'm Boryfthenis,quem Niepcr appellant,conueniet. 

Lithvuania porro' quos Principes habuerit, quado Chriilianifmo ini 
tiatafucrit.ab initio fatis dieftum cft. Huius gentis res ad Vyitoldiufqt 
tempora,femper florebant.Si bellum aliudcipfis immineat, fua'qjaduer 
fus hoftium uim defendere debeat, uocati quidem, ad oftentationem ma 
gis quam ad bellum inftrutfti, magno apparatu ucniunt : ueruin dcleftu 
habito, cito dilabuntur.Quod fi qui remaferint, hi equisueftibuscy mt/ 
lioribus,quibus inftruifti nomina dederunt, domum rcmifsis, cum pau« 
® cis quafi coacfti , ducem fequuntur. Cacterum magnates, qui certum mi- 
litum numerum fuis fumptibus in bellum mittere coguntur, data duci 
pecunia, fc redimentes , domi remanent : cacp res adeo dedecori non cft, 
utm»1ititcprsrfe<ftr,duces'q? publice in conuentibiis caftriscp proclama- 
ri faciat,fi qui uelint, numerata pecunia exau toratos domum redire pof- 
fe* Tanta autem inter hos quidlibctagcndicftliccntia.utimmodicali- 
bertate non uti.fed abuti uideantur , Principucp bona impignorata pof- 
fidcant:adco,ut Principes in Lithvuaniam ucnicntes,fuis,niprouincia- 
!ium opefubleucntur,uccffigalibus ibi uiuerc non potuerint. Gentis ha> 
bitus oblongus , arcumcp Tartarorum , hs fiam uero' & fcutum Hunga- 
rico more gerunt. equis bonis.rjfdemqj caftratis, fine foleis ferreis, quos 
m ollibus coercent Iupaus,utuntur. 

V nilna cft caput gentis : duitas ampla , intra colles fita.ad confluxunt 
fluuiorum Vuclix&.' Vuilnx- Vueliaautcmfluuius aliquot infra Vuil- 
nam miliaribus , Crononem influit . Cronon autem , oppidum Grod- 
c no, nomine haud ita difsimili,prg tcrlabitur, Prutcnoscp populos quon- 
dam ordiniTeutonicorum fubieftos (quibus nune Albertus Marchio' 
Brandenburgenfis.pofieaquam feregi Polonix fubdidit.crucccp & or- 
dine depolito, haercditarius prxeft) a' Samooiris , co loci quo Germani- 
cum mareillabitur,dirimit: ubi cft oppidum Mumcl . na Germani Cr6- 
nonem Mumel.patrio uero'uocabulo Ncmen appellant . Vuilna porro’ 
nuc eft muro cindia.multa templa xdescp lapidcx in ea exxdificantur,iit 
qua epifcopalis fedes eft , quit tucloanes regis Sigifmudi filius naturalis, 
uir lingulari humanitate prxditus,tenebat,noscp in reditu noftro huma 
niter exccpit.Prg terea parochialis ecdefia,& aliquot monafteria,& prg- 
cipuu Fracifcanoru de obferuatia cOcnobiu , maximis fumptibus extru- 
ctu.excellit- Multo plura tame funt Ruthenoru tcpla in ca, qua'm Roma 
nx obcdietig.In Lithvuanip principatu fum tres Romang obedictix cpl 
feopatus: V uilnefis fcilicet,Samogithig,&.' Chiovuiefis.Rutheni ucroc- 
pifeopatus in regno Polonic & Lithvuania,autfuis incorporatis prfnci- 
»< ‘ patibusV 


io 6 RERVM MOSCOVITICARVM 

patibus,funt,archiepifcopus Vuilnxnuncdegens, Polocenfis, Vuolo- A 
dimcricnfis,Luccnfis,Pinski,Chomen(is,Prxmifsienfis.Lithvuanimel 
lc,cera,cinere,quibus potifsimum abundant,quxftum faciunt.quxma- 
gnaabcis copia Gedanum, deindcinHolandiadeferu tur. Piceni quoqt 
&C atteres ad fabricandas naues , frumentum quocp Lithvuania abunde' 
prxbet.Sale caret,quod uenale ex Britannia habet. Quo tempore Chri- 
ftiernus Danix regno eiedus.marequepiratis infeftumettet , falnon ex 
Bricannia,fed ex Rufsiaportabatur: quo etiamnum utuntur apud Lith- 
vuanos, Noltra tcmpeftate apud Lithvuanos duo patifsiraum uiri 
bellica laude clari fuere: Conftantinus Knes Oftroski , &C Kncs Michael 
Linzki. Conftantinus utplurimum Tartaros fudit: non occurrendo 
multitudini prxdantium, fed praeda onuftos fequebatur . cum que redi- 
rent ad cum ufcp locum,inquo feomnimetu folutos,refpirandi&quie- 
fcendi commodum fpacium habere putabant (is locus erat illi notus) 
cumep eos inuadereconftituiflet,monuit fuos, ut ttbi ea node cibaria pa 
rarentmam fe eis nullam ignis copiam in nodem futuram, efle fadurum. B 
Itacp fequenti die continuato itinere , cum T artari nodu nulla Hama aut 
fumo apparente, putarent hoftesregreflbs, aut dilapfos, eocp & equos 
in pafcua dimittercnt,madarent,uorarent, &C fc fomno dederent : Con- 
ftantinus primo diluculo inuadens, magnis cladibus eos affecit • Knes 
nero' Michael Linski,qu i cum adolefcens adhuc in Germaniam ueniflet, 
&apud Albertum Saxoniae ducem eo tempore inFrifiabellumgeren- 
temftrenue' fe gcfsiflet, aeperomnes militiae gradus magnum ttbi no- 
men peperifiet, Gcrmanorumcp apud quos adoleucrat moribus imbu- 
tus, in patriam redi] flet, apud Alexandrum regem magna authoritate 
acfummolocofuit:adedutrexarduasquafquc res ex eius iudicioac ar- 
bitrio coniti tueret . Accidit autem , ut cum Ioanne Savuerfinski Pala- 
tino Troccnli, regis caufaindiflenfionem ueniret, ubi compofitis tan- 
dem rebus, in uita regis omnia quietainterillos manebant: at mortuo 
rege , manebat Ioanni alta mente rcpolitum odium . nam ex eo priuatus 
erat Palatinatu . Tum ipfe & complices, atep amici, apud Sigifmundum C 
regem , qui Alexandro fucceflerat , crimine affedat i imperrj , ab xmulis 
qiribufdam delatus eft, & proditor patrix nominatus. Cuius iniurix 
Knes Michael impatiens, cum fxpc regem appcllaflct, roga fle tep ut com 
muniiudicio.quo tantum crimen a fe depellere poflediccoat,caufam in- 
ter fe& Savuerfinski adorem difeerneret: cumque rex illius petitioni 
locum non daret, inHungariamad Vuladislaum regis fratrem profi- 
cifcituna quo literis & Oratoribus,quibus adeognofeendam fuam cau- 
fam rex admonebatur, impetratis, ten tatis que omnibus,cum caufx fux 
cognitionem a' rege impetrare non pollet, indignitate rei permotus Mi- 
chael, tale facinus (e aggreflurum , regi dixit , quod ipfi fibique aliquan- 
do foret moerori. Atcirmdomum iratus ferecepiflet,quendamcxfuis 
hominem (ibi fidum, cum literis mandatiscp ad Mofcovuix Principem 
mittit. Scripferat autem, (i Princeps fecuramliberamque adfcuiucndi 
copiam , datis in hanc rem literis , arcp addito iuramento, (ibi promitte- 
ret, caqp 


A rct,eacp res honori cmolumcntique (ibi apud Principem foret, fc caftriS 
qug in Lithvuania pofsiderct.alqsqj ui aut deditione occupatis, ad fe de- 
ficere uelle.EonuncioMofcus, qui uiri fortitudinem & dexteritatem co 
gtiitam haberct,minficc cxhilaratus.omnia qux a' fe MichacI peteret, da 
lis ut uolebat Ii teris, iuramentoq, addito, fe fa&urum recepit • Rebus ita 
apud Mofcum ex fentetia confectis , MichacI ulcifccndi libidine flagras 
in loanncm Savuerfinski , qui tum in uilla fua circa Grodno erat (in qua 
ego poltcafcmel pernoclaui) toto impetu fertur, cumqj ne clabipoG 
fct.difpofitis circum aedes militum flationibus,immifio pcrcuflore quo- 
dam Mahumetano,in lciftulo dormiente opprimit,obtruncatcp : quare 
peracta , ad caitrum Miensko cum exercitu progreflus, ui illud, aut de* 
ditione occupare nitebatur: fed Miensko occupatione fruftratus.alia 
fubinde caltra oppidaque aggreflus e it. Interea cum regis in fc copias 
aduenire.fcqrilli longe imparem cfle intclligcrct.obmifla cafirorum op- 
pugnationc,inMofcovuiamfecontulit:ubia'Principchonorifice cxcc- 
B ptuscfl. nam Lithvuaniam illi parem non habere fciebat. Vndema- 
gnamde eo Ipem conceperat, fc cius coniiIio,opcra,induftria, uniucr- 
iam Lithvuaniam pofle occupare. qua fpe haud prorfusfrultratuscft. 
Nam communicatis cum eo confilijs.Smolenzkoinfignem Lithvuanig 
principatum denuo' obfedit, & eam uiri huius induftria magis quam u i- 
ribus cepit. Vnusenim MichacI , militibus quiinprxfidio erant, om- 
nem urbis defendenda? fpem.fua prxfcn tia ademit: eoscp & metu & pol 
licitationibus.ut caitrum proderent, permouit . Quo d co audacius ma/ 
ioretp ftudio faciebat .quonia Bafilius.fi MichacI Smolenzko quacuncu 
arte pociri poiTct,fc caftru cum prouincia adiaccte perpetuo' fibi cocefiu 
rum promiferat. Quibus tamen promifsis adeo illcpoftea non ftetit , ut 
Michaelem de pactione fe appcllantem.uana tantum fpe la&artt, atqj il- 
luderet . Qua re uchcmentcr MichacI oficnfus, nodum abolita e pctfto- 
reSigifmundiregis memoria, cuius gratiam, opera amicorum quos in 
cius aula tum haberet, fc facile confequi pofle fperabat, ex fuisquendam 
c fibi fidum ad regein mittir,fecp,fi qux grauius in fc commififlct, condo- 
narec,rcditurum pollicctur.Grata hxclegatio regi fuit : nuncioqj conti- 
nuo publicx fidei,quas petebat, literas dari mandauit . V erum cum Mi- 
chael literis regqs non prorfus fideret, quo tutiusredirepoflet, a Geor- 
gio Pisbcck Si loannc de Rechenberg, equitibus Germanis, quos ea au- 
thoritate apud regem , ciusqj confiliarios cfle fciebat, ut regem uelinui» 
tum pollent ad feruandam fidem cogere , fimiles literas efflagitauit , im- 
pctrauitqj. Sed cum cius rei nuncius in Mofcicuftodiasincidiflet, ca- 
ptus cp cilct.re patefacta, Principicp celeriter fignificata, MichacI Princi- 
pis iuflu capitur. Eodem tempore nobilis quidam exTrepkonumfami- 
lia,adolefcens Polonus.a Sigifmundo rege ad Michaelem Mofcovuiam 
mifluseratiquiut mandataregis commodius cxcqui poflet, perfugam 
fcfimulabat. Is quocp haud meliore fortuna ufus, a Mofcis capitur : & 
cum perfugam fe diceret , necp fibi fides adhiberetu r , adeo arcani conti- 
nens foit,ut ccia grauiter tortus^d non reuelar et. Porro cum MichacI ca 

ptus,in 


10 S RERVM MOSCOVITICARVM 

pcus.incofpcclum Principis ia Smo.’e:izkoaJJuctusfuiiret:Pcrfidp,in- A 
quit, digna te pro meritis poena afficia.adquxilleiPerfidisccrimc, quod 
in ihi impingis.non agnofco.nam fi tu mihi fidem promiflaq; feruailes, fi 
dclifsimum mcin omnibus feruicorem habuifies . fed cum te eam flocci» 
faccrcjinccpa' te infuper cludi uiderem , graue mihi in primis cft, ea qux 
animo in te conceperam, mcexcquinonpotuiflc. mortem ego femper 
contempfi.quam uel ca caufa libenter fubibo, ne uultum tuum Tyranne 
amplius confpiciam* Deinde Principis iuflii in magna populi frequen- 
tiamin Vuiefma abduAus, ubi fupremus belli Prscfeftus, proieAis in 
medium grauibus, quibus uinciendus erat,cathenis:Princeps te, inquit, 
Michacl maxima (ut fcis ) dum fideliter feruires , gratia profequebatur» 
Poftquam autem proditione fortis cfleuoluifti, hoc te fecundum meri- 
ta tua munere donat, fimulcp cu dicito, cathenas illi inrjci iubet . qui dum 
ita fpedtante multitudine cathenis conltringeretur, ad populum conuer 
fus.Ne captiuitatis,inquit,mex falfa apud uos fama fpargatur,quid fece 
rim.curqj captus fim,paucisaperiam:utuelmeo exemplo, qualem Prin- # 
cipem habeatis, quidqj quifq? ueftr um de eo fperare debeat , aut pofsit, 
intelliga t is.I ta orfu s, totius fui in Mofcovuiam itineris rationem, quacqj 
Princeps feriptis literis, addito iuramento,fibipromifiiTet,nequculla ex 
parte promifsis ftetiflct.rcferebat • Cumcp fua de Principe expetflatione 
falfus c(Tct,uoluifle denuo' in patria redire : ideo fe captu eflc.qua iniuria 
cum prauer meritum afficeretur.morte feno magnopere refugere, pra> 
fertim cum fciret.communi lege naturx omnibus aeque moriendum ef» 
fc. Et cum corpore ualido.ingrniocp ad omnia uerfatili eflet, multum e» 
tiamualebatconfilio.ferijsiocofisquerebus aeque' idoneus, plancq; (ut 
aiunt)omniu horarum uir:qua animi dexteritate multum fibi gratiae au» 
thoritatiscp apudomncs.Germanosprffertim.ubi educatus fucrat,con 
ciliauerat.Tartaros, Alexadro rege imperante, infigni clade profligaue- 
rat:neq?a' Vuitoldimortc, Lithvuani tam praeclaram a' Tartarisuufio- 
riam unqua reportarunt. Hunc Germani uoce Bohemica , Pan Michacl 
uocabant:quicum,uthomoRuthenus Grarcorum in fide ritum ab ini- <• 
tio , eo'cp pdft obmiflo , Romanii fequutus fuilTct.quo Principis in feira 
indignationemqt lemret.mirigarctqj, in uinculis denuo Ruthenicum af» 
fumpfit • De cius liberatione, nobis in Mofcovuia exiftentibus , multi 
praeclari uiri.in primisautem Principis coniunx, quae fibi ex fratrene» 
ptiserat, apud Principem laborabat, intercedebat pro eo etiam Cacfar 
Maximilianus.litterasq! fpccialcsin priore mea legationead Principem 
nomine fuodcderat:quibus tamen ufcp adeo' nihil cfFc<fhimeft,ucmihi 
tum nec aditus ad fc pateret: imo neuidendi fui copia dabatur. Inaltera 
ucro' legatione, cum forte deliberatione eius tranaretur , faepius a' Mo» 
fcis interrogabar, an hominem nouiflem? quib.equidc , quod in rc fuam 
fore pu taba, nomen me dun taxat cius aliquando audiuifle,rcfp5di. Atcp 
Michael tuliberatusacdimiflusfuit:cuius neptim Princeps,uiuentead- 
huc priore uxore cum duxiflet, tanta fpem in eo p onebat, u t filios fuos il 
lius uirtutc a' fratrib.in regno tutos fore crederet: tutore den i qj filiorum 

fuorum 


T" 


«1 


COMMENTARII. 10$ 

A fuorum tcftamento inftitu erat. Mortuo dein Principe, uiduam lafciuicn 
rem cum identidem increparet, proditionis crimine ab ea infimulatus, 
captuscp infoclix moritur- Qua repatrata,non longe poft, ipfa m quo q? 
ita fxuien tem,ucneno fublatam : adulterum ucro' Ovutzina duftum , in 
partes laniatum ac diffedhim aiunt. 

. Vuolinia,mter Lithvuanig principatus.gentem bellico (iorem babet. 
. Lithyuaniaadmodum fyluofaeft.paludesingentes,& multos fluuios 
habct:quorum ali),ut Bog.Prepeti.Thur & Berefina.Orientcm uerfus 
Boajfthcnem illabuntpr.alrj uero.ut Boh,Cronon,& Narcvu.Septcn- 
trionem uerfus decurrunt .Coelum inclemens , animalia omnis generis 
parua habet : frumento quidem abundat , fcd feges raro' ad maturitatem 
pcrucnit.Gcns mjfera,& graui feruitute oppreila.Nam ut quifqj famu- 
lorum catcrua ftipatus,domum coloni alicuius ingreditur,impunc quid 
ifitfaccre.rcs aduite ufum nccciTarias raperc,abfum crc, crudeliter etiam 
cplonujuerberarelicet. Colonis tjuauis de caufaad dominos fuosabfqj 
j muneribus aditus non patet. quod (i etiam admittantur, ad Officiales & 
Prxfedtos relegantur: qui nifi munera accipiant, nihil boni decernunt, 
conft ituujitue. Ncqj ucro hsccfolum tenuium ratio eft , fed etiam nobi- 
lium.fiaprocerib.impetrarcquippiauolunt. Audiui aquoda primario 
OfHcialc apud Regem iuniorcm,qui dixit, Vnumquodqj uerbum in Li 
thvuania aurum eUc • Regi quotannis imperatam pecuniam pro defen- 
dendis regni fimbpspendunr.Dominis.prsetcr cenfum.hebdomadatim 
fex dies laborare: Parocho deniq; dutfla, ucl mortua uxore , liberis fimi- 
liter natis, aut uita defundis, eo quo confitentur tempore, certam nume- 
rare pecuniam coguntur.Tarp dura porro' feruitute i Vuitoldi tempore 
inihuiKufcp diem detinentur, ut fi quis forte' capite danatus fuerit, de fe 
ipfp,iubcntedomino,fuppliciumfumere, fuiscp manibus fefufpcndcre 
cogatur.qupd fi forte' facere recufaucrit, tum crudeliter cxfus,atcp imma 
nicer excarnificatus, nihilominua fufpenditur . Hac feueritate effedum 
ert,utfiIudcxautPrxfeclusinrcprxfcnti con(litutus,reo moram forte' 
C ncifbcnci, minatus fueric,aut foluinmodo dixerit,Pcftina,dominus irafei- 
turitum mifer grauiisimauerbera extimcfcens.laqueo uitam finit. 

Z> £ FER I S. 

Feras habctLithvuania.prxter easquarin Germania reperiuntur, Bi- 
fontes, Vros, Alces, quos alrj onagros uocant,cquos fylueltres . Bifon- 
temLithvuani lingua patria uocantSuber:Gcrmani improprie' Aurox, 
uel Vrox:quod nominis uro conuenit,qui plane' bouina formam habet, 
cum bifontes fpecie fint difsimilima. lubati enim funt bifontes, & uijlofi 
fecundum collum & armos, barba quadam amento propendente , pilis 
mufcumrcdolentibus,capitebreui,oculisgrandioribus,& toruis, quali 
ardentibus, fronte lata: cornibus pleruncpficdidudhs&porrciftis, ut 
intrruallum eorum tres homines bene corpulentos infidentes capere 
pofsit: cuius rei periculum faftum perhibetur a' rcgePoIoniac Sigtfmun- 
do, huius qui nunc regnat Sigifmundi Auguftipatre.qucm bene hab to 
& firmo corpore fuificfcimus,duobus alqs fe no minorib . (ibi adiuct is. 

1 Tergum 


MQ RERVM MOSCO VlTICARVM 

Tergum ipfiim ceu gibbo quoda attollitur, &f priore &pofteriof e cor» A 
pons parte demifsiore. Quiuenantur bifontes,eos magna ui,agilitatfc 
tvTolcrriaprcditosefleoportct.Deligiturlocusuenatuiidoncus.inquo 
fint arbores iurtis diremptae fpacijs, truncis nec crafsis nimis, ut facile' cu> 
cumiripofsint:necparuis,utadtcgendumhominemfuffiaant. Ad ha* 
arbores finguli uenatores difponuntur, atque ubi canibus perfequenti» 
bus exagitatus bifons eum in locum propellitur, qui primus ex u enato» 
ribus fele profert,in eu magno impetu fertur . At is obiedu arboris fefe 
tuetur, & qua poteft percutit uenabulo fera : qux ne fxpius quidem ida 
cadit.fed incefa magis ac magis rabie.non tantum cornua, fed eria linguS 
uibratrquam ita fcabra & aipera habet, ut uenatoTe folo ucftis eius arta» 
«flu comprehendat &attrahat:necanterelinquar,qua'mocddat.Quo'd 11 
quis forte circumcurlitando & feriendo deladatus rclpirare cupit, is ferg 
obi]cit pileum rubrum,in quem &C pedibus & comibus faeuit.Siuero' al» 
teri in idem certamen non confeda fera defeendere libet , ut fieri necefie 
cfi.fi falui illinc abireuelint : is eam facile in feprouocat, fi uel femel fono ar 
barbaro Lululu fucclamarit. 

Vros fola Mafovuia Lithvuanif co termina hab ecquos ibi patrio no 
mine Thuruocant.nosGermani proprie Vrox dicimus. Sunt enim ue» 
re' boues fyluefires, nihil a domcfticis bobus diftantes , nili quod omnes 
nigri (unt,& dudum quendam inftar linex ex albo mixtum per dorfum 
habent . Non cfi magna horu copia: funtqj pagi certi,quibus cura & cu» 
fio dia eorum incumbit:ncc fere' aliter quam in uiuarfjs quibufda feru an» 
tur. Mifccnturuaccisdomefticis.fednon finenota. Nam in armentum 
poftea, perinde atep infames, a egteris uris non admtttutur:& qui ex eiuC* 
modimixtione nafcuntur uituli,non funtuitales. Sigifmundus Au» 
gufius rex mihi apud fe oratori donauit exentera tum unum, quem uena» 
tores eicdum de armento femiuiuum cofecerantrredfa tamen pelle.qup 
frontem tegit.quod non temere fadumelTe credidi: quanqua cur id fieri 
folerct,per incogitantiam quandam non fum percontatus. Hoc certum 
eft,in precio haberi angulos ex uri corio fidos. & perfiiafum eft uulgo, 0 
horum prxeindu partum promoueri, Atqj hoc nomine regina Bona, 
Sigifmundi Augufti mater, duos hoegenus angulos mihi dono dedit: 
quorum alterum ferenirsima Domina mea Romanorum Regina , fibi a 
me donatum, elementi animo accepit. 

Qugfera Lithvuanis fua lingua Lofs eft,eam Germani EIled,quidim 
Latine Alcen uocancPoIoni uolunt onagrum , hoc eft afinum agreftem . 
cfie.non refpondente forma* Sedas enim ungulas habet : quanquam 8C 
quxfolidas haberenqrepertx fint.fed id perrarum eft. Animal eft altius 
ceruo, auribus & naribus prominulis , comibus a ceruo nonnihil diuer» 
fis, colore item magis ad albedinem tendentc.Curfus eft uelocifsimfinon 
quo extaa animalia modo, fed gradarii inftar. Vngulx,tan» 
quam amuletum,contra morbum caducum 
geftari folent. 


VltVl 







COMMENTARI». WJ 

/i In defertis campis circa Boryfthenem , Tanaim & Rha , eftouis fylue* 

ftris,quam PoloniSoIhac,MofciSeigackappellat,magnitudini8capreO 
lac, breuioribus tamen pedibus: cornua in altum porre (fla, quibufdam 
circulis notata , cx quibus Mofci manubria cultellorum tranfparentia 
faciuntiuelocifsimi curfus,& altifsimorum (altuum. 

Samogithia proxima Lithvuanix eft prouincia , in Septentrionem 
ad mare Bal t licum , quae Prufsiam quatuor miliarium Germanicorum 
fpacio a Livuonia diuiditrnullo oppido.aut caftro munito infignis. huic 
ex Lithvuaniaa Principe Prxfeftus, quem fua lingua Starotfa, quali 
feniorcmappcllant.prgficitur.neqj temere is,nifigrauifsimasob caulas, 
officio mouctur:fed quoaduiuit, perpetuo' manet. Epifcopum hab et Ro 
mano Pontifici fubiedum. In Samogithia hoc in primis admirandum 
occurrit, quod cum eius regionis homines proccrautplurimum (latura 
fintjfilios tamen alios corporis magnitudine excellentes, alios perpufiU 
Ios,acplanenanos,uelutiuicifsitudine quadam, procreare folent.SamO' 
B gith ac ueftitu uili.eoq; ut plurimum cinericio utuntur . In humilibus ca* 
iis.ijsq? oblongioribus uitam ducunt, in quibus ignis in medio coferua> 
tur : ad quem cum pa terfamilias fedet, iumenta, totamcp domus fux fu* 
pclletfhlcm cernit. Solent enim fub eodem , quo ipfi habitant, tedo, fine 
ullo interditio pecora habere. Maiores urorum cornibus pro poculis 
etiam utuntur. Audaces funt homines ,& ad bellum prompti: loricis, 
alrjsqj plurimis armis, praecipue aut Cufpide, & eo breuiore, uenatorum 
more,in bello utuntur. Equos adeo' paruos habent, ut uix credibile fit, 
ad tantos labores eos (ufficere pollc.quibus foris in bello,domicp in co^ 
lendis agris utuntur. T erram non ferro, fed ligno profcinduht : quod eo 
magis mirandum, cum terra eorum tenax, & non arenofa fit, quaque 
pinus nunquam crefcit. Araturi ligna complura, quibus terram fubi> 
gunt,lococp uomeris utuntur,fecum portarefolent : fcilicet ,ut uno fra* 
<flo,aliud atq? aliud, ne quid in mora fit,in promptu habeant. Quidam cx 
prouincix prxfeftis, quo prouinciales grauiore labore leuaret, muP 
c tos ferreos uomeresadferrifecerat • Cumautem eo.fequentibusqj ali* 
quot annis , fegetes aliqua codi intemperie expedbationi agricolarum 
nonrefponderent, uulguscp agrorum fuorum fterilitatem ferreo uo/ 
meriadfcriberet.nec aliud quicquam in caufa efle putaret,Prf fedus ucr( 
tus feditionem,amoto ferro.fuo eos more agros colcrepermifit. Prouirt 
cia hxc nemoribus,fyluisq; abundat, in quibus horrendx quandocp uu 
fiones fieri folcnt. Sunt ctiamiuimillicidololatrx complures, qui ferpert 
tesquofdam quatuor breuibus,lacertarum inftar,pedibus, nigro obcc* 
foqj corpore trium palmarum 15 gitudincm non excedentes , Givuoitcs 
di(fbos,tanquam penates domi fux nutriunt: eosqjluftrata domo ftatis 
diebus ad appofitu cibum prorepentes, cum tota familia, quoad faturati 
in locum fuum reuertantur, timore quodam ueneratur . Quod fi aduerfi 
quid illis acciderct.ferpcnte Deum domcfticum male acceptum ac fatu^ 
ratum c(Te credunt . Cum priori ex Mofcovuia itinere rediens, inTroki 
ueniffem , referebat hofpes meus , ad quem forte diuerteram , fe eodem 

1 3 quo 


I 


114 RERVM MOSCO VITICARVM 

quo ibi eram anno.abciufmodi quodam ferpentis cultore aliquot aluca A 
riaapumemiiTc: quem cum oratione fua ad ucrum Chrifti cultum ad- 
duxiflet,ut'cp ferpentem quem colebat occideret, perfuafiflet, aliquanto 
poft cum ad uifendas apes fuas eo' reuerfus fuiifet, hominem facie defor* 
ma tum, ore aurium tenus miferabilem in modu diducfto offendit .Tanti 
mali caufam interrogatus,rcfpondir,fe,qudd ferpenti deo fuo manus ne 
pharias inieciilet,ad piaculu cxpiandu.lu endamq? pccna , hac calamitate 
puniri: multacpgrauiora, fi ad priores ritus fuos non rediret, eum pati 
oportere. Harc quamuis non in Samogithia.fed in Lithvuania funt acia, 
pro exemplo tamen adduxi. Mei nufquam melius, nobiliusue.quodqt 
minus cerx habeat, album'q}fit,quam in Samogithia.reperiri aiunt. 

Mare quod Samogithiam alluit, quodep Baltheum,quida Germania - 
cum,alq Prutonicum, nonnulli VeneticujGermaniuero' alludentes Bal* 
thco.Pclts appellant:Sinus proprie dicitur, interluit namcp Cimbricam 
Chcrfonefum.quam hodie Yuchtland.&SunderYuchtland Germani: 
Latini uero',nomine inde pariter fumpto , Iuciam uocan t. Alluit Si Ger- » 
maniam,quam Baifam dicunt, incipiendo ab Holfatia, quae Cimbricam 
contingit:dcinLubicenfem tcrram.item Vifmariam,& Roftok,Magno 
polenlium Ducum ciuitates.totumi^ Pomcranixtradum. id quod no- 
men eius loci indicat. Pomorqac enim Slavuonica lingua idem cft,acli 
diceres,Iuxtamarc,fcumaritimuin.IndcPrufsiam, cuius metropolis cft 
Gdanum, quod Si Gedanu & Dantifcu appellatur, alluit. PorroDucis 
Prufsie fcdcs cft.quam Germani Regium monte appellant.Eo loci certo 
anni tempore,fuccinum mari innatans,magno hominum periculo, pro- 
pterfubitum maris acceflum Si receffum aliquando, pifcatur • Samogi- 
thiamuixi 1 1 1 miliaribus contingit :atqj longo tandem tradu Livuo- 
niam,& eam parte qua uulgoKhurland.Curetos abfcp dubio uocant,& 
regiones qua: Mofcofubfunt:VuinIandiiidcnicp, quae Svuetenfiu ditio 
nis cft, unde etiam Vencdicu nomen origine duxiflc arbitratur, circum* 
luit. Ab altera aure parte Svuetia contingit- Toru autem Daniacrcgnu. 
quod infulis maxime conftat,in hoc finu corinetur: exceptis Iucia &Sca* ^ 
dia, qua- continenti adhaerent. Gotlandia quocp infula regno Dani£ fub- 
icda.m lioc (inu cft: cx qua pleriqj Gotthos prodrjfte putabant : cum ta- 
men loge' anguftior fit.quam qug tantam hominum multitudine capere 
potuiffct.Prxtcrea fi Gotthi ex Scandia progrefsi fuiftent, ex Gotlandia 
inSvuctiam,&itcru reflexo per Scandia itinere (quodrationiminime* 
cofentaneu eft)oportui(Tct eos reuerti. In Gothia infula adhuc Vurjsby 
ciuitatis ruina: extant, in qua omnium illae prxtcrnauigantiu lites ac con 
troucrfix cognofccbantur, ac conftituebanturreo' etiam ex longinquis 
illis maritimis locis caufa: acnegotiadeferebantur.prouocabanturcfc. 

Livuonia prouincia inlongitudine fecundum mare protcnditur.Hu- 
ius metropolis eft Riga.cui Teutonici ordinis magifter prjcft.In ea,prg* 
ter Rigcnfiumarchtcpiicopum, Riualicnfis 8 i Oisilienfis epifeopi funt» 
Oppida habet complura: prxcipu e autem ciuitatem Rigam ad ftuuium 
Dvuma.non longe' ab oftijs:item Revualia & Dcrbten auitates.Revua 

‘ liant 


COMMENTARII. ll? 

A liamRuthcniRolivuamDerbtuerbluryovugorodappellant.Riga no- 
m en fuumutraq; lingua retinet.Fluuiosnauigabiles,Rubonem&Ncr' 
vuam habet. Huius prouincix Princeps, fratres ordinis, quorum primi 
Commendatores uocantur,item proceres & ciues,Gcrmani fere omnes 
funt . Plebs uc tribus fere linguis utitur , ita in tres ordines feu tribus eR 
diuifa.In Livuoniam ex Germani® principatibus, Iuliaccnli,GeIdrcnlT; 
& Monaftericnfi, quotannis noui & feruitores Si. milites deducuntur: 
quorum pars in demortuorum, altj in eorum locum qui defumfti annuo 
officio.quafi manumifsi in patriam redeunt,fuccedunt.Infigni equoruni 
copia adeo' abundat, firinicp funt, utha&enus tam regis Polonix, quani 
magni Ducis Mofcovuix hoftiles Sc frequetes in agros eorum incurlio 
nes fortiter fuftinuerint,fe'cp ftrenuc' defenderint. 

Anno Domini tyoz, menfe Septembri, Alexander Poloniae rex, ma* 
gnuscp Lithvuaniae Dux.Magiftrum Livuonienfcm Vualtherum a Ple 
terberg,pa<flionibus quibufdam induxit.utipfeinflrucflo exercitu Mo* 
B’fcovuixDucisprouinciasaggrederetur:pollicitus,ubiis hoftile terram 
attigilTct, cum magno fe exercitu affuturum • Scdcnim Rex cum ad con* 
lficucum tempus, licuti receperat, non uenifTet, Mofcfqj cognito hofliu 
aduentu,ingentimultitudincmagiftrooccurri(Tcnt, iscp cum fedefertu 
uideret,nccp finefumma turpitudine periculoq? retrocedere poflct,fuoS 
primum pro tempore paucis adhortatus.mox exoneratis tormetisjfre. 
nue' holt em aggrcditur:primocp impetu Ruthenos difsipar,atq? in fuga 
conucrtit. Cum autem pro numero ho Ilium pauciores cllent uiclorcs, 
grauiorecp armatura prxpcditi,hollem longius pcrfcquinonpofTent: 
Mofci re cognita,recupcratis animis,denuo' in ordines redeunt, atq; Ph> 
tenbergij peditatum, qui circiter mille quingenti inlf rudia phalange ho^ 
ili feoppofucrunt, aggrcfsi ftrenue cxdunt.In ea pugna Prxfedlus Mac 
thxus Pernauer.cum fratre Hcnrico,& uexillifero Conrado Schvuartz; 
periere. Huius uexilliferi egregium facinus memoratur, nam cum holt i- 
um telis obrutus, confectusq? diutius liare non polTct.priufquam occu^ 
t berct^alta uoccuirum aliquem fortem, qui uexillum a' fe reciperet, incla. 
mabat. ad cuius uocem Lucas Hamcrfteter.quifccxBraunfuiccnfibus’ 
ducibus, illegitimo tamen thoro, oriundum gloriaretur, illicoaccur^ 
rens.uexillum ex moribundi manibus capere nitebatur, quem Conra* 
dus. Ime quod fufpedlam haberet illius fidem, (Tue quod tanto honore 
indignum clTc arbitraretur , tradere rcculauic . Cuius iniurix Lucas im. 
patiens.edudlo gladio manum Conradi cum uexillo amputat. Conra-" 
dus nihilominus uexillum altera manu & dentibus mordicus appre^ 
hendens , tenec.laccratcp. Lucas uexilli fragmentis arrcptis.proditisque 
peditum coptjs , ad Ruthenos deficit. Huius defe&ionc facium clt, ut 
quadringenti fere’ pedites ab hollibus mifere' trucidarentur: reliqua tur* 
ba cum equitatu , feruaris ordinibus , ad fuos incolumes rediere. Huius 1 
cladis autor Lucas, pollea a' Mofcis captus, atep in Mofcovulant mitTus; 
in aula principis aliquadiu honello loco fuit. V erum is accepte a' Mofcis 
iniurix impaties^x Mofcovuiaclam ad ChriftiernuDanixregcpollea 

l 4 profugit; 


U6 RERVM MOSCOVITICARVM 

profugit, a' quo tormctisprxficitur.Cum autem pedites aliqui.qui ex ea * 
clade euaferant, in Damam elapfi, illius proditionem Regi indica flent, 
nec cum co una militare udlent, rex Chrifticrnus eum in Stockholm 
mitic : mutatocp poft regni flatu , loflcricus , alias Guftaus Sueti* rex, 
recuperata Stockholm, Lucam ibi inuentum.numero familiarium fuo» 
rum aferibit, & Vuiburgoppido praeficit : ubi cum nefeio cuius crimi» 
nisfeinfimulari cerneret, ueritus grauiora, denuo' in Mofcovuiamfe 
recepit: ubi ego illum honorifice' ucftitum, inter Principis ftipendia» 
riosuidi. 

S vuetia imperio Mofci contermina,Nortvuegi* & Scandi* non 
cusconiunbaefl, atque Italia Neapolitano regno &Pedemonti: ma» 
riqj Balthco , dein Oceano , & co quod nunc Glaciale appellamus, cir» 
cumquaq; fere alluitur.Svuetia,cuiusregiaHolmia, quam incoI*Stoo 
kolm , RuthcniStecolnaappellant, amplifsimum regnum, mulus & 
uarias nationes complebitur: inter quas uirtutebellica celebres Gotthi, 
qui in Oftrogothos , id efl orientales : & Veftrogothos , id eftocciden» B 
tales Gotthos,pro regionum quas incolunt fitu,diuifi:indecp progrefsi, 
toti orbi.ut plcriqj feriptores memori* prodiderunt,terrori ftiere. 

Nortvuegia, quam quidam Nortvuagiam appellant, longo trabu 
Svuetix adiacet , maricp alluitur . Atcp ut hxc a Sud , id cft Meridie : ita 
illa a Nortjtd efl Septentrione,ad quem fita eft,nomen accepit. Germani 
enim quatuor orbis plagis uernacula nomina indidere, prouinciasq; his 
adiacentes inde denominavere • Oft enim , Orientem fignificat : unde 
Auftria.quam Germani proprie exprimunt, Ofterrdch . Vueft, Ocri* 
dentem : a' quo V ueflualia . ita a Sud & Nort , ut dibum efl , S vuetia 8C 
Nortvuegia, 

Scandiauero non efl infula, fed continens, Svuetix regni pars , qu* 
longo trabu Gotthos contingit , & cuius nunc bonam partem rex 
Danixpofsidet* Cxtcrum cum eam, harum rerum Scriptores, maio» 
rem ipfa Svuetia fecerint , ex caqj Gotthos &C Longobardos progreflos 
fuifle retulerint : uidentur , mea quidem fententia , hxc tria regna ueluti q 
integrum quoddam corpus , Scandi* duntaxat nomine comprehen» 
difle : quia tum illa terrx pars inter mare Baltheum, quod Finlandiam 
alluis, 8cGlacialemare, incognita fuit: quxcp adhuc propter tot palu» 
des, innumeros fiuuios & intemperiem coeli inculta, atqj parum co» 
gnita efl . Qu* res fecit, ut plerique hanc immxnfx magnitudinis in» 
lulam,uno Scandi* nomine appellarent. 

De Corela fupra dibum efl, eam &C regi Svuetix, & principiMo» 
fcovui*, quod ditioni utriufq; Principis interpofita efl , tributariam 
efle.cacp reutercp fuam efle gloriatur: cuius fines ad mare Glacialeufque 
protenduhtur. Cxtcnimcum de Glaciali mari uaria multaq? a plerifque 
feriptoribu s tradantur, haud abs re fore uifum efl, (i illius ma» 
ris nauigationem paucis fubiungam, 

Nauiga» 


COMMENTARII. «7 

A KviVigATio n?6% mazs 

glaculc. 

Vo tempore Scrcnifsimi Principis mei Oratorem apud ma> 
gnumDucemMofcovuix agebam .adcratfortc' GrcgoriuS 
lilhoma,PrincipisiIliusinterpres,homoinduftrius,*qapucI 
Joannem Danix regem , linguam Latinam didicerat . is anno 
Domini 1496,3 fuo Principe cum magiltro Dauid natione Scoto, regis 
Danix tunc Oratore, quem ego quoep priori legatione illic cognour; 
ad regem Danix miflus, totius itineris fui rationem nobis compendio 
retulit : quod cum nobis in tanta locorum difficultate arduum & nimis 
laboriofum uidcrctur,paucis,licutiab co accepi, defcribercuolui. Prin- 
cipio' dicebat, fc cum Dauid iam diifto oratore, a Principefuo dimiflbs, 
Novuogardiam magna perueniife.Cum aut co tempore regnum Svuc- 
tixarege Danix defcciilet, ad hgc Mofcuscu Svuetenfibusdiisidcrer, 
atep adeo’ comune & conflictu iter illi propter tumultus belliebs tenere 
B non polfent , aliud iter longius quidem , ac tutius ingrclTos fuiffe : ac pri- 
mum quidem ex Novuogardia ad oftiaDvuiny ac Potivulo, difficili ad- 
modum icincre pcruenifle.Dicebat aut iter hoc, quod ob moleftias Si la 
bores nunqua fatis deteftari potcrat.eOe fpacio trcccntorii ir. il. Confecti 
fis denicp iri Dvuinxortijsquatuornauiculis,Iittus Oceani dextru fena- 
uigando tcnuiiTc.ibiqi montes altos Si aiperos uidiflc: tandem confecftis 
X v i.mil.finucp quodam traieifto,littus finiftrum adnauigafie.atq? mari 
amplo a dextris rchcio.quod a Ret-ora fluuio.qucmadmodum & adia' 
ccntcs montes, nomen habet, ad Fmlappix populos perueniilc : qui et it 
humilibusin cafis pafsim fecundum mare habitant, ferinamqt propemo 
dum uitii ducant, feris tamen Lappis funt mafuetiores.Eos M< fco uetfli 
gales eflcdiccbat. Relicta pofleaLapporuniterra,acoctuagintamiI.na- 
uigatione conle<fra,Nortpoden regionem, regi Svuctix fubic<flam,atti- 
gille.Hanc Rutheni Kaicnska Scmla.populos ucro’ Rayeni appellat • in- 
de emcnfo ac fuperato lirtoreflexuofo.quodindextruprotcndebatur, 
C ad promontorium quoddam, quod Sanctum Nafum appellant , fc per- 
ii cniflcdicebat.Eft autem SamftusNafus.faxurn ingens, ad nafi fimilitu- 
dinem in mare prominens: fub quo antru uorticofum confpicitur.quod 
fingulis fex horis mare abforbct.acalternatim magno fonitu reddit euo- 
mitep ciufmodi uoraginem. Alrj umbilicu maris, alrj Charybdim dixere. 
Tantam autem huius gurgitis uim efle,ut naues aliasq; in propinquo rcS 
attraheret, inuoluerctatqiabforbcretmcq; fc unquam 111 maiori pericu- 
lo fuiife aiebat - Nam gurgite fubito' acuiolenternauem.qua ueheban- 
tur.ad fc attrahente,. uix magno labore rcnircntibusrcmisfcfecuafiilc. 
Superato S.Nafo.adquendam montem faxofum.qucm circumircopoc 
zebat.pcrucniilc: ubi cumuentis reflantibus aliquot diebus detineren- 
tur , nauta , Saxum ( inquit ) hoc quod cernitis, Scmcs appellant : quod 
nifi munere aliquo ai nobis placatum fuerit, haud facile prxteribimus. 
qucmlfthoma.obuanamfupcrflitionem feincrcpaiTc aiebat, increpa,- 
tus nauca fubticuit,totoq; illic quatriduo uitcmpcltacis retentos, uentis 

pollca 



118 RERVM MOSCOVITICARVM 

pollcaquicfmibus.foluilTe.Cumcj! fecundo iam flatu ueheretur.naucle A 
rum dixifle: Vos admonitione meam deplacando Semes laxo, canquam 
uanam fupcr ftitionem irridcbatisrat rufi ego no Au cla'm afcefo fcopulo. 
Sentes placallcm,nequaquamtranfitus nobis concelTus fuilfct.Interro- 
gatuSjquidScmiobtuIifletfaucnxfarinam butyro permixtam, fuperla- 
pidem quem prominere uidimus ,fe fudillc dicebat. Poftea cum ita naui- 
garcnt^iliud ingens promontorium, Motka nomine , ad peninfulxlpc- 
cicmipGsoccurrifle:incuiusextremitate Barthus caftrum , quod prae* 
ii dialem domum (ignificat , efTet. Habent enim ibireges Nordvucgix, 
ad defendendos fines, militare prxfidium. Tantam autem eiuspromon- 
torqlogitudinemin mare efie dicebat, utuixoAo diebus circumiri pof- 
fet.qua mora ne impediretur,& nauiculas & farcinulas per Ifthmum di- 
midrj miliaris intcruallo, magno labore humeris traduxerunt. Deinin 
Dikiloppor um.qui feri Loppi funt , regionem , ad loeu Dront nomine, 
qui ducentis a Dvuina in Septetrionem miliaribus abeft, nauigafle. atqj 
eo' u fq? Mofcovuix Principem.ut ipfi narrant, tribu ta exigere folere.Re B 
li Ais porro' ibi fcaphis,rcliquu itineris terra trahis confeculc . Referebat 
prxterea , ccruorum ibi greges , ut apud nos boum, effe , qui Nordvue- 
gorum lingua Rhen uocantur,noftratibus'q? cernis aliquanto maiores 
luntj quibus Loppi uicciumentqrum utantur, hoc modo. Vehiculo in 
fcaphg pifcatorix forma fa Ao.ceruos iungu t:in quo homo, ne citato cer 
uoru curfu excidat, pedibus alligatur.Lorum, quo ceruoru curfum mo- 
deratur, finiftra:dextra uero manu baculu tenet , quo uehiculi, fi forte' in 
aliqua parte plus aequo uergerct.cafum fufiineat.atcp eo uehendi genere 
uiginti miliaria feunodieconfecifie, ccruumcp tandem dimififie; quem 
ad dominii fuum ftabulaqj confueta fponte redrj lle.dicebat. Eo tandem 
itinere cofcAo.ad Berges ciuitate Nordvucgij, re Aa' in Septentrionem 
intermoncespofitam, indecp equitatione in Daniam peruenifle* Ce- 
terum apud Dront Sc Berges in folftitio a-fiiuali, diesuigintiduarum 
horarum efledicitur. Blafius alter Principis interpres, qui paucos ante 
annosa Principe fuo ad Caelarem in Hilpaniam mifius fuerat, diuer- e 
fam.magiscp copendiariam itineris lui ratione nobis expofuit. Dicebat 
enim, cum ad Ioannem regem Danix mifius fuilTetexMofcovuia.Ro- 
ftovu ufq; pedes ucnifie:confcenfiscp nauibusPereasIavu, a 1 Pereaslavu 
per Vuolgam in Cafiromovu : indeqt feptem vuerftterreftri itinere ad 
fluuiolumquendam fe peruenifie,per querneum in Vuolochdam pri- 
mum, Suchanam deinde, & Dvuina, ad Berges ufq? Norvuegix urbem 
nauigafict,omma'cp pericula & labores quos Ifthoma fupra retulit, na- 
uigando fupcrafiet.reAa tandem Hafnia Danix mctropolim.qux Ger- 
manis Koppcnhagendicitur.pcruenifie.In reditu uter cpfeperLivuonil 
in Mofcovuiamreuerfosfuifie.illudqjiterannuolpacioconfecifiedice- 
bat.quamuis alter.Gregorius Ifihoma.fe media huius teporis parte tem 
prftatibusin plerifq? locis detentum & remoratum fuifieaiebat. Vtcrcp 
tamen conftanter affirma bat. fc mille &feptingeta vticrft, hoc eftj4o mi 
Laria hocicinereperagrafie. Demetrius ite ille, qui nouifsime apud fum- 

mun 


COMMENTKR it. lt£ 

A mum Pontificem Romx Oratorem egit, ex cuius etiam relatione Pau* 
lusloutus Mofcovuiii fuam defcripfit.pcrqj hocipfum ter in Nordvuc* 
giam & Daniamiffusuenerat, omnia fupra' ditfta ita fc habere confirma- 
Uit . Cxtenim hi omnes , de congelato feu glaciali mari a' me interrogati* 
nihil aliud rcfponderunt, quam fe in rnancimislocisplurimos & ma- 
ximos fluuios, quorum uehementi & copiofoin fluxu maria longis fpa^ 
crjsabiplis littoribus propelluntur, uidifl'e,eos'que abipfislittoribus 
per ccrtafpacia una cu mari congelarhuti fit in Livuonia,alrjs'q? Svuetiac 
partibus- quamtiis enim concurrentium uentorum impetu glacies in ma 
ri frangatur.in fluminibus tamen raro »uel nunquam , nifi inundatio ali- 
qua fuperueniat,glacies tum congeftaeleuatur.autffangitur.nam glacie 
rum frufta, fluuioru ui in mare delata , per totu fere annum fupematant: 
adeo q; frigoris uehementiadenuo cocrefcunt, ut aliquando plurium an 
norum glaciem in Unum concretam,ibi cernere liceat.id quod cxfruftis, 
qUx a uentis in littus propelluntur,facilc cognofcuur .Equidem & Bal- 
B tneum mare in plurimis locis & fxpius congelari, a fide dignis audiun 
Dicebant , etiam in ea rtgione , quxa feris Loppis habitatur , Solem 
xltiUalifolftkio quadraginta diebus non occidere: tribus tamen noftis 
horis corpusfoliscaligincquadamobdu&um, ut radii illius non appa- 
reanr,uideri:tantumcp luminis nihilominus prxbere, ut nemo a labore 
fuo te nebris excludatur. Mofciia&ant,fecx illis feris Loppis habere 
uedioal . quod etfi uerifimilenon fit* mirum tamen noneft, cum alios 
uicinos abipfis ue«ftigal exigentes non habeant. Tributi autem loco 
.pelles & pifces, cum aliud non habeant , pendunt. Pcrfoluto autem aiv 
nu6 tributo, nemini fequicquam debere, fuiquefeiuris efle gloriantur* 
Loppi quamu.is pane , (ale , alqsque gulx irritam entis careant , folisque 
pifcibus& feris utamur, multum tamen proni in libidinem efleperhi- 
bencur. Sagittari} porro peritifsimi omnes, adeo ut fi quas nobiliores 
ihuenatione feras nancifcantur , eas quo pelle integra & immaculata 
potiantur.mifia in probofeidem fagitta interficiunt. Mercatores, aliof- 
C que hofpiscs peregrinos, domi cum uxore ,uenatum euntes relinquunt; 
reuerfi, fi uxorem hofpitis confuctudine Ixtamac folito hilariorem rc* 
periant.munerc aliquo hunc donant:fin minus, turpiter expellunt. Iant 
confuctudine hominum externorum, qui quxfttjs gratia eo’ commeant, 
innatam feritatem deponere, ac manfuctiorcs fieri incipiunt. Merca- 
tores libenter admittunt , a quibus ex crafio panno ueftcs , item fecures, 
acus,coclearia,cultri,pocula,farina,ollx,idcp genus alia ipfis afferuntur: 
itautcotfHs iairi cibis uefcancur.humaniorcsq? mores induerint. Vefti- 
bus.quas ipfi ex diuerfis feraru pellibus cofuunt,utuntur, eocj? habitu in 
Mofcovuiamaliquadoueniunt:paucifsimitamecaligis,acpileis,cxpclle 
ceruina confedlis.utuntur . Nullus illis aurex & argentex monctxufus, 
fola rerum permutatione contentis :& cum aliorum idiomata non cal- 
leant,apud exteros muti propemodu effe uidentur. Tuguriola fuacor- 
ticibus arborum tegunt: & nufquam certas fedes habent, fed abfum- 
ptis uno l©«o feris ac pifdbus ,alio’ migrant. Narrabant etiam prxditfH 
. « * " " " ’ Mofco»/ 


Uo R.ERVM MOSCOVITICARVM 

MofcovuiarPrinapisOrjtorcs/cincifdempartibus altifsimos motes, A 
ad iffxnflimilitudiue flammas fc:npereru<fliotcsuidilfc:& in ipfd NorV 
vucgiamulcos m5tes perpetua codagrationecorruiire. Qua re adduifci 
quidam, purgatoriu igncin ibi clle fabulatur, dc quibus montibus, d um 
lcgationcapud Chriltiernum Danoruin regem tungcrer,eadem fer e' ab 
Nordvuegif Prxfedlis.qui tum forte ad?rat,accepi. Circa oftia Petzorf 
fluurj.qux fun t dextrorfum ab ollrjs D vuine.uaria magnaqj in Oceano 
dicunturefleanimalia. Inter alia autem, animal quoddam magnitudine 
bouis.quod accolxMors appellant* Breucs huic, in lia r callorum , fune 
pedes: petflore pro reliqui corporisfui proportione aliquanto al tiorejia 
tiorecp, dentibus fuperioribus duobusinlonguprominctibus.Hocani' 
mal fobolisacquiciis caufa.cum fuigeneris animalibus, Oceano reliiflo, 
gregarim montes petittubiantequamfomno, quo natura profundiore 
opprimitur,fe dederit, uigilem.gruu m inftar , af fuo numero conllituit: 
qui fiobdormifear, aut forte a uena tore occidatur,reliqua tum facile capi 
polfuntdin mugitu.ut folct , fignu dederit, moxreliquus grex excitatus, b 
pofterioribus pedibus dentibus admotis,fumma celeritate, tanquauehi 
culo per monte delapfi.in Oceanum feprxcipitat:ubiin fupernatatibus 
glacieru frullispro tepore etia quiefcerefolcnt.Ea animalia uenatores. 
folos propter dentes infctflantur: ex quibus Mofci,Tartari,& in primis 
Turei, gladiorum Sfpugionum manubria affabre faciunt : hisque pro 
ornamento magis, quam ut grauiorcsi<flus(utquidam fabulatus efl)im 
cutiant,u tuntu r. Porro apud Turcos,Mofcos & Tartaros hidentespO' 
dercucneunt.pifciumtp dentes uocantur. 

Mare GlacialeultraDvuinam,adPetfchora,& Obi ofliaufqF,lon£c' 
latecjj protenditur. ultra quae Engronelandt regione elTe aiut. Eam cum 
ob altos montes, qui perpetuis niuibus obliti rigent,tum perpetuam gla 
ciem mari innatantem (qux nauigationem impediat,periculofamtJ) fi/ 
ciat) a conucrfationefeu commercio nollrorum hominum fciundam, 
atque ideo incognitam ede audio. 

T>E iZiODO SX CirPlEHT)/ ST 


rr - traftdndi Oratores. 

Ratorin Mofcovuiaproficifccns.ciusqj limitibus appropM 
quans.nuncium ad proximam ciuitatem mittit , quieius ciui' 
uwV^jj tatis Prgfedo indicet,fc Oratorem talis Domini,hmites Prin 
cipis ingrelfurum.Mox Prgfeifhis.non folum a' quo Principe 
mittatur,fed cuius etiam conditionis , dignitatis ue Ut ipfe Orator , item 
quotus ueniat , diligencerinquirit:quibuscognitis,aliquem cum cornis 
tatu,habita ta Principis a quo mittatur, dignitate, quam Oratoris ratio* 
nc,ad excipiendum deducendum Oratorem mittit.Interim etiam ma* 
gno Duc/.unde & a quo ueniat.corinuo lignificat. Milfus.cx itinere pa» 
riter aliquem cx fuis prxmittit.qui Oratori fignificet.Magnu hominem 
aduenire.qui cum certo loco (locum delignans) excepturus fit . Porro' 
Magni hominis titulo propterea utuntur, quodilludprxdicatum Ma< 

gnus. 


commentarii. Ul 

A gnus.tribuitur omnibus excellentioribus perfonis.ncq; enim quoquam 
■nrcnuum,autnobilem,autBaronem,illuftrcm aut magnificum uocant, 
aucalio denicp id genus titulo ornant. Cxtcrumin congrcHu ,mi(iusille 
adeo' no cedit Ioco.ut niucm hyberno tempore.ubi fubtiftir,ucrrcre,ieu 
terere ita iubeat , quo' Orator prxtcrire queat: ipfe interim uia trita.feu 
publica non cedit. Prxterca in cogr cilu & hoc obfcruarefblcnt.mittunt 
nunciumad Oratorcm.quieum admoneat, ut ex equo aut uehiculo dc^ 
fcendacd autem aliquisautlafsitudinem.autxgritudinem caufatusfuc> 
rit.tu refpondentjqudd ncc proferre, nec audire uerba Domini, nifi ftan 
do liceat. Imo'miflus diligenter cauet, neprior ex equo aut uehiculo de- 
fcendat,ne uideatur hac re derogare domino fuo.quin ubi Oratorem cx 
equo defccndcrcanimaduertitjtum primum ipfe dcfccndit* 

In priore mea legatione nunciabam occurrcti extra Mofcovuiam, me 
fc/Tum ede de uia,&: ut in equis expediremus expedienda. At (ibi id faci* 
undum (repetita priore caufa) nequaqua uidebatur . Interpretes & alrj 
B iam defcendcrant,monentes mc,ut & ego defccndercm. Quibus rcfpon 
dcbam,quamprimum Mofcusdefccndct.mequoqj dcfccfurum.Equi.* 
dem cu m uiderem ipfos eam rem tari facere , dcclTcipfc quoq; Domin o 
mco,eiuscp minuere authoritatem,paritcr nolui.Scdcnim prior dclccm 
derecum renueret, iliaque fupcrbiaaliquantifper protraheretur, finem 
facere uolcns,moui pedem ex fubqcecphippiario, tiiquam dcfccnfurus. 
qua re animaduerfa , nudus continuo' ex equo dcfccndit : ego ucro’ lente’ 
me ex equo dctuli.ita ut illum a' inc illufum ciTc pOcnitucrit. 

Sub hxc acccdcs.apcrto capite inquit:Magni domini Badii], Dei gra 
tia regis & domini totius Rufsix,& magni ducis, &Tc. (recitando potio/ 
res principatus)Locutencns & Capitancus N. prouincix , &c. iufsittu 
l]i dgnificarc. Poftquain intellexit tc Oratore tanti domini, ad magnum 
dominum noftrum uenire,midt nos tibi obuia, ut te ad fc deduceremus, 
(repetendo titulum principis,& Locutcnentis.)Prxtcrea nobis deman 
datu cit,ut inquircremus.quam fanecquitaucris* (is enim modus cft in 
C excipicdo. Quam fanc equitaiti QDein Oratori dextram midiis porri- 
gitincq; rurfusfionorem prior exhibet, nid uideat Oratore caput fuum 
aperirc.Subhgc,humanitatisfortcofficioaddu(dus,ultrdOratorccom 
pcllat,quxrcs,quam fane cquicadct.Poftremd dat dgnu manu innuens, 
Afccndc & uade. Confcends tandem equis , aut uchiculis,fubfiftit loco 
una c2 fuismccp uia cedit Oratori,fcd poliremus ai longe' fcquif, curatcp 
diIigctcrncquifqjrctrocedat,aut fubfequatur:proccdctcOratorc,mox 
Icifcuatur.primu nomen Oratoris,&; dnguloru fcruitoruriccmnomina 
parentum.&cxquaquiiq? prouincia oriundus dt, qualem quilq; calleat 
linguam, & cuius dtcoditionis.an principis alicuiusfcruitor, an Oraco* 
risconfanguincus,autaffinisdt:&an prius quoq? incorum prouincia 
fucrit.qux lingula ad magnum ducem per literas cotinuo' rcferunr.Por^ 
ro' cum paululum progrclfus cft Orator.occurrit homo , mandatum di* 
cens fc a Locumtenctchabcrc.ut dbidc omnibus ncceflarrjsprouidcat. 
Dobrovunaigitur,oppidulo Lithvuanig,adBoryfthei\edto,cgrcfsi, 

m otftoqj 


IZX R E R V M MOSCOVITIC ARVH 

odocp eodem die miliaribus confedis, cum limites MofcovutaattigiC 
femus, fubdiuo pernodauimus: fiuuiolum aquis redundantem ponte 
ftrauimus, ut poft mediam nodem inde progredi , & Smolentzko per* 
uenirc portemus. Na ab ingreflu.fcu limite, in principatu Mofcovuisc, 
Smolentzkociuitasduodecimmiliarib.tanuim Germanicis diftat. Ma* 
necum adunum feremiliare Ger.progrefsi ertemus, honorifice' fufcipi* 
murratq? inde uix ad dimidiu miliare progrefsi,loco fu b diuo nobis con 
ftitutopatieter pernodauimus:poftero dierurfus ad duo miliaria pro* 
grcfsisjocuspcrnodandi conftitutusfuit.ubia dcdudorenoftro pro* 
lixc&laute accepti fumus.Caeterumfequentidie(qua: erat dies Palma* 
rum ) quamuis feruitoribus noftris mandaucramus, ut nullibi fublifte* 
rent.quin cum farcinis reda Smolentrko con tenderent :eos tamen, uix 
ad duo miliaria Ger.progrefsi, in loco ad pernodandum conftituto de* 

, tentos inucnimus.Nos autem cum ulterius pergentes uideret, obfecra* 

bant,ut faltem ibi prandium fumercmus.quibus parendum erat.Ea ete* 
nim die dedudor nofter.Oratores fui domini ex Hifpania a' CaTarc no* » 
bifcum reucrtenteSjKnes Ioancm Poferzen Iaroslavuski,& Simeonem 
Trophimovu fccretarium inuitauerat.Ego qui fciebam caufam,cur nos 
tam diuin his folitudinibus detinerent (miferant etenim ex Smolcnrz* 
ko ad magnum Ducem.nunciando aduentum noftrum.expedames re* 
fponfum.an liceret nos ducere in caftru, necne) uolui experiri animum 
illorum, ingrediorep uiam Smolcntsko uerfus.Id alij procuratores cum 
animaduertunt , cueftigio' ad dedudorem currunt , difceflum noftrum 
nunciant:mox rcuer(i,orant, mifcentes etiam precibus minas , ut mane* 
remus. Sed illis interea huc atq? illuc curfitan tibus.cum ad tertium fere' 
pernodandilocum perueniflemus,meus procurator inquit: Sigifmun* 
de quid agisCcur pro arbitrio tuo in alienis dominijs contra ordinatio* 
nem domini progrederis? Cui refpondf.Equidem non fum aftiietus it» 
fyluis.more feraru, fcdfubtedis& inter homines uiuere. Oratores do* 
mini ueftri tranrteruntperregnumdominimeipro arbitrio fuo,&T de* 
dudi funt per ciuicatcs.oppida & uillas* Hoc idem & mihi liceat* Ncqr C 
eft mandatum domini ucftri,necpcaufam necefsitatem uc tantae mora; 
uideo-Poftea aiunt fefe parum deflexuros.caufantes nodem iamimmi* 
nere:prarterea fero caftru ingredi haudquaquam couenire. Horum auc 
nos caufas.quas praetendebant,contenentes,reda Smolctzko cStendi* 
mus;ubi ta anguftis tuguriolis.procul a caftro accepti fuimus,ut equos, 
nifi prius effradis ianuis, inducere non potuerimus. Sequenti die rurfutf 
perBoryfthenemtradudi.exoppofitoferecaftriad Boryfthenem per> 
nodayimus . Tandem Locumtenens per fuos nos excipit,atque quin* 
tuplici fere potu honorat: Maluatico fcilicet, & Graeco uino.caeterae-* 
rant medones uarrj,item pane & certis ferculis.Manfimus in Smolent^> 
ko decem dies, expedantes refponfum magni Ducis. Venerant autem 
duo nobiles a magno Duce, ut noftri curam haberent, nosq? Mofcovoift 
am deducerent. Ades ueroutriulq? noftrum ingrefsi.ornati commo> 
dis ueftibus,nequaqua caput aperientes, putabant id nos priores facere 

oportere; 


J 


n ' C 6 M M E N T X R 1 1» ’ ' ~ ■ UJ 

A oportere: quod tamen negleximus. Poftremd, cum mandatum Princi- 
pis utrincp referendum & audiendum eflet , prolato Principis nomine, 
honofem exhibuimus. Caetenim quemadmodum uarijsin locis deten- 
ti tardius Smolcntrko ueneramus : ita ibi quoq? diutius quam par fuit, 
detinebamur. NVautem longiore mora grauius offenderemur, aut ipfi 
dciiderio quodammodo noftro dcefle uideretur , femel atq? iterum nos 
acce(Ierant,dicenrcs, Cras mane difcedemus. Nos itacp mane equos ce- 
leriter adornauimus,acrinftiq? tota die expedtauimus-Tandem uefperf 
cum quadam pompa ueniunt.feq? eo die haudquaquam expedire potu- 
iffercfpondcnt. Cras mane tamen rurfus,utaritea,iterfefeingremiros 
pollicentur:quod pariter diftulcrunt. nam uix tertia die po'ft,circa meri' 
diem difceiTeramus, eacp tota dieiciunauimus. Sequenti quocp die lon- 
gius iter conftitueranr,quam quo currus noftri peruenirepoflent. Inte- 
rea teporis omnes fluuq hybernis niuibus diiTolutis , aquarum multitu- 
dine rcdundabant.Riuuli quoq; nullis coerdti ripis, ingetem aquarum 
B uim uoluebantradco' ut tuto', citraq? maximos labores tranliri non pof- 
fent.Pontcs enim ante horam,duas aut tres fatfli, exundantibus aquis na 
tabat. Parum igitur abfuit,quin Comes L eonhardus deNugarolis, Cae 
faris Orator.alteradicpoftdifccilumaSmolentzko, fubmerfus fuiffer. 
Equidem dum in ponte iamiam natante ftarem , curarcmq? ut impedi- 
menta tranlportarentur.cquus fub eo conciderat, eumejj in ca:ca ripa re 
liquerat. Procuratores duo illi, proximi tum Comiti,(ne pedem quidem 
auxiln feredi gratia moui(Tent:adco' ut nifi alij a loge accurrilTent.eumqj 
luuillen t.adlum de eo fuiffet . Veneramus co die ad quendam pontem, 
quem Comes cum fuis maximo periculo tranfierat.Ego.qui currus fcie- 
bamhaud fubfequu turos.dtra pontem manfi, & uillici cuiufda domum 
fuiningreffus. Et cum procuratorem negligcntiuscibu curare uider em, 
propterea quod fefe commeatum praemifiife refponderet : ipfea' matre- 
familiascibum.quemlibenter&Tiufto precio dabat.comparabam. Hoc 
ille ubi refciuit,matronx illico inhibuit.ne quicq? mihi uendcrct.Quod 
C cum animaduerti.nuncium illius acccrfi,mandauique utprocuratori df 
ceret, ut aut cibum tempcftiue'ipfe curet, aut emendi copiam permittat» 
quod nifi faciat , caput fim illi diminuturus. Noui, inquam , morem ue» 
ftruin: multa conquiritis ex madato domini,&hocnoftronomine,quae 
tamen nobis nori porrigitis, ad hoc non pcrmittitis,utnoftris fumpti- 
busuiuamus.minatuslum,h«ccmePrincipidi^turum. His uerbismi- 
nuiilliusauthoritatc.itautdcincepsmenonfolum obferuarct.fed quo^ 
dammodoucnerarctur.Poftuenimusad confluxu Voppi& Boryfthe 
nis fluuiorum.ibiq? oncrauimusBoryfthenefarrinulisnoftris.qun: Mo 
faiskoufq? aduerfo flumineportabatur:nosuero’Boryfthencfupcrato, 
in quodam monafterio pcrnodtauimus. Sequcntidieequinoftriin fpa> 
cio dimidii miliaris Gcr.tres fluuios,aliosq? plurimos riuulos redudan- 
tcs,non fine periculo natare cogebatur- NosillosperBoryfthcnemjfcal 
mis pifcatorps a monacho quodam uefti circumimus, atq? tande X X v 1 
Aprilis Mofcovuiii attigimus. A' qua cum dimidio mil- Ger.abdlcmus, 

m a occurrit 


t’4 R E R V M MOICOVIT.tCARVM 

occurrit nobis feftinabundus , fudorccp diffluens , fenexille fecrctarius. A, 
qui in Hiipanijs legatus erat, nuncians, dominum Tuum nobis obuiam 
tniteere magnos homines:norainans eos, qui nos prxftolarcntur , exce* 
pturiq? edent. Ad hxcait, decere ut in congredu ex equis defeendamus, 

& dantes uerba domini audiamus. Po dea manu porre&a confabulabar 
mur. Equidem inter alia caufam tanti fudoris cum qux(iuiflem,moxalr 
tauocercfpondir;Sigifmunde,cdaliu<mosferuiediapuddominumno 
drum.quam tuum. Porrodum ita progredimur , uidemus longo ordi» 
ne, uelud exercitum quendam, ftantes:atq? mox, nobis appropinquans 
tibus.ex equis defccndentestquod &ip(t uicifsim fecimus. Cxterum in 
ipfo congredu, quidam initio ita orfus ed : Magnus Dominus Baiilius, 
Dei gratia rex & dominus totius Rufsix, &c (totum titulum recitans) 
intellcxit,uosOratores fratris fui Caroli eletfli Rom.Imp.& fu premi res 
gis.ac eius fratris Fcrdinandi,aduemlTc: miiitnos fuos coniiliarios ,no/ 
bisqj iniunxit,ut a' uobis inquireremus , quam (anus edet frater fuus Ca 
rolusRom.Imp.& fupremus rex.Sub hxc.limilitcr dcFerdinando. Ser g 
eundus ad Comite : Leonhardc Comes, inquit.Magnus Dominus( to 
tum titulum recenfens) iniunxit mihi.ut tibi obuiam irem.teq» in hoipi 
tiumufq? deducerem, tibicp de omnibus necedarqsprouiderem. Terr 
tiushocidcm ad me dixit.Hxc aperto capite.utrtncp cum di<fta & audi- 
ta edent, primus rurfus inquit: Magnus Dominus (recitando titulum) 
iufsit,ut ex te.Leonhardc Comes, inquirere.quam fanc' cquitafles. Hoc 
idem ad me. Quibus iuxta eorum confuetudinemrcfpondimus: Deus 
detfanitatem magno Principi.Clemetiaautcm Dei gratia Magni dur 
cis fani equitauimus. Idem hoc rurfus:Magnus dux,&c.(fubindc titur 
Ium repetens) mifit tibi Leonharde gradarium cum ephippio , & alium 
quocp equum ex fuo dabuIo.Hxc eadem ad me- Ad qux cum gratias Cr 
gidemus , porrigunt nobis manus , & uterq? u trumop nodru m ordine 
interrogant,quam fanc equitalfemus. Tandem dicebant.Decere ut dor 
minum eorum honoremus, equoscp donatos confccndamus:quodquir 
dem fecimus, atqj fluuio Mofcua traie<do,prxmifsiscp alijs omnibus, C 
fubfcquimur. In ripa porro eft monafteriu: inde per planiciem,per'que 
medias hominum turbas , qux undicp accurrebant, in ciuitatem , a tqj ar 
deo' diuerforia ex oppofito lita dcdu&i fumus.Erant autem xdes uacup 
& habitatoribus, & omni fupellctfhlc. V terqj uero procurator indicar 
bat fuo Oratori,fe una cum illis procuratoribus qui nobifeum ex Smor 
Icntzkouenerant, habere a Domino mandatum, nobis ut deomnibua 
neceflarrjs prouideant . (tatuebant etiam coram nobis feribam, dicentes 
illum coftitutum e(Tc, ut quotidie cibum & alia neccflaria afferar.hortan 
tur deni qt,ut (i quid ufquam nobis dcefTet, illis id lignificaremus. Deinr 
ceps lingulis fere diebus nos inuifebant, femper de defcdlu inquirentes» 
Habent autem conftitutam fuftinedi rationem, aliam pro Germanis.alir 
am pro Lithvuanis.aliam pro aliorum Oratoribus -Habent inquam cei* 
tum numerum, & eum quidem prx(criptu,c5ftitutiprocuratores, qua» 
tum uidelicct dent panis,potus,carnis,aucnx,f<xni,& aliarum omnium 

V •' rerum. 




0 

COMMENTARII. llf 

A rerum.iuxta numerum lingularum perfonarum . Sciuntquatum ligno- 
rum ad culina.item quantum ad uaporariacalefacienda,quantu falis, pi- 
peris, olei, ccpc.aliarumcp minimaru reru in (ingulos dies dare debeant. 
Eandc rationem quoqs obferuant procuratores, qui oratores deducunt 
Sc rcducutex Molcovuia. Cxterum quauis fatis fuperq? tam cibi quam 
potus fuppeditare folebant.tame omnia fere qup petieramus, prioribus 
commutata dabat. Quintuplicem potum femper afferebat, triplice me- 
donem,dupliccm ccruiliam. Aliquado pro certis rebus mea pecuniaad 
forum mifern,prxcipue uero' pro uiuis pifcibus.idgrauiter ferebant.di- 
ccntcs, domino eoru inde magnam fieri iniuria.Indicabara etiaprocura- 
tori.mc nobilibus, quoru quincp numero mecum habui,lc(ftulos curare 
uelle- At ille mox refpondebat,non cfie cofuetudinem,Ie<ftulis cuiquam 
prouidere.Cuirefp6di:Menpnpe'tere,feduelleemerc: atep ideo fecum 
communicare,nepofthac,ut antea, irafeeretur. Sequenti itacp diereucr- 
iusinquit:Rctuliadconftliariosdominimei,dequibusheri colloqueba 
B mur. Iniunxerunt mihi, ut tibi dicerc,ne numos pro le Aulis exponeres, 
nam quemadmodum noftros homines in partibus ucftris tracftaftis, ea- 
dem ratione fefe Sc uos tractaturos pollicetur. Cum autem per biduum 
quieuillemus in hofpitio,quxfiuimus a procuratoribus noltris, qua dic 
Princeps nos accerfurus.auditurusfcp efleuQuandocuncp uolueritis.re- 
/pondcnt,rcferemus ad confiliarios domini>Moxpetiuimus> Erat no- 
bis conftitutus terminus, fed in alium diem reietfius. Pridie autem eius 
diei,ucncratipfeprocurator,dicens: Confiliarrj noftri domini manda- 
runt mihi.ut tibi nunriarem.te cras ad Principem noftrum /turum.Por- 
ro quotiefcuncp nos uocarunt.femper interpretes fecum habuerut. Eo- 
dem uefpcri reuertitur interpres, & dicit : Praepara te,quia uocabcris ad 
conlpecium domini. Item mane' reuertitur rurfus commonens: Hodie 
eris in confpcctu domini. Dein uix quartali unius hora: elapfo , fimiliter 
utriufcp noftrum. uenit procurator dicens: Iam iam magni homines pro 
uobis ucnient.atcp ideo decet uos in eafdem conuenire xdes. Cum itaqt 
C Cxfareum oratorem accefsiflem , continuo' interpres aduolat,& ma- 
gnos homines , cosqj prxeipuos apud Principe uiros, qui nos in aulam 
eftehtdedutfturi.nuncadefteait. Eratautcm quida Kncs&afiliuslaros- 
lavuski,magno Duci fanguineiun&us : alter.unus ex qs qui nos nomi- 
ne Principis exccperat:quos comitabatur plurimi nobiles. Interim pro- 
curatores noftri monebant nos,ut illis magnis hominibus honorem ex- 
hiberemus , & obuiam iremus, quibus rcfpondimus , fcire nos debitum 
officium noftrum,atquc etiam facturos. Cxterum cum iam illi ex equis 
defcedi(I'ent,atcp hofpitalc diuerforium Comitisingrcdcrcntur.procu- 
ratores fubinde nos urgebant, ut illis obuiam procedcremus.eorumcjj 
Principem in deferendo honore, noftris dominis quodammodo prx- 
poneremus.nos uero' interim dum illi afeenderent, nunc hoc, nunc ali- 
ud impedimentum Gmulantcs.occurfum tardamus, atque recta in mc- 
dqs gradibus in illos incidimus :eos’qucutaliquantifpcrrcfpirarent, in 
habitationem ducere uoluimus.fedid facere renuebant. Ipfcque Enes 
* ' V' m 3 inquit. 


Utf R E R V K MOSCOVITIC ARVM 

inquit. Magnus Dominus (recitando integrum titulum )iufsituo* ad A 
fe u en ire. Mox confccnGs equis, magna comitante caterua progrcfsi,in 
tantas hominum turbas iuxta arcem incidimus, ut per eas uix magno (a- 
tdlitum labore ac opera pcnctrauerimus.Eft enim ea apud illos confuc- 
tudo,ut quoriefeunque infignes externorum principum ac regum Ora- 
tores in aulam deducendi (iint,tum uulgus nobilium dipendiarq ac mi> 
lites cx circumjacentibus ac uicinis regionibus, iuffu Principis conuo- 
centur, urbis tabernae omnes ac officinae fub id tempus occludantur, 
uendentes ac ementes foro pellantur, ciues denique undiquaque con- 
ueniant. Hocautem eo' fit, ut ex tam immenfa hominum multitudine, 
fubditorumcp turba. Principis apud alenigenas potentia: e x tantis au - 
tem externorum prindpum legationibus . maiedas a pud o mnes appa- 
reat. Porro' arcem ingredientes, diuerfis iiuocSceu regionibus, diuerfli 
ordinis homines collocatos uidimus. Iuxta portam (bibant ciues: mili- 
tes ucro ' Sc dipendiarq aream tenebant: qui pedes nos comitabantur, 
antecedebant, & (fando impediebant.nead gradus ufep perueniremus, B 
ibiqj ex equis defeenderemus. Etenim prope gradus ex equo defccnde- 
i*e, praeter Principem, neminilicet.Quod ideo quoque fi t,ut maior Priti 
cipi honor exhibitus uideatur • Primum autem, ut ad medios gradus ue- 
nimus, occurrunt nobis certi Principis conGliarrj , porrigentes manum 
& ofculum , nosVp ulterius deducunt. Mox fuperatis gradibus, occur- 
runt & alq, maioris automatis conGliarrj : ccdentibusquc prioribus 
(cit enim mos, ut priores fequentibus, ac proximis quibufquccx ordia 
ne cedant, ac loco fuotanquam regione attributa fubfiftant)falutando 
dextras porrigunt. Deiningredientibus palatium, in quo uulgus no- 
bilium circumflabat , primarq Gmiliter conGliarrj occurrunt , nosque 
ordine ac ratione praedi Aa confalutant. Tandem in aliud atrium , quod 
KneGs,alfjs'quegencroGoribus,ex quorum ordine ac numero conGlia- 
rrj leguntur/eptum erat : atque inde ad Principis ufquc conclaue ( ante 
quod ftabantingcnui,quiquotidianaofficiaPrincipipra:ibmt)ita de- 
du Ai fumus , ut interim nemo prorfus ex circum datibus, uel minimum C 
honorem nobis exhibuilfet. quin G aliquem nobis familiariter notum 
praetereuntes, forte falutaremus,aut alloquercmur.adco ille non rcfpon 
debat quicquam,u t perinde feexhiberet, ac G nUquam quentp nodrum 
nouifTct.au t falu tatus a nobis non efTet. Ad Principem tandem quum 
ingredercmur.adurgebant nobis(fratres Principis, G forte' adfunt , non 
anurgunt.aperto tamen capite fedent) ConGliarrj ,atq* unus ex prima- 
rrjs ad Principem conuerfus,ex more fuo.non rogatus nodro nomine, 
in haec uerba loqucbatunMagne Domine,Leonhardus Comes fro tem 
percucit:&rurfus, Magne Domine, Leonhardus Comes frontem per- 
eunt: de tua magnagraria . itidem de Sigifmundo. Primum Ggnificat, 
quaG.inclinatfe, aut honorem exhibet: (ecundum.gratiasagit.degratit 
accepta. Nam fronte percutere accipiunt pro falutatione,gratiaru a Aio 
nc,&alrjs id genus rebus. Etenim quoties aliquis quicqua petit, uel gra- 
tias agit.tum caput inclinare folet:G enixius id facere dudet , tu ita fe de- 
mittit. 


COMMENTARII.’ U? 

A mittir.ut terram manu contingat. Si magno Duci pro re aliqua maxima 
gratias agere ,aut petere ab eodem quicquam uolut, tu m ufcp adeo' fc in 
clinant,dcmittuntq;,utfrontcterramcontingant.Princeps in loco emi* 
ncnriorcacillullri,parieteimaginediuicuiuKiamfplcndence,apertoca* 
pitc ( 'edebat, habcbatqj a dextra in fcamno pileum Kopack,finiilra ucro’ 
baculum cum cruce Pofoch.atqj peluim cum duobus gutturnqs,adiun 
do impolitoq; matili.aiunt Principem , cum Oratori Romanx fidei ma 
num porrigat, credere homini fe immundo & impuro porrigere : arep u 
deo, eo dimilTo,continuo'manusIauare.Eratibiquocp exaduerfo Prin* 
cipis , loco inferiore , fcamnum pro Oratoribus adornatum. Eo Prin* 
ccpsipfc, exhibito fibi prius (ut iam didum efl) honore, nos nutu & 
uerbo accer fi t,manu fcamnum demonftrans. Quo' loci cum ordine falu 
taremus Principem, aderat interpres, qui uerbumuerbo reddebat. Au* 
dito autem inter extera Caroli& Ferdinandi nomine, furrexerat, deqj 
fcabello dcfccnderat.auditacp ad finem ulq» falutatione:Frater (inquit) 
B nofterCaroluselc<ffusRom.Imp.&fupremusRex,fanus'nceftC Dura 
Comes rcfpondit,Sanusrff:intcrimfcabellumafcendit,& fedit.Hgcca* 
dem, fini ramea falu tationc, ex me de Ferdinadoquxrcbat. Deinutruq? 
noftrum ordinead fcuocabat , diccbafcp: Porrige mihi manum.qua da* 
ta.fubiungit, SanusneequitaftiCadqux utercp noftriim.iuxta illorum 
morem rclpondit: Deus det, ut tu fanus fis ad multos annos. Equidem 
dementia Dci,& tua gratia.fanus.Sub hxc iullerat,ut federemus. Nos 
uero,priufquamidfecimus,iuxta illorum cofuetudinem,Principiin prJ 
mis , dcin confiliarijs & Knefis, qui pro honore noftro fiabant, gratias, 
caput ad utramque partem inclinantes,egimus- Solent alioqui aliorum 
Principum Oratorcs.prxfertim qui ex Lith vuania, Livuonia, Svuetia, 
&c. mittuntu r , in confpccftum Principis admifsi , una cum comitatu ac 
fcruitoribus.finguli lingula munera offerre. 

Porro confuetudo otferedi munera efteiufmodi. Audita & expolita 
legatione.moxconfiliariusisquiOratoresadPrincipeintroduxit, fur* 
C ges, clara & aperta uoce omnibus audientib. ita dicit : Magne Domine, 
N. Orator fronte percutit,N.ta!i muncreihocidede fecudo 8c tertio re*, 
petit. Dcin fingulorum nobilium ac feruitoru,code modo &nomina& 
munera exprimir.Conftituifdenicp illiin latere Secretarius, qui pariter 
& Oratorum, & fingulorum ex ordine offerentium nomina & munera 
nominarim fignat- EiufmodiautemuneraipfiPominki,quafiMnemo* 
fynon quodda appellant.nol frosuero admonebant de muneribus:qui* 
bus re(pondimus,NonclTcmoris noftri . Sedredeo ad propofitum. 

f ialntatione expofita^cum pa ulifper fediflemus, inuitau erat ordine U* 
trumcp noltrum Princeps hilceuerbis:Pradebis mecum. In priore mea 
legatione.ut hocquoq* adqciam , iuxta illorum confuetudincm me hoc 
modo inuitauerat : Sigifmundc, comedes fal & panem noifrum nobif* 
cum. Mox dein uocatis ad fc procuratoribus nofiris , nefeio quid illis 
dcmiila uoce dixerat.a quib.uicifsim admoniti interpretes : Surgire, in* 
quivit, camus in alia habitatione . in qua dum reliquu leg ationis ac man* 

m 4 datorum 


119 RERVM MOSCOVITICARVM 

datorum quibufdamconfiliarrjs ac fccretarqs ai Principe conftitutis ex» A 
ponimus, adornabantur menfa:. Condi tuto porro' prandi] apparatu. 
Principe, fratribus acconfiliarijsiam difcumbetibus.incocnaculum i pii 
cum c (Ternus deduifti, continuo' conii liarij cxtericp omnes ordine nobis 
alTurrexerunt:quibus uicifsim,morem eorum edocfti, priufquam confo- 
derant, gratias, caput ad omnes partes indinando,egimus:locumquem 
accubitu, quem nobis ipfe Princeps manu delignabat, cepimus . Cacte» 
rum tabulae in coenaculo circumcirca adornatae erant. In medio liabat 
abacus, grauts diucr fis aureis & argenteis poculis.In tabula, ad qua Prin 
ceps fedcbat,utrinq; tantum interuallirelidum erat, quantum ipfe ma- 
nibus expafis fpaci) pertingere polfet:infra quod fratres.G forte adfunr, 
a dextris fenior, iunior a finiftris.fedent. A' fratre rurfus paulo ampliore 
fpacio interiedo, feniores Knefi,confiliarii, ordine ac gratia quam quilqj 
apud Principem obtinet obferuata,fedebant. Exoppofito Principis in 
alia tabula nos fedebamus: atqj paruo interuallo interpofito , familia- 
res ac feruitores noftri , quibus ex aduerfo, in altero latere , ordine fede- B 
bachi,quino$ exhofpitio in aulam deducebat-in pofterioribusutrinqj 
oppolitis tabulis, fedebathi quos Princeps Gngulari gratia inuiuuerau 
quibus dipendiarq nonnunquam adhibentur ,ln tabulis pofita erant ua 
fcula, quorum alia aceto.alia pipere,alia falereplcta eram: Ungula autem 
per longitudinem tabulx ita collocata & diftributa erat , u t femper qua» 
tuor numero couiuar.fingulahaec tria haberent. Sub haec dapiferi,fplcn 
didis ucdibus ornati,ingrefsi,abacum circumeuntes, ex aduerfo Princi 
pis, negle&o omni honore, fubfidunt: dum omnes uocati conuiuac ac- 
cumberent.dumqt cibum afferre iuberetur.Interim omnibusdifeuben- 
tibus.Princepsquendam exfuisminiftris uocarat.acduo fibioblogapa 
nis fruftadcdcrat.inquics : Da Leonhardo Comiti, & Sigifmundo.huc 
panem- Minifter allumpto fecum interprete, ordine utricp noftrum ita 
obtulit:Leonharde Comes, Magnus Dominus BaGlius, Dei gratia Rex 
& Dominus totius Rufsiae,& Magnus Dux, facit tibi gratiam fuam , & 
mittit tibi pane dcfuatabula.Haccuerba interpres clara uoce reddebat* c 
Nos liantes, Principis gratiam audiebamus- Alfurr ex erant 8calrj, extra 
Principis fratres, pro honore noftro.Pro eiufmodi aute gratia ac hono- 
re.aliarefpofione opus non eft.quam ut panem oblatum accipias,(uper 
tabula ponas.gratiasqj ipG Principi capitis inclinatione , dein coGliarqs 
item alrjs.ad omnes partes caput circumferendo & inclinando agas.Por 
ro' pane ipfo Princeps fuam erga aliquem gratiam ,faleuero' amorem o» 
llendit. Neqj uero maiorem honorem poteft alicui exhibere in fuo 
conuiuio.quam fi alicui fal de fua tabula mittit. Panes praeterea formam 
helcrj equini habentes, mea opinione,omnib.ijs uefcentibus, durum iu- 
gum & perpetuam feruitutem defignant. Tandem pro cibo dapiferi, 
nullo rurfus honore Principi exhibiro,egrefsi , aquam uitae , quam ab i» 
nitio prandrj femper bibunt: deincygnos alios , quos fere' pro primo 
ferculo, quoties carne uefcuntur.hofpitibus apponerefolent, attule- 
rant. Ex quibus tres fibiappofitos Princeps cultello pungens, qui nam 

melior. 



COMMENTARII » 4 i»$ 

A melior.aldsqjefletpracferedus.explorabat.coscp cotinuo auferre iuflie- 
rat.Egrefsi mox omnes, co quo incrau erant ordine, cygnos difeerptos, 
ac in parces diuifos , in minores pacinas , eascp lingulas lingula quatuor 
frulta pofueranc. Ingrefsi.quinque patinas Principi appofuerant:reli- 
quas fratribus, conlillarqs, Oratoribus, alrjsque ordine diilribuerant. 
Altat quidam.qm Principi poculum porrigit :is fciliccc, per quem pa- 
nem & alia fercula lingulis mittit. Solet autem Princeps portiunculam 
dapifero ad pracguilandum dare, dein a diucrlis partibus decerpere, gu 
llarecp: poli fratri, aut conliliario alicui,aut Oratoribus.unam patinam, 
exqua ipfe gultauic,mittere.Semper autem maiori folennitate Oratori- 
bus huiufmodi obfonia.ut de pane ditfl um clf .offeruntur : in quibus ac' 
cipiendis.nonfolum ei cui mittuntur,fcdali]s lingulis affurgendu.adco* 
.ut toties exhibita Principis gratia, aflurgendo,ftando,gratias agendo, 
caputqj fubinde in omnes parces inclinando.nonmcdiocriterquilpi- 
am defatigetur. In priore legatione, cum CacfarisMaximiliani Orato- 
B rem agere, & conuiuio acceptus fuilfem.aliquotics pro honore fratrum 
Principis furrexerami fed illos cum mihiuicifsim ne ce gratias agere, ne- 
que uices ullas reponcrcuidercm,dcinceps quoties gratiam a Principe 
accepturos animaduer tebam, coepi tum continuo' cum aliquo loqui.diC 
limulans omnia: &quamuis quidam ex oppolito mihi innuebant, meqj 
liantibus Principis fratribus appellabant,cgo tamc ufqueadeo difsimu- 
labam omnia, ut uix poli tertiam admonitione ex eis, quid nam fibi ucl- 
lent.quxrerem. Cxterum.cum fratres Principis liare rcfpondilTent: e- 
go pnufquamrefpicercm.airurgcremcp.cccremonia: quodammodo fi- 
niebantur. Dein cum aliquoties tardius affurrexiffem , iterumcp flarim 
fedilfemddcp qui ex oppoli to fcdcbant.riderent.i tidcm quam ob rem ri 
lilTent, tanquam aliud agens,interrogabam.Scdcum nemo caulam ape- 
rire uellet,tandcm quali intellctfla caufa.uultu in grauitatem compofi to 
diccbam:Ego nunc non adfum,ut priuata perfona . certe qui dominum 
meumneoligitjiunc 8i egone gligam. Praeterea cu Princeps alicui exiit 
C nioribus oblonium mitteret, equidem etiam admonitus ut non alfurge- 
rem, refpondi: Qu i dominum meum honorat,hunc & ego ho norabo. 
Porro cum a (Tos cygnos coeperamus edere.apponcbant acetum.addito 
falc&T pipere: rfs enim loco embammatis,feu iufculi utuntur. Lacprxtc- 
rea acidum in eudem ufum appofitum , item cucum eres falli, ad hpc pru 
na eadem ratione condita, prandi) tempore e menfa non remouetur.Ea- 
dem ratio in alrjs irrferedis ferculis fcruatur:ni(i quod rurfus.ut allatura, 
non elferantur.Apponuturuari) potus, maluaticu, Graecuuinum,uarij 
etiam mcdones.Princcpsc5muniterfemel aut bis porrigi libi poculum 
fuuiubet:exquo cum bibit,Oratoresadfeordincuocat,Leonharde,Si- 
gilinudc(dices)ueni(liamagno domino, ad magnudominu: fecillima- 
gnu tter:pofleacj! uidiili gratia noilra,& ferenos oculos nollros.beneti 
bi erit. bibe Si ebibe, & bene ede ufcij ad faturitatem:deindc quicfccs , ut 
tade ad dominu tuu redire pofsis. Omnia Si lingula uala.in quib. cibus, 
potus , acetum , piper , fal, & alia appolita uidimus, dicunt efle ex puro 

auro: 


auro:id quod ex p5dcre ucrum apparebat. Sunt quatuor perfonx, quae A 
fingulxcxutraqt parte abaci dantes, lingula pocula tenent: ex quibus 
Princeps pleruncp bibit,& fxpius Oratores alloquitur, monetque eos 
ut edant. Aliquando etiam feifeitatur aliquid ab ciSjfecp ualdc urbanum 
& humanum exhibet. Interrogabat meinteralia^anralifTcmbarbam? 

3 uod unica dictione fit, fcilicct Brill.cum faterer, didt , Et hoc iuxtano* 
rum:quafidiccrct,Etnosralimus. Cum enim alteram uxorem duxifi- 
fcqtotam barbam abraferattquod nunquam ab aliquo Principe fatftum 
perhibebant. Antea miniftri tabulx , inltar Leuitarum (acris inlcruien* 
tiu m, dalmatids induti erant , cincti tamen: nunc uerb habent ueftes di* 
ucrfas.quasTerlickuocant, gemmis &unionibusgraues» Prandet ali* 
quando tres aut quatuor horas • In prima mea legatione , edam ad unam 
ufq? nodis horam prandebamus. Quemadmodum cnimderebusdu». 
bqsconfultantes.fxpe totum diem confumunt,ncque digrediuntur, ni* 
fi re prius mature deliberata , conftitutaq; : ita conuiurjs pariter feu co* 
mellationibus integrum abfumunt nonnunquam dicm,intendetibuscp B 
tandem tenebris fecedunt. Conuiuas fxpc & ferculis & potu honorat» 
A' prandio in negotrjs jtrauioribus nihil agit:quin finito prandio dicere 
folet Oratoribusjtc nuc.dimifios,illi ipfi qui cosin aulam deduxerant, 
rurfus in diuerforiareducunt: feque mandatum habere dicunt,ibi ut ma 
neant, illosqucexhilarcnt. Afferuntur argentea pocula, & certa uafcula 
multa, cum certo potu: omnescp in hocftudent,quo temulentos cosfa* 
dant.Sdunt autem pulchre homines inuitare ad bibcndum.& quu nui* 
lam aliam habent occafioncm propinandi,incipiunt tandem bibere pro 
fanitate Cxfaris , fratris eius, Principis , aliorum denique incolumitate, 
quosuiddicct in aliqua dignitate & honore conftitutos credunt. Illo* 
rum nomine qucquamrecufarepoculum, non debere, nec etiam polfe, 
cxiftimant.Ita autem bibitur. Qui incipit, fumic poculum,ac in medium 
habitationisprocedit: ftanscp aperto capite, felbuo fermone exponit, 
pro cuius falutebibat,quidcpiIliprecetur:moxcuacuatoacobuerlo po* 
culo, ucrticcm tangit, quo omnes uideant fe ebibifie, 8i fanitatein illius <J 
domini, cilius nomine bibitur, exoptare. Poftca ad locum fuprcmumfe 
confert, plura pocula implere iubct,mox fuum cuicp porrigit , nomenep 
pro cuius falute bibendum fit, addit.finguliitaqj admediu habitationis 
ire,ac euacuatis poculis in fuum redire locum coguntur. Qui uerb Ion* 
giorem compotationem e ffugcrcuclit, fingat fenecefTeeft temulentum, 
aut fom no opprefTum effc:aut,ut illos inebriet,aut falte poft multa exie* 
cata pocula fe amplius nequaquam bibcrcpofle, affirmet. Etenim non 
credunt conuiuas bene acccptos,aclautctra<fhitos,ni(itcmuleci reddan 
tur. Hunc morem communiter nobi!es,& quibus permiffum eft medo» 
ncmacccruifiambibcrc.obferuant. Inpriorelegatione negotiis confe» 
<fhs,cum me dimitterct.finito prandio ad quod eram uocatus (folent e* 
nimlcgatos tam difcedcntes.quam aduenientes,conuiuio accipere) fur 
rexerat Princeps, fubliftenscp ad tabula, poculu fibi dariiufTerat,dicenst 
S igifmude, ego uolo pro amore, que habeo erga fratre noflru Maximi* 

lianum. 


COMMENTARII» >)l 

> lianum, Romanorum electum Imperatorem ,& fupremu Regem, preqi 
fanitate fua.poculum hoc ebibere;quod &C tu ebibcs,& alq omnes ordi- 
ne, ut uidcas amorem noftrumerga fratrem noftrum Maximilianumi 
&c.ei'qj referas, quaruideris. Dein porrigit mihi poculum, & dicit: Ebi 
bepro fanitate fratris noftri Maximiliani Eletft, Rom. Imperatoris, SC 
fupremi Regis. Porrigebat &T alrjs omnibus quiprandio intererant, aue 
alioquiaftabant,&adfingulosqfdemuerbis utebatur. Acceptis igitur 
poculis.parum retrocefsimus.caputqj erga principem inclinantes,bibi> 
mus. Quibus finitis, meadfcu6cat,manumporrigit,acinquit;Inunc.' 
Solet prarterea communiter Princeps,ncgocrjs Oratoru ex aliqua parte 
pertractatis atqj collituris , cosaducnationcm & f folatiuminuicare.Eft: 
iuxta Mofcovuiam locus arbuftisconfitus.Icporibus percommodus, in 
quo quali quoda leporario fouetur maximus numerus leporum: quos 
propofita maxima poena capere, praeterea arbufta ibi fecare,ncmo au- 
det. Nutrit etia quaplurimos in uiuarijs feraru.atcp alrjs locis. Et quoti- 
efcunqs uult eiufmodi uti folatio, tum ex diucrfis locis lepores compor- 
tare iubcc.nam quo plurcs lepores ceperit, hoc maiore folatio &hono- 
renegotium feconfecifTcputat. Item cum in campum uenerit,tum cer- 
tos fuos confiliarios.adiuncftis certis etiam aulicis, fcu equiribus,pro Cu- 
ratoribus mittit, cosq? ad fc deduci iubet. Deduifhltaqi.Principicpap- 
propinquanrcs,de equis, coliliariorum admonitione , dcfccndere, & ad 
Principem ire aliquot pafsibus coguntur. Noseadcm ratione in uena» 
tione ad fededuiftos, in equo exornato fedens,ueftefplendida indu tus, 
chirothccisdepofitiSjtecfto tame capite, humaniter exceperat, nudamq? 
porrexerat manum, percp interpretem dicebat : Exiuimus ad folatiunt 
noftruin.uocauimus uos ut interefletis folatio noftro, atque inde ali- 
quam uoluptatem caperetis:proin equos confccndite, nosq; fcquimini. 
Habuit tegmen quod Rolpakh appellant, quodqj utrinquea tergo & a* 
fronte monilia habebat, ex quibus laminae aureae in modum pennarum 
in altum tendcbant.incuruantesqj ftirfum deorfumqucfcrebantur.Ve- 
l ftiseratinftarTcrlick, aureis filis contexta. ex cingulo pendebant duo 
oblongi patrio more cultelli, & pugio pariter oblongus . a’ tergo habe- 
bat fub cingulo genus quoddam armorum ueluti cajftum,quo commu- 
niter in bello uruntur.Eft etenim baculus cubito aliquantulum longior; 
cui corium duarum palmarum longitudine eft affixumtin cuius extremi 
tate claua aut arnea,aut ferrea,ccu fruftu quoddam exiftit.hoc tamen au- 
ro undiqj exornatum erat. Claudebat eius dextrum latus, expulfusCa- 
fani rex, nomine Schealc,Tartarus:finiftrumuero, duo iuuencsKncfi. 
quorum alter fecurim ex ebore , quam ipfi Topor uocant , ea fere forma 
qualis in Hugaricalibus aureis exprelTa cernitur,dextra fcrcbat.alter ue' 
rd clauam pariter Hungaricar fimilcm.quam ipfi Scheftopcro.id eft fex- 
pcnataappellar.RexSchealeaccincftus erat duplici pharetraiin una fagit 
tasrecoditas,altcraucro'arcuincIufumquodamodohabebat.Aderatin 
capo plulqua'm trcceti equites. Porro' du ita percapum incedimus,Prin- 
ceps nos aliquoties,nuc hoc,iatn alio loco fubfiftcre,aliquado ad fc pro- 
pius uc> 


ijl RER.VM MOSCOVITICARVM 

pias ucnire iu (Terat. Deinadlocu ucnacionis perductos, alloquebatur, il 
confuetudinem c(Tc dicens, ut quoties in uenationc ac fuo folatio eflet, 
tu ipfe&alq boni uirifuis manibus canes uenaticos ducerent :itidem'q; 
nos ut faceremus, hortabatur. Conftitucrat denique unicuicp nofiriim 
duos homines, quorum utercp cane ducebat,quibus ipO pro folationo- 
liro uteremur. Adearefpbdcbamus: Nos hanefuam gratiam grato ac- 
cipcrc animo , eu ndcmcj; morem apud noilrates efle . illa au tem excufa- 
tioncideo utebatur, quod apudeos canis immundum animal habetur: 

& turpe eft, canem nuda manu attingere. Ceterum flabant longo ordi- 
ne centum fere homines,quorum dimidia pars nigro , altera flauo colo- 
re erat ueftita.Non longe’ ab qs fubftiterat omnes alrj equitcs,prohiben 
tes ne illae tranfeurrerent ac elabcrctur lepores. Porro’ nemini ab initio 
dimittere canem uenaticu pcrmiiTum erat , quam regi Scheale , & nobis. 
Princeps primus inclamabat uenatorem,ordiriiubens:quic5cinud con 
citatifsimo equi curfu ad exteros uenatores, quorum magnus erat nu- 
merus, aduolat:moxunooreomnes exclamant,cancs moloilos &odo- 8 
riferos immittun t.ubi fanc’ periucundum erat audire tot, taq? uarios ca- 
num latratus. habet autem quam plurimos, & cos quidem optimos , ca- 
nes* Quofdam autem ad in lequcndum lepores tantum Kurtzos ditflos, 
perpulchros pilolis caudis & auribus.comunitcr audaces, tamen ad lon 
gius currendi ac perfequendi fpacium haud commodos. Cum lepus fefe 
ofFert,dimittu tur trcs,quatuor,quinqj aut plures canes , eu undiq? ado- 
rientes : quo apprehcnfo,magnoplaufuacc!amant,ac fi magnam feram 
ccpiflent. Porro’ lepores fi tardius aliquando excurrunt,folet tum Prin- 
ceps continuo' aliquem, quemcuncp inter arbulla leporem infaeco hi* 
benteconfpcxerit,nominare,acHuihuiinclamarc:quauoceleporeme- 
mittendum (ignificat-EgrcdiunturitaCp lepores nonnunquam quali fo 
mnolcnti, faltantes inter canes, ucluti capreoli aut agnelli inter greges» 
Cuiufcuncp canis plures capit, is eo die optimum llrategcma prxllitille 
putatur . Princeps ipfe pariter Oratori,cuius canis plures ceperit , ap- 
plaudere uidetur. Porro’uenatione tandem finita,omrresconuenerant, c 
lcporescp comportauerant : quos tum numerabant. numeratiuero' funt 
circiter C c C. Aderat ibi tum Principis equi.non ita multi , nec fatis pul- 
chri. etenim in priore legatione fimili folatio cum interfuifiem , uidi lon> 
gc' plures ac pulchriores, prxfertim eius generis quos nos Turcicos , illi 
ueroArgamakuocant.Aderantquoqj complures falcones.alrj albi, ali) 
phccnicei coloris, magnitudine cxccllcntcsrquos nos Girofalcones, hos 
illi Kretzet appellant:quibus uenari cygnos,grucs,& alias id genus aues 
capere folct.Sunt autem Kretzct.aues audacifsimx quidem : at non tam 
atroces, impetuep horrendo.u t alix aues quatumuis rapaces, illarum uo 
latu 3 feu confpedlu (quemadm odum quidam de duabus Sarmatrj s fabu 
latus eft) decidant, extinguanturep. Illud quidem experientia ipfacon- 
flat,fi quis uenarur accipitrc.aut nifo,aut alqs falconibus, & interim Kre 
tzet(quama'longc'uolancemcotinuo'(cntiunt)aduolauerit,quo'd prx- 
dam ulterius nequaquainfcquuntur,fed pauidx fubfillunt. Retulerunt 

nobis fi- 



COMMENTARII. tj) 

& nobis fide digni ac Infignes uiri, Kretzct, quando ex illis partibus ubi ni* 
dificant,afiFcruntur,tum aliquando 1 1 1 i,v,aut V I,in quodam uehiculo 
ad hoc prf parato.fimul induduntur:arcp efcam quae illis porrigitur.ob* 
feruato certo quodam fenq ordine.caperefolent.Id autem ratione,an na 
tura ilh'sindita,an quo alio modo fiat,incertum eft. Praeterea quemad* 
modum in alias aues aduerfo impetu feruntur jrapaccscp exilium : ita in* 
ter fcipfas funt manfuetiores, mutuis fefe morfibus minime dilaniantes. 
Nunquam aqua fe, ut caeterae aues, lauant : fed fola arena , qua pediculos 
cxcuuunt,u tuntur. Frigiditate adeo' gaudent,ut perpetuo' aut fuper gla* 
de, aut lapide ftarcfoleant. Sed redeo ad inflitutum, Princeps ex uena* 
tione ligneam quandam turrim uerfus, qua; abcft a Mofcovuia quinque 
millibus pafTuum.progreiTus eft,ubi aliquot tentoria erant collocata.pri 
mum,magnum & amplum, inilar domus, pro fetaliud pro regeScheale: 
tertium pro nobis : dein aliapro alqs perfonis , & rebus. in quae cum or* 
dine dedudli eiTemus , Princeps in fuum pariter ingreflus, uelleqj com* 
B mutata, nos continuo ad fe accerferat , nobiscp ingredientibus , fedebat 
in fede eburnea : latus cius dextru claudebat rex Scheale, nos ex aduerfo 
loco.alias Oratoribus.dum uelaudiuntur,ueldenegotrjs tra (flant, deili 
nato .Infra regem fedebant certi Knefi & cSfiliarq.in finiftro latere, Kne* 
fi iuniores, quos fauore iingulari ac gratia fuaprofequitur Princeps. Di* 
fcumbentibus itacp omnibus, apponebantur primum confe&iones (ut 
uocant) coriandri,anili,&amygdalorum:deinnuces,amygdala,atque 
faccari integra pyramis:qua: miniftri genibus flexis Prinripi,regi, & no* 
bis, tenentes porrigebant. Potus fimiliter de more dabatur: Princepscp 
gratiam fuam( ut in prandrjsalToIet) exhibebat. In priore mea legatio* 
necdloci etiam prandium fumpfimus* Et cum inter prandendum, pa* 
nis , quem ipfi Beata: Virginis uoc<tnt , quemque quodammodo confe* 
cratum uenerari, atque etiam edere, quem deniqueeommuniter in habi* 
tationibusloco emincntiorehonorifice' feruare folent, cum forte tento* 
rio commoto in terram dccidiflet: tum Princeps, atque omnes altj eo ca* 
C fugrauifsimc' obilupcfa&i, trepidantes liabant. Tum mox accerfitus (a* 
cerdos.hunc ex graminc.fummo iludio ac ucneratione colligebat. Poli 
finita collatiuncula, potucp quem nobisporrexerat Princeps, fumpto, 
nos dimiferat,dicens:Ite nuc. Dimifsi, honorifice ufqj in hofpitia noilra 
deducti fuimus . Habet & aliud genus folati}, quo pro alrjs Oratoribus 
(utaccepi) foletuti. Aluntur urfi, capti in quadam amplifsima & ad 
hoc conllituta domo: in qua Princeps, aflumptis Oratoribus , ludos ex* 
hibere folet . Habet quofdam infima; conditionis homines, qui iuben* 
tefpedlanteque Principe, ligneis furcis occurfanturfis, eosqueadpu* 
gnamlaceflunt. Congrefsi tandem , fi forte' a' prouocatis ac in rabiem 
conuerfis urfis laniati luerint , ad Principem currunt clamantes : Domi» 
ne.eccc uulncrati fumus, quibus Princeps : Abite , inquit, faciam uobis 
gratiam* Dein illos curare ,uellcs praeterea & certos modios frumen* 
ci illis largiriiubct. 

Caetcrum cum iam abfoluendi dimittendi^ eramus,honorifice',ut an 

~ r n tea,ad 


134 RERVM M01C0 VIT.ICARVM 

t ca,ad prandium inuirati, kc in aulamdedu Ai fuimus . Vtricp prxterca A 
honoraria uedis , zebellinis pellibus fubdu Aa , oblata fuit • qua indutis, 
iricp Principis coclaueingrcfsis.Marfchalciiscotinudlitriufcp noftrdm 
nomine, ordine dicebat:M agne Domine, Leonhardus & Sigifmundus, 
demagna tuagratia.frontcm percutit: hoc eft, ob acceptum munus gra/ 
tias agit . V efti honorarix adiunxcrat zebellinorum quadragenas duas, 
hcrmclinorumuero' 306. atqsafpreolorum pelles 1500. In priore legatio/ 1 
ne addiderat mihi uehiculum,feu traham, cum prxftiiti equo, 8f alba ur*. 
fina pelle , alioqj tegumento commodo . Dederat denicp multa pifeium, 
BeIugx,Ofctri,& Sterlcd.in aere durata, fed infalfa frufta: mccp perhu/ 
maniter dimiferat. Porro' reliquas ceremonias, quib. in dimittendis O- 
ratoribus utitur Princcps.itcm quando limites fux ditionis ingrcfsi Ora 
tores cxcipiutur.rurfusqj dimifsi,ad cofdc ufep redufti tra Aatur,fuften/ 
taturqj, fupra' inLithvuanorum Oratoru dimifsione copiofe cxpltcaui. 1 

Cxterum,quiade pace perpetua tra Aanda, aut faltem indueqs inter 
MofcovuiaeprincipcmacPoloniaercgeineundis.a Cgfare CAROLO & B 
fratrceiusFERDtNANDO Auftrixarchiduce,mifii fuimus, caeremoni/ ' 
as.quibusMofcovuixprincepstummfirmadisinducrjs utebatur, fub> 
iungere uifum eft. Conclufis itacp , ac in certam formam reda Ais cum Si» 
gifmundo rege Polonix inducrjs.in aulam Principis uocati, cum in habi 
tationem quandam dedu Ai cfiemus.aderant Lithvuani Oratores: ucni/ 
unt etiam eo Principis confiliarij, qui eafde nobifeum conclufcrant . atep 
inhanefententiam lermonead Lithvuanos couerfoucrba faciunt : Vo/ 
luitquidcm Princeps noder, in (ingularem gratiam ac petitionem ma/ 
gnorum principum, pacem perpetuam cum Sigifmundo rege ueftro in* 
ire. Baautemcum nullis conditionibus fieri nunc pofsit , fe inducias ad ‘ 
eorundem principum adhortationem inire uoluifie. Quibus condi/ 
tuendis.ac legitime firmandis, uos Princeps accerfiriiufsit, ac prxfentei 
efieuoluit. T enebant porro literas , quas Princeps regi Polomae datu/ 
rus erat, confcAas.figillo appcnfo, & eo quidem paruo ac rubro com/ 
munitas:incuiusfigilliparteprioreimagoerat, homo nudus equo fine c 
fellainfidcns,hada'qj dracone tranlu erberas:a’ tergo uero’ aquila biceps, 
utroqj capite coronato , cernebatur. Habebant prxterea indurialeslite/ 
ras, certa formula compofitas: quarum fimiles, ac eodem exemplo, no/ 
minibus ac titulis duntaxat mutandis,rex ipfe uicifsim Principi erat mi C* 
furus: in quibus nihil prorfus immutatum erat , excepta hac daufula, 
qux ad finem literarum addita erat: Nos Petrus Giska palatinus Polo/ 
cenfis & capitaneus Drohitzinen . 5i Michael Bohufch Bohutinovuitz 
thefaurarius magni ducatus Lithvuanix, &Stouinen.acKamenacen. 
Capitaneus, Oratores regisPolonix & Magni Ducis Lithvuanix, h* 
temur, coq? etiam nomine crucis fignum deofculati fumus, nosqueob/ 
ftrinximus , Regem uidelicet nodrUm cafdem pariter ofculo crucis con/ 
firmaturumfin cuius rei meliore fidem hafce literas nodris fignetis com/ 
muniuiinus . His ita® auditis ac uifis ; omnes una' ad Principe u ocamur. 
Ad quem cum ingreisi efiemus, mox certo loco nos federe iuficrat , ac in 

••• Imam* 


, , , , ^ ,V CO MMENT AA.lt. »3? 

A hxcucrbaloqucbaturdoannes Francifcc,Comes Leontiarde,Sigifmun' 
de, cfflagitaftisanobis Clementis Papae feptitni, ac fratris noltri Caroli, 
ciuscp fratris Fcrdinandi nomine. Ut pacem cum Sigifmundo Polonix 
rege perpetuam iniremus . Eam commodis utrinqt conditionibus face»’ 
re cum haudquaquam potuimus, rogaftis, ut faltem inducias imponere 
mus. quas quidem amorenoftroin principes ueftros, nunc facimus, ao 
ccptamuscp:fupcf quibus dum Regi iuftitiamnoftram facimus, cas quc 
confirmamus, uOsprxfentescfieuolumus, quo dominisurftris refera- 
tis, uos faftis , ac iam legitime firmatis inducijs interfuifie , uidifTe, nosqj 
illorum artiore hxcortiniafecifle. Qua oratione finita, Michaelcm Ge> 
orgij confiiiarium uocat, ac crucem deauratam ex oppofito de pariete 
fune fetico pcndentem.fumere iubet. Moxconfiliarius,fumpto mundo 
lintheolo,quod fuper fuforio cantaro, in pelui collocato,iacebat,crucem 
magna cum ueneratione apprehendit, dextracp tenet. Secretarius pari' 
ter literas inducialcs iundtas utraq? manu tenebat,ita tamen, ut Li thvua/ 
if norum litcrx alteris fubicftae , catenus prominerent , quatenus daufula, 
qua feLithvuaniobftnnxerat.apparerct: fuper quas fimul.ubiMichael 
dextram.qua crucem tcncbar,pofuifiet. Princeps furgcs.fermone ad Li- 
thvuanorum Oratores conucrfo,loga oratiohe narrabat, fe quidem pa/ 
cemad fingularem petitione ac cohortatione tantoru Principum,quo> 
rum legatos eo neminead femi(Iosuidcrcnr,non refugifle.fi ea ullis fibi 
commodis conditionibus fieri potuiflet : & cum pacem perpetuain inire 
cum rege illorum non poflet, in horum gratiam quinquennales fc indu- 
cias, uigoreliterarum (literas digito demon ftrans)imiTe: quas quidem, 
quoad Deus uolet, ferUabimus , inquit, noftramcp iufticiafracri lioftro 
Sigifmundo regi faciemus : ea tamen conditione, ut fimiles per omnia lia 
teras.eodcmq; exemplo feriptas ,rex nobis dct,cas'cp prxfentibus Ora/ 
toribus noftris confirmet.iufticiam fuam nobis faciac.ac illas ad nos tan/ 
dem per Oratores noftros transferendas curet. Interim etiam i u ramen- 
to uos obftringetis, ea omnia & fingula regem ucftrum faturum, ob/ 
c feruaturumqj. Dein crucem refpicit.fecprcr figno crucis, capite toties 
inclinato, ac manu ad terram fere dimifiamunit: propiuscp accedens , Ia- 
bia.ac fi oraret.mouens, oslinthcolo tergens , in'q? terram expuens , cru- 
cem tandem deofculatus, fr5tc eam primu m, dein utroq? oculO attingit; 
retrocedens.rurfus cru ce,capite inclinato, fe munit. Po ftea Lithvuanos,' 
utacccdcrcnt.idcmcp ipfi facerent, monet. Oratores anteqt id facerent, 
inferiptionem , qua fc obftrinxcrant , pluribus quidem uerbis cogcftani, 
ac compofitam, nihil tamen aut parum admodum ultra fupraditftam fen 
ttntiam contincntemjBogufius nomine, Ruthenus,recitabat: cuius ucr/ 

_ bafingulaPetrus.fidcRomanus.collega repetebat- eadem nobis pariter 
interpres Principis ad uerbum reddebac. Poftrccitata ac interpretata 
infcriptionc.PctrusacBogufiusotdineipfam crucem, altante Principe* 
d^ofculatur. Quibus finitis , Princeps fedens,in haecuerba loquebatur: 
Vidiftis nos fratri noftro Sigifmundo Polonix regi , iu fticiam noftram ‘ 

ob fingularem petitione Clementis, Caroli & Fcrdinandi fecifle. Dicite 
* n * ergtJ ..." 


I}5 RERVM MOSCOVITlCjfctVM 

ergo dominis ueftris , tu Ioanncs Francifce Papa?, tu Comes Lconharde A 
Carolo,& tu SigifmundcFcrdinando.nos ea illorum amore, ncChri» 
ftianus mutuis bellis fundatur fanguis , fcciflc. Haec cum long? oratio» 
r.e , additis conflictis titulis ,peroraiTet : nos illi uicifsim ob lingularem c» 
ius erga principes noftrosobferuantiam .gratias egimus ,nos'cp manda» 
ta illius diligenter exeeuturos promifimus. Dein duos ex fuis praecipuis 
con filiarrj s &C fecretarijs , ad fe uocat , cosque legatos iam ad Polonix re» 
gem infti tutos, Lithvuanis innuit. Poftremomul tapoculafuoiuflu alii 
ta , nobis , Lithvuanis , atqi adeo omnibus & lingulis, tam noftris quam 
Lithvuanoru nobilibus.manu fua porrigebat. Litbvuaniae deniep Ora» 
tores nominatim appellans , dicebat : Qux nunc egimus, & quxalioqui 
ex confiliarijs noftris intellexiftis.ea fratri noftro Sigifmundo regi expo» 
netis. Hxccum dixiflet.furgit.&rurfus inquit: Petre, & tu Bogufi.fra» 
tri noftro Sigifmundo Polonif regi,&f magno Duci Lithvuanix.uos no 
ftro nomine (caput interim parum mouens) inclinabitis . moxqt fedens, 
utrun cp accerfit:dcxtram illis,a tq? etiam ipforum nobilibus ordine por» B 
rigit,dicitq?,Ite nunc.atqj fi c illos dimiferat. 



M J) xv»» 

m (>l- f‘ - 
>••.!» » /•* 


1TIK£%A /N 

fcoutAm. 

; Nno M .D . X v .uenerant Viennam ad CxfaremMaxi» 
j: milianum, Vuladislaus, &C eius filius Ludouicus,Hun» 
garix&Bohemix, ac Sigifmundus Polonix, reges: ubi 
contraftis ac conclufis matrimonrjs filioru & nepotum, 
confirmataqj mutua amicitia, inter extera Cxfar pollici» 
tus crat,fc Oratores fuos ad Bafilium Mofcorum ducem 
mi(rurum,qui inter hunc &Poloniacregem pacem facerent.. Ad hancle» 
gationem Cxfar dcftinauerat Chriftophorum epifeopum Labaccnfcm, 

& Petrum Mraxi. Sed dum Epifcopus protraheret negotium, & inte» 
rim regis Sigifmundi fecretarius Ioanncs Dantifcus, poftea epifcopus 
Vuamiienfis, morx impatiens, profetflionem fedulo urgeret, hoc lega» C 
tionis munus mihi non ita pridem ex Dania reuerfo,fuit impofitu. Man» 
datis itacp c5tinuo a Cxfare Haganox Alfatip oppido ac ceptis difced es, 
Traiedo primum Rheno, pc? Marchionum Badenlium ditionem iC 
oppida, Raftat.Etlingetv, Pforteach, in ducatum Vuirtenbergenfem, 
Conftat : oppidum denicp imperp Eslingen ad Necarum , quem 8c Ni» 
crumappellant.fitum.indeipGopingen&lGeisIingenueni. 

VImx mox Danubio fuperato.per Gunfpurg,ac oppidum Purgavu, 
aquoMarchionatusBurgouixnomchabet, Auguftam Vindelicorum 
ad Lycum fluuium perrexi: ubime prxftolabatur Grcgorius Sagrevuf» 
ki Mofcus nuncius,& ChryfoftomusColumnus fecretarius Elizabethg 
uidux Ioannis Sfortix Mediolani & Bharrj.qui itineris erant comites. 

RehcftaAuguftafub initium anni M.O.X v 1. ultra Lycum.per Baua» 
rlg ciuitates 8i oppida, Fridberg,[nderftortt,Freyfingen,id eft Frifingcn» 
fem epifeopatum ad fluuiii Ambor.Landshuct ad Ifcra flu. Gcngkhofn» 


cngKl 

Pfarkhirchen, 


" COMMENTARII. i}j 

A P/arkhirchcn.Scharding ad Oenum tranfiuimus* Oenocp fuprnto, ria 
pasq? Danubi) legentes, Auftriam fupra Onafum attigimus . Linciu op- 
pidum in ripaDanubij (itura , caput eius prouincixingrefsi, ponccmcp 
illicDanubioimpofitum rranfeuntes ,per oppida Galneukirchen , Pre- 
gartn,Pierpach,Kunigsvui(h, Arbalpach , Rapolftain, in archiducatum 
AuftriX.atcp adeo> oppida Clara uallem.uulgo Tzvuelt di&am , Raftn- 
frld,Horn,& Retz peruenimus. 

• Morauix refla dein, ultra fluuium Teya.qui p ro maiori parte Auftri.' 
atn a Morauia dirimit , oppidum Snoimam appulimustu bi Petru Mra- 
xi collegam meum u ita defundumefle intellexi- & ita (olus hocmunus* 
quod Cxfari gratum erat.obiui. 

Ex Snoima, Vuolfernitz, Brunam, dein Olmutium fedem Epifcopa- 
lem ad fluuium Mora vua (itamttres diae ciuitatcs Snoima, Bruna& OI- 
mu tium funt primx]in Marchionatu.indeep Lipnik, 
Hranitza.Ger.Vueiffenkirchn. 

E Itzin.Ger.Tifchein. 

Oftraua.Ger. Oftra oppidum tubi Oftravuitza fluuiu, qui oppidum 
aliuit,& Silefiam ab ipfa Morauia dirimit,tran(iuimus. 

Silelix pbft ducum Thefchinenfiu oppidu Freiftat, ad Elfa flu. (itum; 
Strumen.Ger.Schvuartzvuafler. 

Ptzin,Ger.Ples principatu: a quo progrediendo duorum miliarium 
lpacio,eft pons translftulam,limes Bohemicx ditionis. 

A' ponte IftulgPolonicaefl dido, &ufq? Ofchvuctzin principatum, 
Germanice' Aufchvuitz, quo loco fluuiu s Sola Iftulam ingreditur, efti. 
fer unius miliaris. 

Extra Ofchvuentzin , per pontem fuperamus Iftula; & cofedis s.miL 
Polonix regni caput Cracouiam peruenimus, currusqj noftros tra- 
bis impofuimus. A' Cracouia progrcfsi, 

Proftovuitza,4.miliar. 

Vuislitza,<S.miliar. 

.*» Schidlovu,;.mil. • ’ U: 

Oppatovu.tf • mil. . 

' Savuichoft, quatuormil. ubirurfus traie&o , & ad finiftram relido I- 
ftulafluuio, >7 ..}> ,.o 

Vrfendovu.quincp miliar. >o, - >■. 

Lublin ,fcp tem miliar . Paladnatu , quo lod certo ac flato anni tepore 
infignes habentur nundinx, ad quas exuarrjs orbis partibus homines, 
Mofcovuitx,Lithvuani,Tartari,Liuonienfes,Prutheni, Rutheni, Ger- 
mani,Hungari, Armeni, V ualachi atm Ebrxi confluunt* 

Cotzko, odo miliar. Antequam nueperuentum cfl,labiturfluuius 
Vuiepers.fcptentrionemuerfuS. • .1 

Meferis odo mil. paulo longius progrediendo.efl limes Polonix. 
Lithvuanix oppidumMelmk,fexmiI.adBuh fluuium. 

Bielfco.odo mil. ; . . 

Narevu,quatuor mil. ubi ciufde nominis fluuius ex quodam Iacu& 

• » l n j paludibus; 


13« RERVM MOJCOVITICARVM 

paludibus.quemadmodum Buh.effufus , & in Septentrionem decurrit» \ 

ExNarevu, tranfeundo fyluam odio miliaribus: extra quam cilop» 
pidum Grinki, in quo regq homines , qui & commeatum fuppeditabant 
(Priflavuos appellant) & Vuilnam ufque deducebant, me prarftola* 
bantur.tumin 

Grodno, fex miliar. Eft ibi fatis commodus pro eius regionis natura 
principatus. Caftrum cum duitateadfluuiuraNcmen.quiGer.Mu* 
mri appellatur.qui' q$ ipfam Prufsiam alluit , qux olim a fupremo Thcu* 
tonici ordinis magiftro gubernabatur. Sed eam nunc Aibcrtus Mar* 
chioBrandenburgenfis harreditarrj ducatus nomine tenet. Crononem 
hunc fluuiumputo, alludens nomini oppidi, ibi Ioannes SavuorGnski, 
a' Michaele<Linski in eadomo , aut ( ut aiunt) curia , in quahofpitatusc* 
ram, oppt efliis eft. Porro' hic reliqui Mofcorum nucium , qui rex V uiL> 
nam ingredi prohibuit.Indeprogreftus, 

Preltv.duo miliaria. 

Vuclconik.quincp miliaria, ■ 

Rudni!:i,qua tuor miliaria. 

V uiinam, qua tuor miliaria quoqr. 

Ante Vuilnam autem uiri infignes prxftolabantur , qui me regis no» 
mine cum honorifice' exccpifient.atqj intraham, feu amplum uchiculum 
puluinaribus liratum , & ftragulis auro & ferico contextis collocatum, 
regrjs mimftris latus utrum cp claudentibus, officiumtp perinde ac fi ipfe 
rex ueheretur prae liantibus , in hofpitium ufep deduxifient : mox aderat 
Petrus Tomitzki > tuncepifcopusPremislienfis > regniPoloniaeuicecaii' 
cellarius,uiromniu tcftimonio uirtute lingulari acuitxintegricatcprac* 
ditus.mecp regis pariter nomine humanilsime' confalutauit,excepit que. 
Adipium deniq; regem.magna aulicorum catcrua fequente, paulo poli 
deduxit: aquo multis primarrjsuiris, proccribusep magni ducatus Li* 
thvuamxprsefennbus,honellifsime exceptus fueram. 

Vuilnaeporroeo tempore inter cxtera.macrimonium inter ipfum re* 
gem,& Bonam Ioannis Galeacrj Sfortiar dudsMediolani filiam,Catlare ® 
promouentc.mcnuncio.contradtumatcp conclufum fuit. 

Erant ibi in ardlis cuftodqstres Mofcovuitici duces, quibus fumma 
rmim,atqjadeo Mofcovuiticusexcrcitus.anno M. D.XlIll.ad Orflam 
commiflus fuerat: inter quos erat Ioannes Czeladin primus. Quos equis 
dem regis permilTu iklu tatus,eo quo potui Audio confolabar . 

Vuifiis caput magni ducatus Lithvuaniae, eo lod (ita eft, quo conflu* 
unt Vuelia & Vuilna Huurj : inqt Nemen, feu Crononenillabuntur. In 
ea relido Chry foftomo Columno.non diu dednebar. 

Vuilnam dii x 1 1 1 1 .Marti] egre(Tus,no publica step ufitata uia, qua* 
rum una per Smoletsko, altera uero' per Livuonia itur in Mofcovuiaml 
fed media inter has ufus , reda Nemcntfchin quatuor miliaribus , indetp 
Svuintravua 0A0 miliaribus,fuperato Schamcna fluuio,perueni. 

Sequenti die Disla,fex mil.ubi ciufde nominis Iacuscfbatq? Drifvuet, 
quatuor mil , ubi nuntius Mofd , que GrodnO rcliqucram,ad me redijr. 

« ; f .1 Braslavu, 


COMMENTARII. ' 1 

A BrasTavij,quatuor miliaribus adlacumNavuer.qulin lerngftndfncmr' 
ano miliari patet* 

D cdina.quincp miliar.atqj Dvuina fluuiu.quem Lrvuonicnfes ( quo- 
rum ditionem percurrit ) Ouna appellant (funt qui Turantum efle uo. . 
lunt) attigimus. • :» 

Drjfiam dein feptem mil. properantes, rurfusfiibBetha oppido ad 
Dvuina fluuium peruenimus:per quem glacie cScretum.uchtculis , eius 
gentis morc,i6.miIiaribusfuruimuerfusdumuehcrcmur,duaenobistrJ 
tae ui«c occurrerunt; Cum itaqj utram ingrederemur ,dubitarcmus: mox 
feruitorem in domum ruftici in ripa (i tam feifeiratum mifi . quia u ero fub* 
meridiem glacies magnopere liquefeebat , nuncius i ripam liquefa- 

Aa ac fra Aa glacie dem erfus, uix tandem ex tra Aus fuit . accidit etiam , uc 

S uodamlocofluuius utrincp liquefaAa prorfus Sc abfumpta glacie, eat 
untaxat glaciei parte, quam continua ue Ai o indurauerat , imo non ni(l 
J quatenus uehiculorum orbitae compleAebantur , nobis tanquam pons 
• quidam, non fine graui horrore ac periculo tranfitum daret. Augebat 
metum famacommunis: quianon diu ante, aliquot centum Mofcouid- 
cos pra:dones,pcr eundem fluuium glacie concretum tranfeuntes.ad ti- 
num omnes fuifle fubmerfos, ferebatur. 

A'Drifla Doporoski fex miliaribus,indeqt 
Polorzco principatum , quem Vuaivuodatum appellant, adDvui- 
nam fluuium, quem alrj Rubonem appellant, uenimus: ubi honorifice, 
in maxima hominum occurrentium frequentia excepti.magnifkc ac lau- 
te traAati,ad proximam deniqj manfionem ufq» dedu Ai fuimus. 

Inter V uilnS & Polotzco plurimi lacus, crebra: paludes, atq» immefae 
logitudinis fyluacfunt.ut qua: ad quinquaginta mil . Gcr. protenduntur. 

’ vlterius progr efsi iter , in limitibus regni minime tutum , ob crebras 

utriufcp partis excurfiones,hofpitia deferta,aut nulla habuimus: per que 
magnas paludes ac fyluas,tandem Harbsle & Milcnki.paftoru calas, ue- 
nimus : in quo itinere Lithvuanus dcduAor medeferuerat» Accedebat 
c ad hofpitiorum incommoditatem , itineris fumma difficultas, fiquidem 
inter lacus & paludes niue&glacielabefcente nobis eundum erat, dum 
Nifcham oppidum, adquendam eiufde nominis lacum fitu.indeq? Qua- 
daflcnquatuor miliaribus , quo loci cum magno pauore 8c periculo la- 
cum qucndam.aqua fupra glaciem extante t ranfiuimus, atqj ad tugurio- 
lum ruftici cuiufdamperueneramus, quo' ex ditione Mofci.Georgrj eo- 
. rnitismcicuracommeatusallatuserat.Ed loci equidem limites ucriufqj 
Principis obferuare ac difeemerenon potui. 

Mofcovuif fine corradi Aione ditio Corfularubi,duob. fluur)S Vueli- 
carecka & Dftcrnicza traie Ais.indecp duobus mil. cofe Ais, uenimusad 
Opotzka ciuitatem cum caftro, ad Vuelicarecka fit3. quo' loci natans 
pons eft,quem equi pleruncp genutenUs in aqua tranfeunt . Hanc arcem 
rex Polonif ,du ego Mofcovuiae de pacerra Aarif.obfederat . In illis por- 
ro' locis, quancp propter crebras paludes, fyluas,& innumeros fluuios, 
exercitus aliquo' comodc' duci no poffe uideatur:nihilominus ume quo- 
ti 4 cuncp 


14» RERVM M-OSCOV;,T!CAHVM 

cnncpuoIunt,»ei5:aeo tendunt: colonorum nimirum multitudine prae# A 
mifia.quiquariibet impedimenta arboresep incidendo fubmouerc, pa- 
ludes acfluuiflspontibusfternere coguntur. 

Vuoroneczdeinofto miliaribus oppidum iitumad Sforet fluuium, 
qui recepto in fe Vuoronetz fluuio.non longe infra oppidum V uelica* 
rfckaillabitur. 
t Ftburgquincpmiliar» 

V uolodtmcretz oppidum cum propugnaculo,}, fcre'miliar. 

Brodcoloni cuiufdam domum, pariter} • miliar.indecp <r. miliaribu* 
emeniis,ftratocp ponteper V fla fluuium.qui Scholonam influit, 

Parcho ciuita tcm.cum caftro.ad ScHolona fluuium litam: Opoca u il- 
lam quandam, fub quo V uidocha fluuius Suchanam ingreditur , quinqt 
reiliaribtis.indc feptem fuperatis fluuijs, 

Reifchuillanqquinqjparitermiliar. 

Dvuerenbutiguillam, quincp mil . infra quam dimidio miliari Pfche- 
ga,Strupin Auuio in ferecepto.influicScholonam : in quem ali) quatuor * ? 
fluuii.quos eo dietranfiuimus.illabuntur. 

Sotoki homuncionis domum,}. miliar. a qua 4 .miliar. Novuogar- 
diam tandem magnam quarta Aprilis attigimus. Cxterum a' Polotsko 
Novuogardiamufqj.tot paludes ac fluuios fuperauimus, ut eorum no- 
mina ac numerum ne incolx quidem teneant : tanrumabeft,ut illos qmf- 
piam commemorare ac d efcrib ere po flet. 

Novuogardix paululum refpirans,ac feptem diebus quiefeens, ab ip- 
folocumtenente in dic Palmarum conuiuio acceptus fui :atqj ab eodem 
amanter admonitus, ut feruitoribus equisqj illic relidis.per difpofitos, 
feupoflarum (uulgo' loquuntur) equos Mofcovuiam irem. Cui mo- 
rem gerens, egreflus primum Beodnits quatuor miliaria, indecp totius 
diei iter iuxta Mfta fluuiu , qui nauigabiiis eft , 8C ex Samftin lacu oritur, 
confeci.Eo porro' die cum per pratum , liquefeete iam niue, citato equo- 
rum curfu pro ficifcrretnur, pueri mei natione Lithvuar» equulus cecide 
r at, ita ut cum puero prorfus prxdpitaretur: fecp denuo' in mo d u m rotae C. 
conuoluens, in poftertores pedes daret, confiftercTcj} : Sc interea nec ter-. 
ram!atereattingeret,nccpuerumfubfeproftratumaciacentemIa:deret. 

Pdft reda Seitskovu, ultra fluuium Nifch a, fex miliar. 

Harofczi ultra fluuium Calacha, feptem miliar. 

Oreat Rechelvuitza ad fluuiu Palamit,-r.mil.Eodedietranfiuimus P. 
fluuioSt&unuiacu, congelatu quidem, fedaqua fupraglacie coplctum. 

Tandem fexta ferta ante Pafchatis feftum,in domum portarum perue- 
nimus, trescp lacus fuperauimus: primum Vuoldai, qui uno miliari in 
latitudinem , duobus uero in longitudinem patebat : fecundum Luti- 
nitfch.no admodum magnum: tertium Ihedra, cui ciufdem nominis uil- 
Iaab Oreatotfto miliar.adiacet.quo lane dieper hofce lacus, congelatos, 
adhuc , fed aquarum multitudine niue liquefeente inundantes, tritam 
uiam fecuti, difficillimum ac periculofifsimum iter habuimus : nec defie- 
d crede uia publicatum ob niuis altitudine, tum quod nullu uertigium 
. • . alicuius 



COMMENTARII. >4i 

A alicuius femitx apparebat, audebamus. Confecto itaqj tam difficili atqs 
periculofo itinere.uenimus 

Choitilovua feptem miliar. infra quam duobus Schlingvua & SnaJ 
fluuin.co loco quo confluunt, inqj Mfta fluuium illabuntur , fuperatis, 
Vuolofchak attigimus: ibicj! in die Pafchatis quieuimu*. Pdftfcptem 
miliaribus confectis, traiedtoqjTvuerzafluuio, 

Vucdrapuiia oppidum inripa fitumnndeqj 7 .tniliar.defcendentes, 
Dvuerfchak duitatem, infra quam 2 . miliaribus Schrgimafluuio na- 
ulcula pifcatoria tranftniffo.in 

OiToga oppido.uno die quieUimus.fequenti dieperTvuerza fluuium 
feptem miliaribus nauigantes, 

Medina appulimus, fumptocp prandio, rurfus nauiculamingrefsi, 7 . 
miliarib. Vuolgam.cekberrimum fluuium, atcp adeo 

Tvuer principatu attigimus . ubi fumpta maiore naui , per Vuolgam 
nauigantes, nonita longe poftad congelatum, acglacierum fruftisre- 
® fertfiipfum fluuiuuenimus:incp quodam loco, maximo labore ac fu do- 
re appulimus, altumque congefta in aceruum glacie, ripam uix tandem 
fuperauimusdndeqj pedeftri itinere in coloni cuiufdam domum uenien- 
tes, paruosqj ibi repertos equos confcendtme» ,ad monaftt riu diui He/ 
lix uenimus.ubi commutatis equis, 

Gerodin oppidu ad Vuolgam fitu.tribus inde miliarib, rcdta'9po'ft 
Schofla j.miliaribus, 

Dfchorno domum poftarum,}. miliar. 

Cltn oppidum, ad fluuium lanuga fitum,<5.miliar. 

Pieflack domum poftarum.j. miliar, 

Schorna.ad fluuium eiufdem nominis fitum,*,nuliar. 

Mofcovuiam, 3 .miliar. tandem decimaodlaua Aprilis peruenimus: 
ubi quomodo confalutatus atqj exceptus fuerim .abunde fads m hoc ii- /t_; 
bro expofui.cum de exceptione ac traflatione Gratorum egiifem, 
REV1TVS. 

Ixi ab initio,mein Mofcovuiam ad componendos Polo* 
nix & Mofcovuix prindpes,a' Diuo Maximiliano Impe- 
ratore miiTum fuifle ,fed reinfefta inde redi] fle .nam dum 
Mofcovuix , prxfentibus etiam regisPoloniae Oratori- 
b us.de pace ac concordia tra&arem, interim rex inftru <flo 
exercitu Opotzkacaiirum.nequicquam tame.oppugnabat.quarc Prin- 
ceps inducias cum rege facere pernegabat: meb; intercepto quidem ne> 
gotio.honorifice tamen dimifcrat.Rclictaitaqj Mofcovuia.rcda' 

Mofeisko.t 9. miliar • 

Vuiefma, 2 <s. miliar. 

Drogobuich,i8.miliar. 

Smolensko dcin , t8 . miliar. periteni . abinde duabus noiSibus ibi fiib’ 
dio in magnis niuib . quieuimns : ubi ab dedu&orib . meis laute ac hono- 
ri fice' tradabar,& ftrato in logu aliquato altius fccno.corticib. arborum 
fup crimpoii cis,fitratiscpbnt eis, atrraiftis more Turcaru feti Tartarorum 

pedibut 



Digitized by Google 


»4* RERVM MOSCOVITICARVM 

pedibus menfieaccumbcntcs.cibum capiebamus, bibendo q? aliquanto A 
largius, cocnam producebamus. Altera horte ucneramus ad quendam, 
fluuium,minimctumquidemcongelatum:fedpoftmedium noctis, ob 
infeftum frigus ufep adeo' concretum, ut per gladem plufqua decem onu, 
fta etiam uehicula tradurta fint . equi uero' alio loco» quo celerius maio« 
rccp impetu decurrebat fluuius.compulG.ffarta glacie tranGbant.Eo lo» 
ci duodecim a Smolcnsko miliar. relitftis dedurtoribus, in Lithvuaniam 
profertus funi:&a limite orto milianad 

Dobrovunam ueni.ubi rerum neceflariarum i udam quidem copiam, 
fcd hofpitium Lithvuanicum habui. 

Orfam quatuor miliar. quoufcp a Vuiefmaa dextris Boryfthenemha, 
buimus,quem tum haud longo interuallo fupra iniracj? Smolcnsko rra* 
qcerecogebamur.eocp circa Orfamrclirto.rcrta i 

Druzck,9.miliar. 

Grodno, ii. miliar. 

Borifo vu.tf .miliar, ad fluuium BercGna, cuius fontes Ptolemaeus Bo. B 

ryftheni adferibit. 

Lobofchakh, 9. miliar. 

Radocholiye, 7 .ferc miliar. i 

CrafnoScllo, 2 .niiliar. 1 

Modolefcli, i. miliar. 

Crcvua oppidum cum caftro deferto, 6. miliar, 

Mcdiuk pariter oppidum cum caftro deferto, 7 Jndiar.inde'cp 
Vuilnam tadem peruenimus : ibiqj poft regis in Poloniam difceflum, 
paucis diebus , dum feruitores cum equis meis ex No vuogardia per Lu 
vuoniamrcuerterentur, commoratus fum . quibus receptis , mox inde 
quatuor miliaribus dc uiainTroki deflexi, utibiin quodam horto con^ 
clufos ac confcptosBifontcs, quos alii Vros, Gcr.uero’ AuroxnappeU 
lat,uiderem. Palatinus porro , ctG meo inexpertato acimprouifo aduen- 
tu quodammodo offendebatur,me nihilominus tamen ad prandium in* 
uitauit:cuiintereratScheachmetrexSavuolenfis Tartarus: qui eo lod G 
in duob . muratis , & inter lacus extrurtis caftris, Ueluti liberis cuftodijs» 
honeltefcruabatur* Is inter prandendum uarijs de rebus per interpres 
temmecum colloquebatur: Cxfarcm praeterea fratrem fuu appellabar, 
omnesep principes ac reges inter feefle fratres dicebat. 

Sumpto prandio , accepto'™ a Palatino iuxta Lithvuanorum confuc- 
tudinem munere, primum Morofchei oppidu, dein Grodno ij miliar. 

G rinki,6. miliar. Sylua poli fuperata, 

Narevu,$ • miliar.atq; 

Bielsko oppidu uenimus,ubi Nicolau Radovuil palatinu Vilnenfem 
offendi , cui ia antea Cgfaris liceras reddidera : q ctG antea me equo grads 
rio.duobusqi alqspro uehiculo donaucrat,caliratu tamen & bonuiade 
nuo equu dono dedit: obtrufitep pterca aureos aliqt Hugaricales, adhor 
tado.utcx Ius annulunuhi fieri curare, quo induto, quotidiccpinfperto, 
fui facilius , & prarfertim apud Caelare recordarer . Ex Bielsko in BrielU 
. j caftrum 


COMMENTARII. *4) 

A caftru cu oppido lignco.ad fluuiu Buh.in quem Muchavuetz . illabitUi*, 

' Lamas oppidumiubi Lithvuania rclitfta, 

- Polonia: primum oppidum Partzovu ingrefTus, fupraquod non ita 
longo interuallo lafomca fluuiolus labitur, Lithvuaniamcp a Polonia 
dirimit.pdft ^ 

.• Lublin.p.milur. , .; . .. . -• /* ,* 

Rubin, if 

•eVrfendoff, — JV- r, u ' , 

Savuichoft,adtraie<ftiim Iftular. , 

Sandomir duitatem cum caftro , ad Iftulam litam , diftantemqj i. Lu> 
blirfiS.miliar, .doflliii. pj*-- 

Poloniza , ad fluuium Czerna : in quo nobilifsimi pifces, quos uulgo 
Lachs appellant.capiuntur. 

Ciuitatem nouam Cortzin appellatam, oppidum cum caftro murato* 
Admonet mchic locus rei prodigiofac,& pene incredibilis, qua mini- 
B mc praetereundam e(Tc putaui. Gum quodam tempore ex Lithvuania 
redirem per hancregionem, incidiinhomine apudPolonos primarium 
M artinum S vuorovusk iiqui me multis precibus inuitatum , in domum 
luam deduxit, ibicp quamlautifsimc habuit. Dumcp , ut fit .familiariter 
mulus de rebus colloqueremur, narrauit idem mini, u irum quenda m 
nobilem cognomento Pierftinski, quo tempore SigilmuTidus rex circa 
Borylthcnem belligeraretur , grauiorem armaturam equeftrem indu- 
tum v fub ipfa ufep genua , inter Smolensko & Dobrovunam ingreffum 
Boryfthencm.ibiqueab equo rabie correpto, in medium flumen abre- 
ptum 8c cxcuilumcfle. &cumdiunoncomparuiffet, ac plane pro per- 
dito & deplorato habitus cflet, fubito' fub aquisinripam egreffumeffc* 
iplo rege Sigifmundo Sc eius exercitu tribus fere hominum millibus 
infpectantibus. Etliucroauthoritate hominis mouebar, tamen cum 
difficilia creditu dicere uiliis eflet,euenit,ut eodem dicipfo, Martino co- 
mitante, hucad nouam ciuitatem Cortzin perueniremus: ubi tum uir 
c fumma apudPolonos dignitate, CbriftophorusSchidlovueczki caftei- 
lanusCracovuienfis,&eiufdemlociCapitaneus,agebat. Ibi cum idem 
me fplcndidifsimo conuiuio cum multis alqs clarifsimis uiris excepiffet* 
. recurrente narrationis illius de Pierftinski memoria, non potui mihi 
teniperarc.quin de ea mentionem facerem: quod fane peropportune ac- 
cidit- Nam hoc non tantum conuiux ipfi.etiam regem ipfumtanquam 
oculatum teftem citantes, confirmarunt: fed aderat in eodem conuiuio 
ipfcmet Pierftinski.quicafumhuc fuumitaexpofuitjutpro crcdibiliha- 
beri pofelc- Dixit autem , quod equo excuflus terfccxtulericfupraa- 
quas :atcp ibiurnifle (ibi in mentem, quod ante dici audiuiflet, pro per- 
dito habendum eflceuin.cui non fuccurritur.cum tertio effertur. Itaqp 
fe oculos apcruifle.atqt ita fublata altera manu effe progreffum, ceuli/ 
gno dato, ut ei fubucnirctur. Rogatus autem, an hauliffet aquam C bis 
fe haufiftLrefpoiulit.Hzc ut audita mihi funt, ita alqsnarratauolo. Sed 
nu nc ad continuandum iter meum reuercor. 


Proftvuicza, 


144 R.ERVM MOSCOVITICARVM 

Proftvuitza.ubioptimaceruifia coquitur.indeq? A 

Cracovuiam.caput rcgni.fedcm regalem, ad Ululam (Itam,iS- miliar, 
a Sandomirdiftatem.urbem inquam clericorum, (ludioforum atcp mer 
catorum frequentia celebrem,peru enimut:ex qua, a Rcgeipfo , cui opc> 
ramea grata erat, munere accepto, honeilifsimefuidimiiius.re(5tacjj 
Lip ovuetz fub caftrum , facerdo tum aliquid grauiusdelinqucntium 
carcerem: 

Indecj j.miliar. Ofvuentzin, Sileflatquidem oppidum, Polonicseta* 
men ditionis , adlftulam (Itum : quo locoSoladuuiuscxmontibus , qui 
Silefiam ab Hungaria diuidunt,decurrens,Iftulam ingreditur. Non Ion* 
ge fub eodem oppido Preyfla fluuius ex alia partelflulae, Sile fiam a Po- 
lonica&Bohemicadinonedirimit.lilulamquocpinfluit. 

Ptzina.Ger.Ples, principatum inSilefiaBohcmicx ditionis, 3* mil« 

’ Strumen,Ger.Schvuartzvuaffcr,a.miliar. 

Prcyftaetl, ducum T efchinenfium oppidum ,-quodElGt fluuius pr*> 
tcrlabitur,qui in O deram exoneratur. * 

Morauix deinOilravua oppidum, quod Odravuitzaduuiusalluitt 
Silcfiamq; a Morauia diuidit. 
Itfchin,Ger.Titzeinoppidum,quatuormib‘ar. 

Hranitza.Ger. Vueiffenkirchen oppidu.quod Bervuna fluuiusprae- 
Certabitur, t.miliar. 

Lipnik, i.miliar.unde cum Vuiftriciam z . miliar. tc fta' contendentes, 
forte ex quodam colle Nicolaus Czaplitz, dus prouincix nobilis, (Ibi 
nos obuios c5fpexi(Iet,mox pixide arrepta,ad cofliftum fequodanrmo^ 
do cum duobus comitibus praeparabat . Qua re equidem non temeritas 
tem hominis, fed ebrietatem potius animaduerteram : ac continuo' ferui* 
toribus mandaucram ,ut ei nobis occurrenti raediauia cederent . SediU 
le hoc humanitatis officio neglciflo, in altam niuem fe coniecerat , noscp 
prxrereutestorucintuebaturferuoscpatergo cumuehiculisfequentcs, 
ad hocipfum genus officthquod illiprxilare haudquacjtpotcrant.cogc 
bat:ftri<fiocp gladio minabatur.Eare exorto utrincp clamore, fatflocp ler c 
uorum quipoft erant cocurfu.ipfe mox telo baliftxlxfus, equus pariter 
uulneratus fub eo cociderat.Poftea cum Mofcis Oratoribus iter inditu 
tum profecutus,ueni Olmutziu, quo illequoqj fauciusperuenerat: da* 
timq> ,u eluti ciu s regionis incola no tus,turba hommum(qu i in fodendis 
aggeredisq? pifeinisopera locat)colle<fla,ulcifci fefeuolebat . Cuius ego 
tamen conatus maturo confilio rcprefsi, acintercepi. Ex Olmutzio, 

Bifchovu oppidulum, 4 .m iliar. 

Niklfpurg, 4. miliar. arcem fplendidam.cum oppido. quodetfi uno 
miliari ultraTe va m fluuiu m, quimultisinlocis Audriam a^Morauia di- 
rimit, (itum cft,Morauixtamen adiacet,tius'qj ditioni fubie&aed. 

Auftrix inde oppidulum Midlbach.j.miliar. 

Vlrichskirchen.j.miliar. 

Vienam.ad Danubium fitam urbe, a multis feriptoribus celebratam, 
tribus pariter miliaribus c5fc<fhsperuenimus:quo'equidemduo integra 
** - uchicula 


commentarii. H* 

A uchiculacxMofcovuiaufqucdcduxi. 

Ex Vicnna.Nouam ciuitate,8.miliar.inde'cp ultra montem Semring* 
intcrep Scyrie montes Salisburgum ufcp uchi.Poft Oeniponti.in Comi 
tatu T irolenfi oppido, Cgfarem aifecutus:cuius Maieftati non folum ea 
qua? ex mandatis geiTcram, grata erant : fed etiam relatio de cxremonr)S 
fx cofuctudineMofcovuitaru,audituualdeiucunda. Quare etiam Mac 
tlixus Cardinalis Salisburgcnfis,Cgfari admodum charus, Princeps nv 
duftrius,& in rebus agedisuerfatifsimus.iocofccoram Cxfare protcfia 
tus cft,neCgfar,fe abfcnte,rcliquum ceremoniam ex me audiret, cogno- 
fccretue. 

Expedito mox ac dimilTo a Cxfare Mofcorum Oratore, equidem iri 
Hungariam ad rege Ludouicum , cum fub id tempus inftitutus Orator 
fuiiTem.cundem per Oenum ac Danubiu Viennam deduxi : eocp ibire- 
li<flo,ipfe continuo' Pannonium currum cofcendi, quo trijugis equabus 
curru uolitantc celerrime' ferebar,paucisq? horis Buda triginta duobus 
B miliar.pcrucni. Tantx autem celeritatis cauta eft,tam commoda per iu- 
ftaintcruallarcfpiratio cquorum,& permutatio. Quarum prima ututui 1 
in Prukh.oppidulo ad Lcytham fluuium,qui Aufiriamab Hurigaria di* 
uidit, dirtat ep a' Vienna 6 . miliar. Secunda in Ovuar caftro , cum oppi* 
duIo,Gcr. AUcnburg.y.miliar.Tertia in laurino oppido, fedccp Epifco^ 
pali.Hunclocum HungariIurr,Gcrmaniuero'ab Rabafluuio,quioppi 
dum alluit,Damibiumcpingreditur,Rabappcllat.Hoc quidem in loco, 
qui ab Ovuar ?. miliaribus diftat.equos permutant. Quarta, fex infra Iau 
rinum miliaribus , in pago Cotzi,a' quo & ueft orcs currus nomen accc- 
perunt:Cotsiqt adfiucpromifcuc' appellantur. Vltimain Vuarkpago, 
quin qj a Cotzi miIiaribus:quo'loci equorum foleas,num qui claui uacif 
lent , aut dcfint,infpiciunt,currus loraqs farciunt: quibus omnibus rcfe> 
«flis,Budam,fedem rcgalcm.y.indemiliar.inuehuntur. 

Budffedc regia cxpofita,acconfe&alcgatione,finitisqjcomitijs,qu£ 
haud procul ab urbe,ab eo loco quo celebratur, Rakhufch uulgo' appel 
C lantur,a'regchoncftifsiine'dimifius,ad Cxfarcm rcdijrqui proximo la- 
nuariopbit, anno fcilicet Domini ryiyt. mortem obijt. HanccpmHum 
ganam profectionem, qUo'd Mofcovuiticx coniuncta.unoq; prope & 
continuo itinere confeifia fuit,adijcerc nolui. 

Cxtcriim cum in regni Hungarix mentiortem inciderim , no poiTurri 
equidem fine gemitu ixgrauifsimo dolore commemorare, quomodo 
hocregnum antea florcntifsimum & potentifsimum omnibus quodam 
modo mtuentibus tam fubifo' affliifhfsmum fa&u fit.Eft quidem.ut cav 
teris rebus omnibus,ita etiam regnis &imperrjs terminus quidam con* 
ftitutus:fednobilifsimumHungarixrcgnumcerte'nonramfatis trahen 
tibus.quain mala &iniquaadminiftratione,planc'adinreritu redacflum 
eiTe uidetur.Mathiasrex.neq? regio fanguine natus, nequeuetulio du<< 
cum aUtprincipum ftemmate clarus, non tamen nomine foluir rex fuit* 
fedipfareregcmprxftitit:acnon modo' Turearum principi fortiter re* 
ftititjciuscpgrautisimasimprcfsioncsinuidusfuftinuit: ucrum Siftpii 

o Roma- 


RERVM SIOSC O VITICARV M 
Romanorumltnperatori.atcpadebBoemiar&Poloniacregibus nego.* >1 
cium fecit:dcriiqj omnibus uicinis fuis terrori fuit. Quemadmodum au* 
tem huius regis uirtute, acrebus prxdarc geftis , Hungaritc regnum ad 
fummam potentiam ipfo uiuenteperuenerat: ita eo fublato, quafi mole 
fualaborans, inclinare coepit. Nam qui ei fuccefsic Vladislaus Boemise 
rcx,Cafimiri Polo nite regis filius primogenitus , princeps quidem pius, 
religio fus,& uitae inculpatae: fed ad moderanda tam bellicofam gentem, 
in tanti praefertim hoifis uicinitate, minime fufficiens fuit. Etenim toc 
rebus fecundis ferociores & infolentiores fadi Hungari, benignitate 8C 
clementia regis abutebantur ad liccntiam,luxuriam,defidiam,faftum: 
quae uitia eo' tande euafere.ut etia rex ipfe contemptui haberctur.Porro' 
V ladislao dcfundo.fub eius filio Ludouico cum haec ipfa uitia magis ac 
magis inualuere : tu fi qua reliqua fuit belli difciplina, ea tota eft amifia* 
nec potuit rex puer his malis ob anate mcderi:nec alioqui ad eam, quam 
dccebat,grauitatem educatus fuit.Primores regni , ac praecipue praelati, 
luxu pene' incredibili diffluebant certabant quafi aemulatione qua* 8 
dam tum inter fe, tum cum baronibus, ut alij alios profufione& fplen* 
doreuincerent.Iidem nobilitatem partim benefierjs ac praemiis , partim 
etiam potentia ac metu ftbi obnoxiam tenebant, ut pluresafledatores 
haberent, ac eorum Budqs & acclamationibus in publicis conucntibus 
iuuarentur* Miru didu,qua pompa, quo apparatu , ac quibus equitum 
utriufcp armaturae copijs Budam funt ingrefsi, praecinentibus tubicinis 
bus ad cuiufdam quali triumphi fpeciem. 

Porro inregiam cum irent, aut inde redirent.tanto dedudorum & fti 
patorum comitatu undique fepti incedebant, ut uici & plareae uix cater* 
uam caperent* Cum uero' prandendum e(let,tota urbe ad fdes f uiufque 
tube no aliter atqj in caftris refonabant: & ducebantur pradia in multas 
horas, quae foinnus & quies cxcipicbant,cum contra quafi folitudo quae 
dam eilet circa regem :& fines regni interea deftituti neceflarris prae fi.* 
dijs,impunc’abhoftibusuaftarentur. Epifcopatus dignitates, & prarc i-* 
pua quaeqj officia promifcue.no pro meritoru ratione, c5ferebantur:& C 
quo plus potcti£qui(cpobtinebat,hoc plus iuris habere credebatur*Itx* 
que laborabat iufticia,& premebatur infirmiores:ac omni bono ordine 
fublato atqj cuerfo,fubindeinueniebaturaliquid,quodReipubl.labem 
aliquam cum uulgi detrimento afferret : cuiufmodi fuit illa in nouandae 
argenteae monetae licentia,per quam prioribus bonis numis coflatis.alij 
deteriores pafsim cudebatur: & his rurfum fublatis , ali) fiebat meliorest 
qui tamen iuftum precium tenere non potuerant, fed nunc pluris , nunc 
minoris habiti funt (pro ut locupletiorum cupiditati libuit:)qui etiam a 
quibufdam priuatis pene palam impune' funt adulterati- Deniq* ea erat 
inuniucrfa Hungari» omnium rerum inclinatio, ucl potius confu fio, uC 
quiuis uel minimam experientiam habens, regnum hoc tot malis obno.* 
xium,etiamfi nullum uicinum haberet hoftem, mox perire oportere pef 
fpiceret. Ego quidem certe’ cum oratorem Principis mei Budx agerem, 
non dubicaui,quafi aliud agens, fercnifs.Hungariae reginam Mariam ad 

monere, 


COMMENTARII. > 147 

A moncre.ut futura cofiderareqfibiqj in omne euentuprpfidq aliquid co> 
pararet & fcponerct:neqi ut domini & mariti fui potetig & iuuentp , auc 
fratru fuoru opibus nimiu fideret • Nam haec omnia morti & infinitis ca* 
fibus obnoxia efie.Meminiflctueccris prouerbrj,quo fertur, Bonu elfe, 
habere amicostfed miferos eifc , qui his uti cogatur.Gentem Hungarica 
ferocem & inquietam, feditiofam & turbulenta , aduenis & exteris paru 
aequam &amicam efie.ImminereHungariachoftempotentifsimuinecp 
quicqua magis affe<fhre,quam ut id fuam in poteftatem redigat.Referre 
itacp ipfius.ut aliquid recondat, unde fibi & fuis,fi quid aduerfi accidat, 
opitulari pofsit . Et alioqui magis regium efie,iuuarcalios,quam alieno 
auxilio indigere.Etfi uero bonam in partem pro moreregio accepta fuit 
haec admonitio, mihiqjaftaefuntgratiae: tamen quod mihi tum praefa* 
giebatanimus,quod'cp metuebam.nihil proficientibus bonis aefidismo 
nitoribus & cofultoribus, ingenti nofiro malo euenitrneque dum huius 
tragoedia: finis eft. Aula mafit,qualiserat:& nihil remiflumcfta'pompa, 
B faftu,info!entiaacluxu,donecconrideret.utn6inepte'quidam ex aulicis 
tum dixerit.fe nunquam uidiffe uel audifle regnum ullum, quod mai ore, 
aten H unparia.oaudio & tripudi o periret. 

4*"^^fcu~Erq plane defperatae res Hungarorum eflent , tanta tamen eoru 
erat infolenria.uc hoftem prepotentem 8i uicinum,Turcam,non modo' 
fuperbe contemnere, fe d etiam iniurijs 8c cStumclij s ad uerfus fe prouo 
care no dubitarent. Nam cum hic, qui nuncimperat.Solimannus, patre 
fuo defunefto de more denuciafletuicinis, fe paterno folio potitum e(Tc, 
8C portam fuam pare‘re omnibus, fiue pacem liue bellum petentibu s : id* 
que praecipueper Oratores fuosHungaris iignificafletinccdceflentqui 
fuaderent, cos cum Polonis , ut antea, a' Solimanno pacem petere debe> 
re:Hungari non modo' repudiauere confilia falutaria , fed etiam Ora to/ 
res ipfos Turea: captos detinuere. Qua contumelia iritatus bolimannus 
Hungariam hoftilitcrinuafir: captacp primum Nandoralba,fortifsimo 
non tantum Hungaria:,fed uniuerfi orbis Chrifliani propugnaculo, ad 
C alia capienda progrefl"us,eo'peruenit, ut regia fede Buda & praecipuis 
quibuicp acmunitifsirhis arcibus.ipfacp regni parte optima & floretifsu 
ma potiretur. Vndc qs quf rcftat.nuc ita imminet , ut pene' pro uiftis ac 
debellatis haberi poisint. Videbantur quidc fibi Hungari aliqua habere 
caufam ad detinendos Solimanni Oratores,quo'd pater eius Oratorem 
Hungarorum ad fc milTum BarnabamBel denruiifTet, iccumcp in expe> 
ditionem aduerfus SultanumfufceptaduxifTct:quemtamc eo bello con 
fecto, bene muneratum remiferat. Sed mufsitandumhoccracpotius 
Hungarisrcum, ut dicitur, uana fit fine uiribus ira: quam perimpotenrc 
ultionem prouocato potentiore fibi exitium accerfcre,& in idem difetv 
men ufcinos adducere.Cum Solimannus Budam ante femel captam, fed 
foanni Zapolitano reddita , denuo' profligato exercitu nofiro , qui eam 
poftloannis morte obfeflam tenebat, denuo'cepiflet& occupaflct.cgo 
ad cum Principis mei nominc.cu illuliri Comite Nicolao a Salrnis.Ora^ 
for accefsi:& in partepacis habui, dextram ofculari tyranni. Quo tenv 

o 2 porc 


»48 RERVM MOSCOVITICARVM • 

porc non tantum dc tota Hungaria, fed etiam conterminis prouincrjsa/ A 
ctum e ile uidebatur. , 

Porro' quam iniqueeoparata fuerit pugna Ludouid regis cum Solia 
manno, notius eft quam ut dicere fit nccellc.Obiciftuseftrexadolefccs, 
militix rudis, & nullo ante' inbcllo ucrfatu$,cum paucis,magna ex parte 
imbellibus, hofticaliidifsimo , ac multis recentibus ui&orqs exultanti; 
trahenuq? fecum robur cxercitus.quo orientem & magna Europxpar* 
tem debellarat.Qux praecipue futura erant Hungarorum uires, eas lo ^ 
annes Zapolienfis Vaiav vuoda Tranfvluanus apud fe retinuit, necp in 
auxilium regis fui accedere permifit . Idem uero extintff o rej»e , fceptra 
inuafit, quxdudumconcupiuera t: imo' quae ei pater ipfiusbtephanus 
Zapolienlis , adhuc puero deltinarat. Memini enim meaudiuifTealo' 
anne Larzki,qui Ca Ii miri regis Polonix fccrctarius,ac poftea Archiepu 
fcopus Gnefnefis fuit: hunc Stephanu Zapolienfem , quu, Mathia rege 
mortuo.apud quem fummaauthoritatein obtinuerat, de creando nouo 
Rege ageretur, filium fuum Ioannem adhuc infantem coplexum,dixi(Te: B 
Si tantulus efles fili (modo corporis paulo maiore oftenfo)nUcrexHun 
gariae efies.ldcp idem Archiepifcopus ceu bene ominatu,-& quafi prxiu 
dicrj cuiufdam uim habens, no deftitit iactitare,cu internos de pace inter 
Principemmeu Scloannem concilianda ageretur.Quodautccuenit,uC 
Ioannes dignitatem & fedem regiam cum aliqua parte Hungaria: per 
Solimannum obtineret: idem nunc etiamfoboleseius.authipotiusin 
quorum poteftateeft, contra omnia iura& pacta affe&ant: nihil peni! 
habentes, necp cogitantes, quam perfidiofe' antea a tyranno tra&ati &C 
Buda eiedtifuerint.Scd feruntur excxcati regnandi libidine animi in ia» 
tcritum fuum.eddemcp uicinos trahunt. 

Si Chriftiano orbi nullum fuifi ct in Hungaria prj fidiu ( quod tamen 
fuiiTc maximum , quotidiana experientia , & iam clades addita: cladibus 
ceftantur)tamcuel propter folas opes, quas Deus optimus maximus iit 
Hungariam largifsime' effudit, & inde uicinis nationibus funpcdirauit, 
non tantum Hungaris ipfis.fcd Chriifianis omnibus,pro eius falute,tan • 
quam pro communi patria,eiret laborandum. Nam quid fere' clt in tota 
rerum natura boni & precio (i , quod Hungaria non habeat? Si metalla 
quxras.qux pars eft orbis Hungaria foecundior auro , argento , cupro, 
chalybe.ferro? Nam plumbi minus habet,8c ftano carere dicitur:G tamc 
carere efl.quod nondum inueniri contigit. Quin & falem metallicum ha 
het,optimum & purifsimum, qui inftar lapidum in lapicidinis caeditur. 
Et quod iure' mircris,alicubi ctia aqux metallorum fpeciem uertunr, 

& ex ferro cuprum reddunt. V ina dat pro locorum diuerfitate, u t fi t,di/ 
uerfa:fedplerifque in locis etiam extra Sirmium, uiniproucntu &bo» 
nitate clarum, quod amifimus,tam gencrofa Sc excelletia,ut pro Creticis 
haberi polsint. Taceo frugum ac omnis generis optimorum fructuum 
infinitam copiam. Porro feras,&quicquid u enatu uel aucupio capitur, 
quid attinet commemorare?! ta enim his abundat Hungaria , ut interdi' 
cere rulticis,ne uel u enentur , uel aucupentur , pro re ualde infolente har 

beatur: 


COMMENTARII. 149 

A beaturrnec pene minus plebeiorum <45 nobilium epula: lW,lcpores,da> 
mac,ccrui,apri,turdi,perdices,pha(iani,bonafi,&quicquidefteiufmodi 
quodadmenfas delicatiores alibi expetitur. Pecoris certe' adeo abun* 
dans eft.ut iure mirari pofsis,undeproucniant tot & tanta boum & oui 
um agmina.qua: in exteras regiones , Italiam , Germaniam , Gohcmiam 
mittit -Nam cum per Morauiam.Auftriam, Stiriam , Slauoniam , perqt 
alias Hungariaeuicinasprouincias multa: pateant uiae, per quas pecus 
agminatim cxpcllitur:obferuatum eft , per folam uiam Vicnnefem uno 
anno plus quam oiftoginta millia boum in Germaniam atf ta clTe. lamde 
pifeium omnis generis copia quid dicamCqug cu adDanubiu,Drauum, 
Sauum,& alia minora flumina.tum ad Tibifcu, inedia fere' H ungam ab 
Oriente & Septentrionib.percurrcnte,tantacft,utfcre' qj minimo uci .e 
ant.ac tantum non gratis deturpifces:facpe ctia uel gratis dati.no auferi 
tur, Nec cft tantum ubertas qugdam pene' incredibilis tantarum opum 
in Hungaria : fed etiam tanta bonitas ,ut qua: alijs in locis nafcunturc* 
B iufdcm generis, Hungaricis nequaquam conferri aut acquiparari pof- 
fine. Quo maior & triftior erit nota huius feculi apud pofterftatetn, 
quod non omnes uires luas ad leruandum regnum tam opulenn:irf',& 
adcoherccndumChriftiani nominis hoftem capitalem , tam opportu^ 
num.conuerterit. 



1TETL SECVKD %AE LEGATIONIS. 

Ortuo Caefare Maximiliano.Styrienfiu Orator ad Ca^ 


>tyri 

rolum Hifpaniarum regem , archiducem Auftriar , tum 
eledum Rom. Imperatorem, ad cuius Maieftatem po^ 
ftea & Mofcus fuos miferat Oratores , qui cofocdcra tio 
nes cum Max.Imp.initas iam denuo’ cofirmarent.miflu* 
fuin- Vj autem uicifsim Imperator Mofcogratificaretur.dederat nego* 
cium fratri D.Fcrdinando.Archiduci.utLudouicumHunoarireregeni 
admoneret , quo is apud fuum patruum Sigifmundum Polonia: re* 
gem tantum efficerct.ut ad a:quas pacis feu induciarum c 5 ditiones cum 
Mofco confentiret.Viennf itaqj Auftrif Leonhardus Comes Nugaro* 
lae.nomine CaroliRoin.Imp.& ego fratris fua: Maieftatis Ferdinandi, 
Infantis Hifpaniarum, Archiducis Auftriar.&c.cofcenfis curribus Pam 
nonicis.ad Ludouicum regem Hungariac properantes, Budam ueni^ 
mus : ibiqj expolitis mandatis.ncgorqsq? ex fententia confcdis dimifsi, 
Vicnnamcp redeuntes , mox cum Mofci Oratoribus, qui tum ex Hifpa> 
nrjs a Caefare redierant, egrefsi per oppida, 

Mtftlbach.rf.miliar. 

Vuifternitz,4. m iliar. 

Vuifcha.y.miliar. 

Olmutium,4.miIiar. 

Sternberg.z.miliar. 

Parn ferrifodinas, a.miliar.indecp duobus miliarib.pontem Moraua 
fluuio impolitum tranfeuntesabicp Morauiarclidta, 

o ) Silcfiae 



■ 


»5« RBRVM MOSCOVITICARVM 

Silefiae oppidum & principatum ingrefsi, dr 

lagerndorff tribus miliaribus, tum per 

Lubfchiz,i.miliar. 

Glogouia parua,t.miliar. 

Crcpitza.i.miliar.Etpddtrans Oderam flu. 

Opolia ciuitatcm cum cadro.ad Oderam fluuiumftram ,ubi ultimus 
Opolienfium Dux fuam fedem habebat,?. miliar. 

Olcfchno.Ger.Rofenbcrg, trans fluuium Malpont , qui tum aquarii 
multitudine mirum in modum redundabat,7*miliar. 

Polonif oppidumCrepitzauetus.duo fere' miliaria peruenimus.quo 
In loco cu Polonix rege.Pietercouig oppido(in quo Regnicolae habere 
comitia ac celebrare folent)efle intelleximus, illico' eo' feruitorem prxmi 
Omus.Reucrfus.cum inde Regem iam reda Cracouiam profeidurure» 
nunciaflet,iter nollru ex Crepitza eo' nos pariter direximus , atep primu 

Clobutsko.z.miliar. 

Czedochovu monaderium.in quo imago diux Virginis magno eo» b 
curfu populi,prxcipue'ucro' Ruthenici colitur,?. miliar. 

Scharki,?- miliar. 

Cromolovu,?.miliar. 

Ilkufchinfignesplumbifodinas,4*rniliar< 

Cracouiam inde po'dj. miliar. confe&is, fecunda Februarrj die per» 
uenimus: ubi nihil tum nobis honoris fuit exhibitum , necp nobis quit 
quamobuiam procefsit.neqj hofpitiadelignata.feu conftituta erant, 
reque humanitatis ofrtcio quifquam aulicorum nos confalutauit , exce^ 
pitue , perinde ac fide aduentu nodro nihil prorfus intellexiflenr. Jm» 
petraeo po'd ad Regem aditu, caufam legationis nodrx elcuabat.ofE» 
citimcp Principum nodrorum tanquam intempediuum reprehende» 
banmaximeuero, cum Oratores Mofci, a' Cxfarecx Hifpanijsuicpre» 
deuntes.nobifcu uideret : Mofcum ideo moliri aliquid fufpicabatur. 
Qux nam tandem , inquit, uicinitas,aut (anguinis coniundlio Principi» 
bus uedris aim Mofco intercedit C quod ultro' fe medios conditue» C 
rent:prxfcrtim cumRexipfe ai Principibus nodris nihil talepetcret.ho» 
demq» fuum facile ad xquas pacis conditiones cogere pofiet. Nos uero' 
confilia pia 8 c Chrilliana, mentemque fynccram Principum noftrorura 
teftabamur, illosqj nihil magis quam pacem , ac mutuam inter Chridia» 
nos Prmcipesamicitiamaccocordiamexanimooptareucllc.atqjomni 
ftudio procurare* Dicebamus etiam: Si Regi nonuidctur,utnodra 
manda taprofequamur, tum aut re infeda redibimus.aut Dominis no»- 
ftris ea nunciabimus,& refponfum fuper ea re expetdabimus.Qua re au 
dita.humaniusaliquantoacliberaliusetiainhofpitrjs tractabamur. Eo 
temporedata erat mihi occafio petendi mille fl orenos, quos mihi mater 
ReginxBonx.quodiampridem ex Caefaris Maximilianimandato hoc 
ipfutnmatrimoniu filia: tra(ftadem,infcriptione data, promiferat; quam 
Rex tu benigne' a' me acceperat, eamqt ad reditu meum feruarae, tmhiqi. 
podea reuerfo fatis fieri curauerat. 

Dic 




COMMENTARII» I|l 

A DieFebruarrj quanadecima.Cracouiarcli&a, trahit fcuuchicuiis fil- 
iis commodo iunereper Polonix oppida, 

Nouam ciuitatem,Cortzin, 

Poloniza, >• . 

Oflek, ■ ■' n 

Pocrouitza, V j 

Sandomeria» • . •; 

Savuichoft, • . 

Vrieitdo£ i- 

Lublin, 

Parczovu, 

Lithvuaniac tum oppidum tribut miliarib.Polovuizt attigimus, ubi 
plurima itinera , propter crebras paludes , pontibus Ama tranfiuimus» 
indeque 

Roftovufche,2.miliar» 
g Pefsiczatez^.miliar. 

Briefti,4.miliar.magnu oppidu cum caftro,ad Buh fluuium, in quem 
Muchavuetzillabitur. 

Camenctzoppidu,cum lapidea turri in arceli^nea,y.mil.indetp duo- 
bus fluurjs Ofchna & Befchna traie<flis,confe<fliscp y. miliaribus, 

Scherefchovua recens sediheatum oppidum in magna fylua, ad fluui- 
um Lifna,qui & Camenecz prxterlabitur,Gtum,uenimus. 
Novuidvuor.y.miliar. 

Poroflbvua.z.miliar. 

V uolkovuitza,4.miliar.quo loco commodius hofpitium in tota pro 
fe&ione non habuimus. 

Pieski oppidum ad fluuifi Selvua.quiexipIlusRufsifVuoliniapro- 
uinciaprocurritjNcmcncp influit. 

Moftu uno miliari ad fluuium Neme fi tum oppidum , quoda ponte 
Nemen impofito,nomenacctpit:Moft enim pons eft. 
fi Czutzma.j-miliar. 

Bafiliski,;.miliar. 

Radomi.y.miliar. 

Heftlitfchkami,2.miliar« 

Rudniki.y.miliar. 

Vilna,4.miliar.PorrdperbfclocaaVuolkhovuitzaulcpenUtnerata, 
fioc tempore non pcrucncramus V ilnam;fcd curfum noftru in dextram 
Orientem uerfus fleltcntcs.pcr 
Solvua, 

1 Slonin, 

Mofchad, 

Czernig, 

Oberno, 

Ottmut, 

Cadayenovu, 

O 4 Miensko 


Ifl R E R V M MOSCOVITIOARVM 

Miensko oppidum,a Vuolcovuitza jy.miliar.diftans. inde prxtc rea A 
omnes fluuij in Bory flhcnc fcrutur , cum alp relicfi in Nemen decurrat. 
BoriiTovu oppidum ad fiuuiu Berefina fitum.ifi.miliar.de quo fupra. 
Refchak40.miliar.L1 illis porro' locis, propter maximas folitudincs, 
no copendiofa.fed communi uia ufi, Mogilevu oppido , ad dextram in* / 
teruallo 4.miliar.reli(So,per 
Schklou,6.miliar. 

* Orfa,$.miliar. . ' ' 

Dobrovuna,4.miliar.alia'cp loca in priore itinerario expofita.Mofco 
vuiam tandem uenimus:ubi diu tra&antes.nec tamen aliud extorquere 
potuimus,quam ifta:Si rex Polonix uult nobifcu pacem, mittat ad nos, 
ut confuetum eft,Oratorea fuos , &nos uolumus cum illo pacem nobis 
competentem. Mifimus tandem noftros ad regem Polonix (qui tum 
inciuitateGdanenfifuit ) deftinauit que ad hortationem noftram fuos 
Oratores, Petrum Gyfcha palatinum Plocenfem, & Michaele Bohufch 
Lithvuanicum thefaurarium. 

Porro' Princeps cu Oratores Lithvuanos haud procul a Mofcovuia 

eflecognouilTet.fubitdfeuenationisprgtextuacrecreandianirnigratia, 

tempore minime' tamen ad uenadu congruo,Mofaisko,quo loco maxi* 

! mam hahctleporu copiam. contuleratmoscg ad fefe .nefortafle Li thvua 
‘V r niurbem ingrederentur, uocauerat. ubi impetratis conRrmatiscp indu^ 

crjs, undecima Nouembris dimifsi.fcifcitabatur Princeps, qua uia nos 

«... redituri eiTemus.quiaTurcamBudxfuiileintdlcxeratiquid autem efFe-> 

j„ , r - ciffet,fe ignorare aiebat.Eadem qua ueneramus uia, Dobrovunam ufqt 
reuer(i,im pedimenta no ftra,qux ex Vuiefma per Bory fthenem mifera- 
mus.ibi recepimus : Priftauucp Lithvuanu , qui nos eo loci expe&abat» 
reperimus:a quo, LudouicumHungarix regem perrjfle , tum primum 
intelleximus. 

A D0brbvuna4.mil. uenimusOr(am:undeeode itinere, quo ego in 
priore reditu ufus eram.Vilna peruenimus:ibiqj ab Regis naturali filio, 
loanneepifcopo Vilnenfi,humaniteraccepti,lauteqj tractati fuimus, tu C 

Rudnik.poft 4-miliar. 

V uolkonik, j.miliar. 

Mcrerfch oppidum, quod ab eiufdem nominis illic fluuio nomen ha* 
bet,feptemmiliar. 

Ofse,6.miIiar. 

Grodno principatum ad Nemen fluuium fitum,feptem miliar. __ 

Grinki,6*miliar. quo cum prima Ianuarrj proficifcercmur , tam duru 
frigus obortu fuit,impetus’cjj uentorum niucsinmodum turbinisuol' 
uens.difpergensqj, adeo ut hoc tanto tamcp infefto frigore equoru tefti 
culi,& aliqua ex parte caniculx ubera cogclata, corrupta que exciderint. 
Equidem 1 nafum,n i(i tempeifiuius a' Priitauo admonitus fuifiem,ferea' 
miliiTem.IngrclTus enim hofpitium, uix tandem, niue , monitu Priftaui, 
nafum macerando ac fricando.non citra dolorem lentirc coeperam , fca-> 
bie' que quodammodo oborta.ac dein paulatim arefcentc.conualueram. 

M gallum’* 


> * 


COMMENTARII, __ ij) 

A gallunii#Mofcoyui'ticum ,moreGcrmanorumfupcreu mim fedetcm, 
frigo recp iamiam morientein. ieruitor crilta, qua; gelu concreta erat, fu* 
bito' abfcifla.non folum hoc modo (eruauit , uerumetia ut credo ftatim 
collo canrarct.nobisadmirantibus, effecit. 

AGrinki.pcr magnam iyluam,in 
Narevu, 8 .miliar. 

BicIfco,4-miliar. 

Mtlenecz, 4- miliar* 

Miclnik.j-miliar, 

Lofchitzi,7. mjiiar.Pbft S. miliar. 

Polonia? oppidum tadem Lucovu.ad Oxi fluuium fttum-Huius lod 
prxfcctus Staroft a, quaii dicas fcnior,appelIatur : fub cuius ditione tria 
milia nobilium e fle feruntur.Sunt ibialiquotuillxarquepagi.inquibus 
tantus nobilium crcuitnumerus.ut nullus fit colonus. 

Oxi oppidum ad fluuium ciufdem nominis iitum.y.miliSr. 

B Stefchicza oppidum , fub quo Vuiepers fluuius Iftulam ingreditur, 

j*miliar«- 

Svuolcna oppidum, y.miliar.quo loco Vuiepers fluuio tranfmiflb, 
Senna,y. miliar. . 

Polki.tf. miliar. 

Schidlovu oppidum muro cin<flum,(S.miliar. 

Vuislicza oppidum muratum in lacu quodam (itum,;.miliar. 
Proitvuicza,6.miliar-indccp4.miliar. 

Cracouiam tandem rcuerii fumus: ubi multa quidem prgtermadata, 
fed qu£ tamen Domino meo Bohemorum regi recens eletfto noningra- 
ta&f profutura fcicbam,tra<ftaui. 

Ex Cracouia iter noftrum Pragam uerfus dirigentes,per 
Cobilagora.y.miliar. 

Ukufch plumbifodinas.r.miliaf. 

Beniin oppidum, 5. miliar. infraquodhaudlongointerualloPieltza 
I fluuius Poloniam a Sileiia dirimit. 

Silefix oppidum Pielfcovuicza.y. miliar. 

Cosleoppidum muratu, ad Oderam fluuium.qucm Viagrumappel> 
fant,Otum,quatuor miliar. 

Biela,y.miliar. 

Niflarn,(S.miliar.ciuitatem,Vratislauic(ium Epifcoporum fedem , iri 
quaab Iacobo epifeopo perhumaniter accepti ac tra Itari fuimus* 
Othmachavu caftrum epifcopi.i. miliar. 

Baarc, 3. miliar. 

Bohemiar oppidum Glacz,Comitatus,2. miliar* 

Ranerics.y. miliar. 

Icromiers pariter, j.fere’ miliar. 

Bretfchavu, 4. miliar. 

Eimburg,4.nuliar.ciuitatem ad Albim fluuium fttam. 

Pragam tandc,caput regni Bohcmix.tf.miliar.adMoltauamfluuiuftt 

fi tam. 


i?4 • RERVM MOSCOVITICARVM 

Ctam , perueni, meumqj Principemiam Bohcmorum Regem ele<fium, A 
coqj ad coronationem uocatum reperi:cui cquide coronationiuicefima 
quarta Feb.interfui.Porro' Oratores Molci.qui mefequcbantur,& qui- 
bus officij atqj honoris gratia obuiam proceiferam, dum arcis & urbis 
magnitudinem intueremur.non cfle caif rum.aut duitatem, fed regnum 
potius dicebant,quod fine fanguine acquiri permagnum e fiet. 

Cxtcru m rex clemens & pius, audita ac cognita relationcmea , coful- 
, tationeqj derebus tum imminentib.finita.grata habuit qug gefieram.de 

diligeti madatoru fuoru expeditione, decp his qu g preter mandata pro- 
futura tum effeceram; & quod me aegrotum quidem , ad omnes labores 
• ob eundos obtuleram,gratiam luo ore pollicebatur. Qug omnia 
[ cum Regi grata efient.mihiiucundifsima fuere. 



f i n i s. 



«f 


r£WSi 



imm 






«57 

n? c AVLVS 10VIVS 97 OVO* 
comenfis hami Rufo arcbiepifeopo 
Confentino S. 

Fflagitafh' amplifsime antiftcs Rufe, ut ea quae de Mofcouf tarum m<jj 
ribus a Demetrio eius gentis legato.qui adCUHENTEH v I i. 
Pontificem nuper uenit , quotidianis prope Termonibus didiciflem, 
g' Latinarumliterarummcmoriaecommendarcm : quum pro uetere tua 
pietate atepuirtute, ad amplificadam Romani Pontificis dignitatem, 
pertinere arbitrareris,U homines intelligeret,non fabulofi,aut omnino obfcuri no- 
minis regem, fed qui numerofiisimiS extremi aquilonis populis imperet, in cauia 
religionis,omnibus nobifeum fenfibus coniungi/ccdereqjperpetuo colligari, op-> 
portunifsimo tempore cupiuiiTe : quando nuper aliquae Germaniae gentes , quae 
pietate caeteris omnibus pratftare uideri uolebant , iniana atep fcclefta dcfcclionc 
non modo i nobis.fed ab ipfis etiam fuperis exitiali errore dciciuerint.Caeterum id 
munus impOfitum.qqod certe grauioribus ftudrjs occupatus iure optimo poteram 
recufare, egregia uoluntate , celeri tatecp perfeci , ne nimia mora uel accuratiori ca' 
ftigatione gratiam nouitatis exucrct.qua uel una re.mcae erga te ueteris obferuatw 
ciae ftudium.prarftandiqjofficrj uoluntasmanifefte dcclaraturquum honoris 
iatfturam facere,ft quis ex hac ingenii tenuitate fperandus efhquam deti- 
derium tuum longe honeltifsimum diutius fruftrari 
1 maluerim. Vale. 

HIERONYMI DELII ALEX. 

aZHofihouijS quando lucem das gentibus, omnes 
Taisle tibi debent luminet Mo/chouij. 

Sed cum Mofchouiam per te quo i j nofeitet orbis, 
liorbet, 


Quid tibi quod,ni orbem debeat, orbii habet? 

IANI VITALIS. 

"Uixolrn ulla fides referentibus horrida regna 
C Mofchorum,&' 'Tontires glacialis, erat. 

Hunc louio autore,illa oculis luflramut ,& • orbes. 

Et nemora, Cr montes cernimus, & fluutos. 
hac tibi Tiufe dicat louius, quo nomine maior 
Fama fit & Mofchifama fit &r Ioui]. 

Fodicem o gentem, aujpicijs qua talibus exis 
In lucem, o gemitus inclyta numinibus. 

Uon poteras alio melius fub fidere nafii , 

Qudmfisb fieptrifera r Palladis,atej l Iouis. 

P. CVRSII. 

Mofchouiam, monurrtenta Ioui tua culta reuoluenso 
Qoepi altos mundos credere Democriti, 


\ . 


p Pauli 





1J« 


PAVLI IOVII NOVOCOMENSIS, 
T)E L E g UTI OKE VASILI/ MAgiil ?7U 
tipu Mofcouia ai Clementem V I I.Tomijicem Afax. Liber: m quo Jitus regionis arui , 
qui* incognitus, religio gentis, mores,^ caufe legationi) fiieliflime referutu ur.Cate- 
rum oHenittur error Strabonis, c Ttoltt?t*i,aliorurnq j geographitefcripiorum , 
ubtdeRyphxif montibus meminere: quos hac arate nujquam 
ejffe, plane compertum eH. 

Egionis primo' ficus , quem Plinio, Srraboniq? Sc Ptole- £ 
mxo parum notum fuifle perfpicimus.prefla breuitate “ 
ddcribecur, & in tabula typis cxcufa figurabitur: inde 
gentis mores.opcs, religionem, militiae qtinftituta.Taci- 
tum imitati,qui a' perpetuis hiftorijs libellum de Germa- 
norum moribus fciunxit,pcrftri&ioreiblo narrabimus,; 
eadem fere fermonis (implicitate utentes, qua nobis ab ip(b Demetrio, 
curiofa ac leni ueftigatione Iacefsito,per ocium expofita fuere . Demetri- 
us enim haud inepte Latina utitur lingua,utpote qui in Liuonia a teneris 
annisinludo prima literarum rudimenta didicerit, & infigni uariarutn 
legationum munere funtfhis, plures prouincias Chriftianorum adierit. 
Nam quum antea obfpetfracam fidem ac induftriam, apud SuctiacDa- 
cixq? reges,& magnum Prufsiac magiftrum , Oratorem egiflet, nouifsi- 
meapudMaximilianum Cxfarem,dum in cius aula omnis generis ho- 
minum refertifsimauerfaretur, fiquidbarbaru quieto docilicp ingenio ' 
inerat.clegantium morum obferuationedeterfit. Caufamucro' huiufce ■[ 
fu^cipicr^dx legationis prxbuit Paulus Centurio Gcnucnfis,qui cum ac- 
ceptis a' Leone X .Pontifice comendaticijslitcris.mercaturf caufa in Mo- 
fcouiam perucni lier , cum Balilrj principis familiaribus ultro 1 de confoci- 
sndisutriufq? ecclefix ritibus agitauit. Quxrebat enim Paulus infano, 
uaftoqj animo, nouuin& incredibile iter petendis ab India aromatibus. 
Fama nanqueeognouerat, cum in Syria,A:gyptoq; Si Ponto negotiare- 
tur, aromata ex ulteriore India aduerfoamne Indo fubuehi polle, atque ‘ 
inde modico terrcftri itinere fuperatisParopanifidis montium iugis,tra- 
duciin Oxum Batff rianorum amnem:qui ijfdem fere montibus, quibus . 
Indus, oritur, aduerfo fonte in Hyrcanum mare, raptis fecum multis am- 
nibus.adSrrauam portum effunditur. Porro ab ipfa Straua tutam faci» 
lemq; nauigationem uidcri.ufqj ad emporium Citracha , oftiumqt V ot- 

t x amnis:indeuero' aduerfis femper amnibus, Volga fcilicet, & Occha, 
i Mofcho, in urbem Mofcham : ab Mofcha autem , terreftri itinere Ri- 
gam , & in ipfum mare Sarmaticum , omnesque occiduas regiones facile c 
pcrucniri ptjfie, contendebat. V ehementer enim Si fupra yquum , Lufi- 
tanorum iniurqs erat acccnfus, qui Indiamagna ex parte arnns domita, 
occupatisq; omnibus emporijs.cuntfta aromata cocmcrent,&; in Hifpa- 
mamauerterent, atq? ea grauiore quam antea precio ac impotentiqux- 
4tu omnibus Europa: populis uenditare conlucuiflent : quin & diligenti 

adeo' cu- 



MOSCOVlTARVMj LIBER. I f9 

A adeo' cura Indici maris litcora perpetuis clafsib. eu flo diren t,U t ex nego- 
tiationes penitus intcrmifiacatquedcfertx uideantur, quibus per linum 
Perficum,acaduerfum Euphrate, &per Arabici marisanguftias, fecun- 
doq? demum Nilo per mare noltrum Afia omnis atq? Europa abund£ 
&uiliore quidem precio complebantur: deteriore etiam Lulitanorum 
tnerrimonio,quum remotifsimx nauigationisincomodo ,fentinxq; ui- 
trjs aromata corrumpi , corumqj uis Sc fapor, odoratus que ille fpiritus, 
multa demum mora in Olyfipponenfibus conditoriis promercalibus e- 
uancfccrcatqt exfpirareuidcatur,cu alTcruatis femper recentioribus.ue- 
tera tantum, & multo quidem fi tu mucida uenundari quereretur . Cxtc- 
rum Paulus quanquam de rjs rebus acerbifsime apud omnes difleren- 
do,& Lufitanis ingentem confiado inuidiam, multo ausiora fore uerti- 
galia rcgia,fi id iter aperiretur, Sc aromata ab ipfis Mofchouitis ,qui tan- 
tam eorum uim omnibus ferculis abfumerent,uilius emi pofle perdoce- 
ret : nihil tamen quod ad eam negotiatione pertineret, impetrare potu it. 
11 quoniam Bafilius homini externo acignoto , eas regiones quae ad Calpi' 
um mare &T Perferum regna aditum praeberent, minime aperiendas eile 
exiftimabat. Itacp Paulus omnibus exdufus uotis , ex mercatore legatus 
fartus, Bafilrj literas.Leonciamuita funrto, ad Hadrianum pontificem 
retulit, quibus ille cum multo uerborum honore egregiam uoluntatcm 
erga Romanum Pontificem offendebat. Paucis enim ante annis Bafilius 
ardente cum Polonis bello, quum Latcranenfis conuen tus haberetur, 
per loanne Dacia: regejiuius Chriftierni , qui nuper regno expulfus eft, 
patrem poftularat, utiter tutum legatis Mofchouitis ad urbe Romam 
praeberetur. Verum quum eodem forte dic,&Ioanes rex Silulius Pon- 
tifex ab humanis excefsifient.fublato adidfcqucftro, cofilium mittendae 
legationis omifit.Exarfit fubinde bellu inter ipfum & Sigifmundu Polo- 
niae regejquod quu infigni ad Boryfthcnem parta uirtoria a Polono feli- 
citer confertum elTet,Romaefupplicationesfunt decretae, uelutideuirti$ 
cxfisq? Chriftiani nominis hoitibus : quae res & regem ipfum Bafilium, 
C &uniucrfem gentem ab Romano Pontifice haud mediocriter alienauit» 
At cum haec Hadrianus Sctftus fato extinrtus, Paulu iam fecundo' itineri 
accinrtum deftituiflet.fuffertusyci Clemens vii, illum etiam tum Orien- 
tis iter infano animo uolutantem, cum literis in Mofchouiam tranfmifir, 
quibus Bafilium propenfifsimis adhortationibus inuitabat,adagnofcen 
dam Rorrtanxecclefixmaicifatcm,feriendum'qj communibus in religi- 
one fenfibus perpetuum foedus , quod illi maxime falutarc atep honori- 
ficum fore teliabatunitaut Potifcx polliceri uideretur , fe ex facrofanrta 
autoritate Pontificia eum regem collatis regalibus ornamentis appella- 
turum.fircicrtis Graecorum dogmatibus, ad autoritatem RomanxEc- 
clefix fe conferret. Cupiebat enim Bafiliu s regq nominis ti tulum concef. 
fione Pontificia promereri , quum id dare iacrolanrtiiuris efie & Ponti, 
ficix maicftatis iudicaret: quando & ipfos quoque Caefarcsa' P ontificie 
bus maximis diadema aureum & Iceptru, Romani imperi) infignia.acci- 
pcrcmucterata confuctudinccognouifiet.quanqua&id pluribus a Cx^ 

p z lare Ma>“ 


lyi PJIVLI IOVII DE tEGATJONB 

fare Maximiliano legationibus poftulafle ferebatur. Igitur Paulus, qui A 
feliciore aliquanto curfu, quammulco cum qua: Ihi percurrere terrarum 
orbem ab ineunte aetate didicerat, quanquamfenex& antiqua ftrangu* 
ria tctatus,profpcro celcriq? itinere Mofcham pcrucnit,ubiaBafiIio hu* 
maniter cftfufceptus-Fuit interea in cius aulamcnfes duos, di ffifusqjui* 
ribus,& eius immenfi itineris difficultate deterritus, quum Indicg negoti 
ationis fpes omnes ac inexplicabiles cogitationes penitus abiecifTet, cum 
Demetrio legato, priufquacumin Moichouiam pcrucnific putaremus, 
Romam redqt. At Pontifex magnificentifsima Vaticanarum xdium 
parte,ubi laquearia aurata, ledi ferici, aulxacp eximij operis uifebantur, 
Demetrium fufeipi, & togis feriris uefcri iiilsit: attribuitep ei comitem, 
acrcrum diuinarum pariter & urbanarum monftratorem,Francifcurn 
Chercgatum.epifcopum Aprutinum,longinquis fxpe ac dignifsimis le* 
gatiombus fundum, qui ipfi Demetrio uel in Mofchouia, Pauli Termo* 
nibuseratnotifsimus.Porro Demetrius ubi aliquot dierum quieterecrc 
atus eft ,dcterfis clotiscp fordibu s,quas longo ac laboriofo itinere cotra* 8 
xerat.afiumpto cp iniigni patrio habitu,ad Pontificem dedudus, cum de 
morefupplexadorauit,munus'q? Zebellinarum pellium fuo,regio'cf no 
mine obtulit- tum ueroBafilii litcrx datx,quas ipfi antea,& demum Illy* 
ricus interpres Nicolaus Siccenfis in hanc fententiam Latinis uerbis trait 
ftulerunt.ClementiPapx.paftori ac dodoriRomanxecdcfif, Magnus 
dominusBaiilius Dei gratia Imperator ac dominator totiusRufsix, nec 
no magnus dux Volodemarix,Mofchouix,Nouogrodix,Plefchouix, 
Stnolcniy,Iiferic,Iugorig,Pcremnif,Vetchg,Bolgarix,&c. Dominator 
& magnus Princeps Nouogrodix inferioris terrx, Cernigouix , Raza* 
nix, Volotchix , Rezeuix, Bclchix, Roftouix,Iaroslauix, Belozerix, 
V dorix.Obdorix, Condinixcp , 8Cc. Mififtis ad nos Paulum centurio* 
ncm.ciucm Gcnuen fem,cum literis,quibus nos adhortati eftis, ut uobif- 
eum, cgteriscp Chriftianorum principibus conlilio acuiribusconiundf 
c(Teuellemus,aducrfus Chriftiani nominis hofies , ac noftris ucftrisqj le* 
garis ultro citroqj commeandi tutum ac expeditum iter pateret, ut mu* 0 
tuo amicitix officio, deamborum falute Sc flatu rerum cognofci pofsit. 
Nos aute.Deo bcncatcp feliciter adiuuante,ficuti hadenus,aduerfus im* 
pios Chriftianx religionis hoftes impigre conftanter'q?ftetimus, ita & 
fnpofterum flare dccreuimus . ltemqj cum exteris Chriftianisprind* 
pibus confentire, Sc pacau itinera prxftare, parati fumus . Quas ob rei 
mittimus ad uos Demetrium Erafmium.noftrum homincm.cum hac no 
ftra epiftola,Paulum'cp centurionem remittimus. Demetrium autem ce* 
leriter remittetis , eumcp incolumem 8c inuiolatum ufqt ad fines noftroi 
effeiubebitis . Idem nos quoqj prcltabimus,(i cum Demetrio legatu ue* 
Urum mittetis, ut fermone ac literis certiores de rebus adminiitrandii 
reddamur, fic ut pcrfpedis Chriftianorum omnium uoluntatibus, nos 
etiam optima confilia capere ualeamus.Datum in Domino noftro.inci* 
uitatcnoftra Mofchouia.anno ab initio mundi fcptimomillefimo.triccll 
mo, tertio Aprilis.Cxtenim Demetrius, uti eft humanarum rerum & fa* 


MOSCO VITARVM, UDER. ■*! 

A erarum praefertimlitcrarum ualde peritus, occultiora de magnis nego- 
tiis mandata habere uidetur, quae mox eum priuatis congrelsibus expo- 
(iturum fperamus:nam a' febre.in quam ex coeli mutatione inciderat, pri- 
(linas uires &' na tiuumuultus ruborem recupcrauit, ita utpontificqs fa- 
eris, quae in honorem diuorum Cofmg & Damiani,folcni appara tu, mu/ 
ficiscp concentibus confetfla funt , fexagenarius fenex , &cum uoluprate 
quidem a(litcrit,& in fenatum u enerit , quu Capcgius Cardinalis a' Pan- 
nonica legatione tum primum rediens , a' Pontifice omnibusqj aulae or- 
dinibus exciperetur, quin &facrofan<fla urbis tepla& Romanae magni- 
' tudinis ruinas , prifeorumep operum deploranda cadauera mirabundus 
inuiferic, ita ut credamus cum propediem explicatis mandatis, cum lega- 
to pontificio , Epifcopo Scarenfe , dignisqj acceptis a Ponfice muneri- 
bus, in Mofchouiamefrercditurum.Mofchouitarum nomen recens eft: 
quanquam deMofchis Sarmatarum affinibus Lucanus meminerir,‘& 
Plinius Mofchos ad Phafidis fontes fupra Euxinum ad Orictem confti- 
® tuat. Eorum regio latifsimos habet fines , & ab aris Alexandri magni cir- 
ca Tanais fontes ad extrema terrarum, Borealemqj Oceanum.fubipfis 
fere' Septentrionibus extenditur: campeftris magna ex parte, pabuli 
quidem ferax, fed a: liate pluribus in locis admodum palu flris.ua ea om- 
nis terra magnis frcqucntibuscpamnib.irrigatur.qui ubi niuibushyber- 
nis multo folis uapore colliquatis, & refoluta ubiqt glacie cotumefcunt, 
campi pafsim in paludes abeunt, cundlaqj itinera continentibus aquis &£ 
ccenofa illuuic defoedantur, donec nouxhyemis beneficio refiagnantia 
flumina, ipfxcp paludes iterum cogantur , & uias folidifsiroo conilratas 
gelu,uel tranfituris curribus prebeant. Hercynia fylua quotam Mofcho- 
uia: partem occupat, ipfacp pafsim pofitis ubiqt xdificijs incolitur, iamcy 
longo labore hominum rarior fiufta, non eam, ficuti plericp exillimant, 
horridam dcnfifsiinorum nemorum impenetrabiliumcn faltuum faciem 
oftendit. Caeterum ea immanibus feris plcnifsima , per Mofchouia per- 
petuo tra&u inter ortum folis , SC Boream, ad Scythicum Oceanu excur- 
C rere traditur : ita ut fpes hominum eius finem curiofefcrutatiuminfinira 
magnitudine fua femper eluferit . ea in parte quae uergit ad Prufsiam ,uri 
ingentes 8c fcrocifsimi taurorum fpecie reperiuntur , quos Bifontes uo- 
cancitemqt Alces ceruina effigie,& cum carnea probofeide, altiscp cruri 
bus,& nullo fuftraginum flexu: Lozzi ai Mofchouitis , a Germanis ucrd 
Helenes appe!lati,quar animalia C.Cxfarinotafuiflc uidemus- Praeterea 
urfi mufitata: magnitudinis, 8c praegrandes lupi, atro colore formida- 
biles. Abortu Mofchouia finitimos habet Scythas, qui Tartari hodie 
nuncupantur,gentcm uagam,& bello omnibus feculis illullrem . Tarta- 
ris pro domibus funt carri,centonibus corrjscp contetflirab quo uitar ge- 
nere Hamaxouios antiquitas eos appellauit. Pro urbibus ucrd, acoppi- 
disimmcnfa callra.non fofsis,aut materia: clauflris, fed infinita fagittari- 
orum equitum multitudine uallata . Diuiduntur Tartari per Hordas : ea 
eft eorum lingua,confentientis in unum populi congregatio, ad effigiem 
ciuicatis. Hordis finguli praefunc Imperatores, quos genus, aut bcilica 

p 3 uirtu» 


l(i PAVLI IOVII DE IEGATIONB 

uirtusde&t.fxpeenimcu finitimis bella gerunt, acambiriofc admodum A 
&atrodtcr de imperio decertant.Hordarum infinitum prope' numtrum 
«fle conftat: quippe Tartari ad Cathayum ufcp celeberrimam in extremo 
ad orientem Occano ciuitatcm,lati(simas folitudines tenent. Porro qui 
proximi funt Mofchouitis,mercaturx comercio Si frequentibus eoru ir 
ruptionibus funt noti. InEuropa ad Dromon Achillis Taurica in Chcr- 
fonefo funt Prxcopitf.quorum Principi* filiam SelymusTurcarumlm- 
perator uxorem duxit . Ii Polonis maxime funt infefti , lateqt inter Bory- 
ithenem Si Tanaim eunda populatur : Si cum Tureis ficuti rcligionc.ita 
& c arteris in rebus mirifice confentiunt: qui in eadem Taurica Caffam Li 
gurum coloniam obtinent.Theodofia antiquitus appellata. liucroTar- 
tari, qui inter Tanaim & Volgam amne in Alia latos campos inhabitant, 
Bafilio Mofchouitarum regi parent.&T Imperatorem aliquado eius iudi- 
cio deligunt. Inter eos Cremq.inteftinis feditionibus laborantes , quum 
antea opibus & belli gloria maxime ualuiffcnt, paucis ante annis uires fi- 
mul ac omnem dignitatem amiferunt. T rans V olgam, Cafanij Mofcho- * 
uitarum amicitiam religiofe' colunt, ac corumte clientes efle profitentur. 
Vitra Cafanios ad Boream funt Sciabani, multitudine armentorum ac 
hominum potentes. Poft cos funt Nogai, qui fummam hodie opum Si 
bellicae laudis obtinent autoritatem. Eoru Horda quam amplifsimanul- 
lu habet Imperatore.fcdReipublicx Venete more multa feniorum pru- 
dentia.flrcnuorumqj uirtute gubernatur- Vitra Nogaios, haud magno 
ad meridiem deflexu, uerfus Hyrcanum mare, Zagathai Tartarorum 
nobilifsimi.oppida lapide conftrudaincolunt.regiamqj habent Samar- 
candam urbem, eximia: magnitudinis Si claritatis : quam laxartes, maxi> 
mus Sogdianx amnis interfluit, atqjindead centum miliariainmareCa> 
fpium effunditur. Cum rjs populis xtatenoftra HifmaelSophus.reX 
Perfarum.dubio fxpeeuentu bella gefsit: timor^cy eoru addudus, dum 
uires omnes imminentibus opponuntur, Selymo una acicuidori Arme* 
niam,Tauri(ium'qj regni caput praeda: reliquit- Samarcandaurbeof- 
tus eftTamburlanes,fiueut Demetrius dicendum monet, Thcmircuth- 0 
lu.quiBaiazetem Ottomanum,huiusSolimanitritauu,apud Ancyram ' 
Galatia: urbem ingenti praelio fuperatum cepit. Si per omnem Afiam 
ab fc terribili maximi exercitus impetu deuidam, ferrea inclufum cauea, 
in triumphipompa circumduxit. Ab hacrcgione ad Mofchouitas plu- 
rima ueft is ferica adducitur. Cxtenim mediterranei Tartari nihil prxtcf 
«quorum pernicium greges,& nobiles nulla filorum textura, fed coadis 
ex lanis,candidos centones prxbent : e' quibus Feltrix ucftcs penulx , ad 
perferendum omnem imbrium iniuriam idonex.atcp pulchcrrimx con- 
ficiuntur. a Mofchouitis autem laneas tunicas & argenteam monetam 
petunt, quum ab ps omnis corporis cultus , fupcrfluxqp fupclledilis ap- 
paratus cotem natur : folo etenim centone ad ira ti cocli c5tumelia fbrtitct 
fuftinendam contenti funt, &folisconfifi fagittis hortem arcent: quan- 
qua dum in Europa excurrcnducfledecreuilient, principes corii ferreas 
galeas Si loricas , gladio sej falcatos , a' Pcrfis noifra tepcftatc coemerint. 

~ • A' meri» 


MOSCOVITARVM, LIBER. i£) 

A A' meridie Mofchouitarum fines ijfdeni ab Tartaris clauduntur, qui fu > 
pra Mxotim paludem in Afia , & area fluuios Bory flhcncm & Tanaim 
in parte Europx,planicicm ad Hercyniam uergentem tenent. Roxolani* 
Gctx&f Baftarnx, antiquitus eam plagam incoluere, undcRufsixno- 
tncncffluxiflecrcdiderim.namLithuamxpartcm.Rufsiamappellamin- 
feriorem : quum ipfaMofchouia, Rufsia alba nuncupetur. Lithuaniai- 
taepab Coriucnti flatibus Mofchouiam fpedat : ab occafu uero', medi- 
terranea Prufsixatcp Liuoniar ipfisMofchouix finibus inferuntur, ubi 
mare Sarmaticum ab Cymbricx Cherfonefi anguftrjs irrumpens, lunato 
finu ad Aquilonem infletftitur . In extremo uero’ eius Occani littore, ubi 
Norbegia atqj Suetia , amplifsima regna, lflhmo ueluti quoda cotinenti 
adhxrent.Laponcs exiftunt,gcns fupraquarh credibile fit,agfeftis,fufpi- 
ciofa,& ad omne externi hominis uelligium.nauigijqj cofpctftum, maxi- 
me' fugax. Ea neqj fruges, neqj poma, neq; ullam omnino uel terrx, ucl 
cccli benignitatem nouit: fola fagirtandi peritia cibum parat , uartjscp fc- 
,® rarum tergoribus ueftitur . Gentis cubilia, cauernulx ficcatis rcplctx fo- 
lijs.cauicp alborum ftipites, quos uel intromifla flama, ucl ipfauctuitas, 
induda carie fabricant* Aliqui ad maf-e,ubi inges cfl captura pifciu , inc- 
ptis.fed felicibusartificibus pifcantur,duratosq; fumo pifccs tanq; fuas 
fruges recondunt.Laponibus exigua corporum flatura, luridi contufiqt 
uultus.pcdes uero' uelorifsimi.Ingcnia eorum ne ipfi quidc proximi Mo- 
fchouitx nouerunt.quum eos parua manu aggredi , exitialis infanix cfle 
dicanttmagnis uero copqs inope rerum omniu uitam ducentes lacefsifle* 
nccp utilc,necp omnino gloriofum unq? cxiflimarinr.li cadidifsinias pel- 
|cs,quas armelinas uocamus.cu uarq generis mcrcimonrjs pcrmutant:fic 
tamen, ut omnemercatorum colloqtiium confpedumqjdefugiant,adcd 
ut mutua rerum ucnalium collatione fada, & relidis medio in loco pelli- 
bus, cum abfentibus &ignotis,fyncerifsimafidepcrmutationcstranli> 
gantur. Vitra Lapones in regione inter Corum & Aquiloncm,perpetua 
oppreflacaIiginc,Pygmxosrcpcriri,aliquieximic fidei tcltcs retulerunt: 
® quipoftquamadfummuadoleuerint, noftratis pueri denum annorum 
menfura uix excedat : mcticulofum genus hominu, & garritu fermonem 
exprimens, adeo' ut tamlimix propinqui, quam flatura ac fcnfibusab 
iuftx proceritatis homine remoti uideatur. Ab Aquilone uero' innume- 
rabiles populi Mofchouitaru imperio paret, qui ad Oceanu Scythicu,iti 
nere triu fere' mendum extcnduntur.Proxima Mofchouix regio efl Col- 
mogora fmgib.abundiis.qua interluit Diuidna.fluuioru totius Scptetri 
onis longe amplifsimus, qui alteri fluuio minori in mare Baltheum erum 
peti.nomc dedit.Is flatis 8C Niloticis flmilib.incrementis.nec incertis an- 
ni temporibus circuniedos inundat campos, pmguicyalluuic, algentis 
coeli iniurrjs , fxuiscp Aquilonis flatibus mirifice' r^fiilit: quum ntuibus 
imbribusqj autftus inflatur , adeo lato aluco in Oceanum per incognitas 
gentes in fpeciem ingentis pelagi defertur.ut expedito tiauigio unius dici 
remigatione trafirc nequcat.ubi uero' aque mox refoderunt, uaftf pafsim 
infulx fertilitate nobiles relinquutur.Frumcntu iuq> terre traditu, nullo 
, P 4 aratri 


1«!4 PA VLI IOV1I DE LEGATIONE 

arjtribcncficioprouenir.admirabihq; celeritate naturo* feftinanris.acno A 
uam fuperbi amnis iniuria timentis, oritur (imul, & adolcfcit , atcp in ari 
lias educitur.In Diuidnam influit Iuga amnis:in ipfocp confluentium aiv 
gulo celebre eft cmporiu.nominc V Itiuga.a' Mofcha regia urbe fcxcetis 
miliaribus diftans. In Vftiugam a Permqs , Pccerris, Inugris , Vgulicis, 
Pinnagiscp ulterioribus populis , precio £c pelles martarum , zebellino- 
rumcji.luporum ceruariorum , & nigrarum albarumcp uulpium repor- 
tantur^ ab ijs uario mercimonr) genere permutantur.Zebellinos ucro', 
leuium pilorum tenui canicieprobatifsimos,quibus nunc prindpum ue- 
ftis fulcitur.Sc delicata matronarum colla,exprefla uiuae anima tis effigie, 
conteguntur, Pcrmii &Peccrri praebent: fed quos ipfi ab remotioribus 
cciam gentibus, quae ad Oceanu pertinent, per manus traditos accipiant. 
Pcrmi) &PeccrripauIo'ante aetatem noftram more gentilium idolis fa- 
criticabant:nunc uero' Deum Chriftum colut. Ad Inugros, Vgolicosqj, 
per afperos montes peruenitur, qui fortafle Hyperborei antiquitus fue- 
runt- In eorum iugisnobibfsimi falcones capiuntur, ex qs genus unum b 
eft candidum, guttatis pennis,quod Herodium dicunt. Sunt & hierofal- 
chi.ardearum hoftes.&Tacri, & peregrini, quos antiquorum prindpum 
luxus in aucuprjs nonagnouit. Vitra eos , quos modo' nominaui, popu- 
los, Mofchouitis regibus tributa pendentes, aliae funt nationes extremae 
hominum, nulla certa Mofchouitarum peregrinatione cognita:: quam 
do nemo ad Oceanum peruencrit : fed fama tantum , acipfls plcruncp fa- 
buiofis mercatorum narrationibus auditae . Satis tamen conflat , Diuid- 
nam innum crabiles trahente amnes , ingenti curfu ad Aquilonem defer- 
ri, marecp ibielfe longe uaftifsimum,itaut illinc ad Cathayum legendo o- 
ram dextri littoris , nili terra interfit , nauibus perueniri pofle, certifsima 
conieciura credendum fit.Pertinent enim Cathayni ad extremam Orien 
tis plagam.ad Thraciae fermc'parallelu,Lufitanis in India cogniti, quum 
proxime' ad coemenda aromata per regionem Sinarum, Melacham ufqj 
ad auream Cherfoncfum nauigarint, ueitcsq; exzcbellinis pellibus attu- 
lerinnquouel uno argumento,non longe ab Scythicis littoribusCathay C 
um urbem abefle putamus. Caeteru' m cum ai Demetrio quaereremus , an 
apud ipfos ulla de Gotthis populis uel fama per manus a' maiorib . tradi- 
ta,uel ex ipfis litcraru monumetis memoria fupereflet , qui ante mille an- 
nos & Cxfaru imperium,& urbe Roma omnib.iniurijs deformata eu er 
iiflenc:rcfpodebat,& Gotthicae gentis , &Totilae regis nomen daru e fle 
atep illu Are, in eacp expeditionem coiuifle plures populos , & ante alios, 
Mofchouitas: creuifleqj eu exercitu ex colluuicLiuonioru &C Circuuol- 
ganorum Tartarorum: fed propterca omnes Gotthos fuifle appellatos, 
quoniam Gotthi,quiinfulamIslandiafiueScandauiam incolerent, auto- 
res eius expeditionis extitiflent. Iis maxime finibus Mofchouitse ex om- 
ni parte clauduntur, quos Modocas Ptolemco fuifle credimus:hodicaut 
a' Mofcho amne haud dubie' (ic didi , qui & regix urbi , quam interfluit, 
fuuquoq? nome indiderit.Eaeft omnium MofchouixurbiulSgeclarift 
(ima,tu litu ipfo,qui regionis medius efle exi (limatur, tu infigni fluminu 

- * opportuni» 


MOSCOVITARVM. LIBEft. \6f 

A oppoftunitatc,domorum'qj frequentia, 6c' munitifsimae arcis celebritate* 
Oblongo etenim aedificiorum tra<flu , fecundum Mofei fluminis ripa ad 
fpacium quincp miliarium extenditur, domus in uniuerfum funt ligneae, 
diftinffx in triclinia,coquinas,& cubilia, capacitate ampla', nec ftruiftu- 
ris enormes, au t nimium depreflaxtrabes enim ingentis magnitudinis ab 
Hercynia fyluafupportantur,quibusadrubric^lincamdelibratis,&con 
trario ordine inter fe ad redtos angulos coniundhs & confibulatis , exte- 
rioradomorum fepta lingulari firmitate, nccmultaimpenfa,&:fumma 
celeritate conflituuntur.Domusfermc'omncs,& adufum olerum, &ad 
uoluptatempriuatosliabcnt hortos, unde rarae urbis circuitus loge' ma- 
ximus apparet. Singulce regiones fingulahabent faceUa:fedcofpicuoirt 
loco templum eft deiparae Virgini dicatum, celebri ftrudhiraatqj ampli 
tudinc.quod AriftotelesBononienfis mirabilium rerum artifex, &ma- 
chinatorin(ignis,ante fexaginta annos extruxic. ad ipfum urbis caput, 
Neglina fluuiolus,qui frumentarias agit molas.Mofchum amnem ingre 
B’ ditur.peninfulamqj efficit: incuiusextremitatcarxipfacumturribusac 
propugnaculis, admirabili pulchritudine Italorum architectorum inge- 
nio coltrudla cft . In fubiedtis urbi capis captcoloru &leporum incredi- 
bilis multitudo reperitur:quos nemini plagis & canibus fedtari licet, nili 
Princeps id ad uoluptate intimis familiaribus, uel peregrinis legatis in- 
dulfcrit. Tres ferme' urbis partes duobus alluuntur fluminibus: reliqua 
uero',latifsima foda, atq? ea multa aqua exipfisarrinib . corriuata praecin- 
gitur. Vrbs etiam ab aduerfo latere alio flumine quod Iaufa dicitur , mu- 
nita eil:id pariter in Mofchum paulo infraurbem euoluitur.Porro'Mo- 
fchus ad meridiem excurrens, in Ocham amnem multo maiore apud op- 
pidum Coliinam fefccffunditmecmagnoindeitincris fpacioOchaipfe, 
&C fuis Sc alienis undis magnus Si tumcns,exoncratur in Volgam, ubi ad 
confluentes litum clt oppidum Nouogrodia minor, denominc maioris 
urbis,ex quadcdudla eftea colonia, nuncupatum. Oritur Volga, qui an- 
tiquitus Rha fuit.c' magnis uafliscp paludib. qui Candidi lacus appellan- 
C tur,SuntcacfupraMofcha inter Aquilonem &rCorlim,cmittuntcpcun> 
dtos ferme amnes, qui diuerfas in regione^ diffunduntur, uti de Alpi- 
bus uidemus : c quorum iugis ac fontibus Rhenum, Padum ac Rhoda- 
num , innumerabilesqj minores fluuios manare compertum eft • Siqui- 
dem ea: paludes pro montibus perenni fcaturigine, humorem affatim 
prgbcnt.quum nulli omnino montes in ea regione multa eria homini! pe 
regrinationerepcriantur:ita ut Ryphj os montes 8C Hypcrborp os toties 
ab antiquis celcbratos.pleriq; Cofmographig uctcris ltudiofi penitus fa 
bulofoseffe arbitrentur. Ex rjsitaqt paludib. Diuidna,Ocha,MofchuSj 
Volga.TanaisatqjBoryfthcnes oriutur. Volga Tartari Edilu , Tanaim 
Hero' DonappcllarnpfeBoryfthcnesNcpcr hodie nucupatur. hiepauld 
infra Tauricam in pontum Euxinum decurrit.Tanaisaut a Maeoti paiu- 
de,ubi Asoum effnobile emporium, excipitur. Volga uero' ad meridid 
Mofchaurbem relinquens, uafto circuitu ingentibuscj? maradris primd r 
ad Oriente, mox in Occafum, ac demu ad Auft rum magna aquaru mole 

prarcipita- 


i 


1<S<S PAVH IOV1I DE LEGATIONE 

prxcipitatus,in Hyrcanum mare deuoluitur . Supra eius oftiutn urbs eft A 
Tartarorum, nomine Cytracha.ubiaMcdis, Arm en qsqj &Perfismer» 
catoribus nundinae celebrantur. Inulteriore Volgac ripaTartarorum 
oppidum eft Calanum , a' quo Calaniorum Horda nomen ducit : didat a 
Volgx oftio.Calpioq? mari quingentismillibuspaftuum. Supra Cafa» 
num autem centclimo & quinquagefimo miliari ad ingreflum amnis Su 
rx.Bafilius qui nunc regnat,Surcicum oppidum condidit, ut in ea folittl 
dinc mercatoribus acuiatoribus , qui derebusTartaricisac eius inquie» 
t a: gentis motibus proximos finium Prxfedtos certiores reddunt , certa 
' & tuta manlio cum tabernis hofpitalibus fta tueretur. Mofchouitarum 
Imperatores uarqs temporibus, uri ex ufu praefentium rerum fuit , u el 1 i* 
bido , noua ac obfcuraloca nobilitandilongius pertraxit , apud diuerlas 
urbes imperii atque aulx fedem habuere . Siquidem Nouogardia , quae 
Caurum &folem fere occidentem fpc&at, uerfus Liuonium mare non 
multis ante' annis totius Mofchouiae caput fuit, fummamq? femper obti» 
nuit dignitatem, propter incredibile aedificiorum numerum , latiftimicp b 
& pifeofi lacus opportunitatem , & uctuftifsimi acuenerabilis templi fa» 
mam : quodante quadringentos annos Byzantiorum Cxfarumxmu» 
latione.fanftxSophix Dei filio Chrifto dicatum fuit -Nouogardia per» 
petuaquafi hyeme& tenebris longifsimarum notflium premitur, nam 
polum Arcticum ab Orizontefexagintaquatuorgradus eleuatum ui» 
dettfex Fere gradibus ipfa Mofcha ab xquatore remotior, qua coeli rati» 
onefolftitij tempore propter exiguas no (fles continuatis fere' folisardo» 
ribusxftuarc perhibetur. Vrbsquoquc Volodemaria regiae nomen a* 
deptacfl, quar ad ortum folis ducentis amplius miliaribus a Mofcha di» 
ftatieoq? fedclmpcrij ab ftrenuis Imperatoribus neccfiaria ratione tranf» 
latam ferunt, ut ex propinquo, quum tum bella continenter cum finiri* 
mis gererentur, paratiora praeli dia aduerfus Scytharum irruptiones op» 
ponerent . eft enim citra Volgam in ripis Clcfmx amnis fi ta , qui in Vol* 
gam euoluitur . Cxterum Mofcha,ucl ob eas,quas diximus , dotes , Re» 
gix nomine dignifsima iudicatur: quonia medio quodam totius frequen 6 
tioris regionis ac Impcri) loco fapientifsime' conftituta.munitaq? arce & 
fluminibus,confenfu omnium, praecellentiae meritam laude.honoremqj 
nulla xtatedefuturu libi uendicafle exterarum urbium collatione uide» 
atur.Diftat Mofcha ab urbe Nouogrodia quingentis millibus pafiuum* 
mediocp ferme itinere Ottoferia Volgx amni impolita occurrit. Isam» 
nis , uti fonti proximus , nondum receptis tot amnibus , exiguus lenisq? 
permeat, inde per nemora &campeftresfolitudinesNouogrodiam per» 
uenitur.Porro a' Nouogrodia ad Rigam proximu Sarmatid littoris por 
tum , paulominus quingentorum miliarium iter eft . Iscj? traiflus fuperi» 
ore commodior putatur, quurti frequentes habcatuicos, urbemqjPle» 
fchouiam uix impolitam, qua duo amnes cople&utur. Ab Riga au t,qug 
.magni magiftrimilitixLiuoniorum ditionis eft, ad Lubccca Germaniae 
portu in finu Cymbricx Cherfoncfi miliaria paulo plus mille periculofx 
nauieationis numeratur » Ab urbe Romaucro' Mofcha duobus milibus 

&ftx* 


MOSCOVITARVM, LIBER.' 1 67 

A & fexcentis miliaribus diftare compertum cft.breuifsimo fcilicctitine- 
re euntibus per Rhaucnam,Taruifium,Carnicasalpes, Villacumqj No/ 
ricum, 8i. Vienna Pannonicam, atq? inde fuperato Danubio, per Ol- 
mutium Morauorum ufqj ad Cracouiam Poloniar regiam , mille & cen- 
tum miliaria exiftunt. Abipfaucro Cracouia ad Vilnam Lithvuaniae 
caput,quingenta:& totidem ab ea urbe ad Smolcnchum ultra Boryfthe- 
nem (itum, & a Smolencho ad Mofcham fcxcenta computantur . u erum 
id iter, quod cft a Vilnaper Smolenchum ad Mofcham, hyeme per ni* 
ues longo concretas gclu.lubricamqj , fed multo attritu folidata glaciem 
expeditis in curribus incredibili celeritate conficitur: xftateueronifi dif- 
ficili laboriofocp itinere campcftria fuperari nequeunt, nam ubiniues 
perpetuis folibus diflolui eliquaricp coeperint, in paludes coenofascp uo 
ragines abeunt , uiris pariter & equis inextricabiles, nifiligneis pontibus 
inhnito prope labore confternantur. Terra Molchouia in uniuerfum 
necp uitem.neqj oleam.necp paulo fuauioris pomi frugiferam arborem, 
B' prxtermelopepones &cerafa,producit:quum teneriora quarcpgelidit 
fimis Borex flatibus exurantur.campi tamen tritici, filiginis, milq , pani- 
cicp & omnis generis leguminum fegetes ferunt, fed ceriifsima mefsis in 
cera & meile confidit* Regio enim tota fcecundifsimis apibus plena cft, 
qux non in manufadis agreftium aluearibus , fed in ipfis arborum cauis 
probacifsima mella conficiunt.hinc per fyluas,& opacilsimos faltus , fre- 
quentia ac nobilia apum examina ramis arborum pendentia uidereeft, 
quae nullo seris crepitu colligere fit neceflc. Rcprriuntur fxpe fauorum 
ingentes mallee arboribus condita:, ueteraque mella deferta ab apibus, 
quum (ingulas arbores, in uaftis nemoribus rari aggreftes minime per- 
feruterur: ita ut in admiradx crafsitudinis arboru It ipitibus permagnos 
mellis lacus aliquando reperiant. Retulit & cum multo omniurifuDe- 
: metrtus legatus , ut eft ingenio comi &T faceto , proximis annis uiciniae 
fux agricolam , quxrendi mellis caufa in prargrandem cauam arborem 
fupernedefiliifle.euqj profundo mellis gurgite peflorc tenus fuiffe hau- 
C ftum, ac biduo uitam folo meile fuftinuifle, quum uOx opem imploran- 
tis in ca fyluarum folitudine.aduiatorum aures penetrare nequiuiflet; 
ad extremum ucro' defperata falute , mirabili cafu, ingetis urfir beneficio 
inde extra (ftum cua(ifTe,quum forte' cius beluae ad edenda mella more hu 
mano fedemittentis,auerfos renes mar.ibus comprchendi(Tct,& eam fu- 
bito timore exterritam ad exiliendum tum tradatuipfo, tum multo cla- 
more concitaflet . Nobile quocp linum , &T cannabum in reftes , multacp 
item boum tergora,& maflascerx ingentes, Mofchouitxin omnem Eu 
ropx partem mictunt.Nullaauriargennuc.uelignobilioris metalli, fer- 
ro excepto, apud eos uena,fe<ftura uereperitur: nullumqt eft tota regio- 
ne, ucl gemmarum uel preciofi lapilli ueftigium.ea omnia ab externis po- 
pulis petunt, natura: tamen iniuria, qux tot bona prorfus inu iderit , uno 
pellium nobilifsimarum mercimonio refarcitur, quarum precium incre- 
dibili hominu cupiditate & luxu adeo' creuit , ut in (ingulas ucftes fufti.il- 
turx,millenis aureis nimiis ueneant. Fuit aut tepus, quo hxcuilius eme- 
bantur; 




I<Sfl ' P AVII IOVII DE LEGATIONE 

batur : quum remotifsimae Septcntrionfs nationes politioris cultus , no. A 
ftraq; adeo' anhelantis luxuriar penitus ignarae, fumma (implicitate, eas 
uilibus ac ridiculis faepe rebus permutarent:ita ut uulgo'Permrj,atcp Pe- 
cerri, tantum pellium Zcbcllinarum pro ferrea fecuri rependeren t,quan< 
tum earum fimul conexarum ipfofccuris foramine, quo manubrium in- 
duitur, Mofchouita: mercatores extrahere poterant. Ante quingentos 
annos Mofchouita: gentilium deos coluere, Jouemfcilicet, Martem & 
Saturnum, &plerofcp alios, quos (ibiinfano errore hominibus exindu' 
ftrrjs,aut regibus antiquitas finxit.Tuncuero' primum Chriftianis facris 
initiati, quum Grxci antiftites haud fatis coftantibus ingenrjs a' Latino* 
rum Ccclcfia diffentire coeperunt: fadumqs eft,ut Mofcouitx eos religi- 
onis ritus,quos a' Graecis do doribus accepiflent, qfdem fenfibus , Sc fin' 
cerifsima quidem fide fequerctur* Spiritum enim fandu, tertiam in diui* 
naTrinitatcperfonam, apatreDeofolum produci perfuafum habent: 
quu rcdifsima ueritate a' patre (imul Chriftocp filio profidfci crededum 
fit.uerum ea controuerfiaapudconuentumFlorehtinu,pracfidentcEu' B 
genio quarto Poufice.magna partiu cotcntione agitata , eu exitu habuit, 
ut pertinacia Grxcorum in fermone potius quam in fenfu caftigandaui» 
deretur : quu Grxci antiftites cuidentifsimis conuidi rationib . fpiritum 
fandum a' patre per filium produci faterentur. Sacramentu quo cp no ex 
azymo, uti iure debemus, fed ex fermentato pane conficiunt : idcp fub u- 
tracp(pecie,ficutifoliapudnosfaccrdotes,panisfcilicct,diuinicp fatigui* 
nis.ab eoru presbyteris uniuerfo populo comunicatur : quo maximo er' 
rore imbuti Bohemi, paulo' ante patru noftroru memoria a' Latinorum 
ccdefiadcfciucrunt. Caeterum quod ualde alienum a' Chriftiana religio' 
ne efle uidemus.nullis facerdotum fuffragtjs , nullacp propinquoru , aut 
amicorum pietate iuuari mortuorum manes arbitrantur: fabulofumq; 
e(Te purgatorr) locum putant, c quo tandem piorum anima:, cum diutur 
na ignis pccna.tum multis paretatfonibus.indulgentiacp fummoru pon» 
tificum cxpiatcc,immorta!ium foclicitatem beata in cedi fede confequan' 
tur.Cxteris in rebus eafdem fere ceremonias tenent, quae a Graecis ufur* C 
patxfunt,R.omanam'q?ecdcfiam exterarum omnium principatum ob' 
tincre.fuperbc & peruicacitcr negant.fed ante alia,Iudaeorum gcnus,uel 
memoria quidem horrent, nec eos intra fines admittunt, Ueluti pcfsimos 
atq; maleficos hominesrqui etiam nouifsime'Turcas xnea tormenta con 
flare docuerint. Chrifti uitx miraculorumcp omnium hiftoria ab Euan' 
geliftisquatuorconfcripta.itemq? Pauli epiftoIar,dum facra fiunt, effug' 
geftu clariore uoce recitantur, probataecp uitacfacerdoteshomelias Ec' 
defiatdodorumpublicelegunt.etia qshoris, quibus facra minime' con' 
ficiutur.nonenim Oratores cucullatos.qui aduocato populo condona/ 
ri.&ambitiofenimisatqj fubtiliterdediuinis diftercrefolitifunt,admit» 
tere fas putat:qnia rudes imperitorum animos fimplici potius dodrina, 
quam altifsimis arcanoru interpretationib. ad fandiore moru frugem e' 
uadcre.uiri folidx religionisarbitratur.Hos.quos modo' diximus, facros 
lxbros,itc'qjnouiacuetensinftrumcnti enarratores, prxtcrca Ambro» 

fium,Au< 


, MOSCOVITARVM, LIBER. iK$ 

A Gum, Auguftinu.Hieronymu at cp Gregoriu,in lingualllyrica tradufros 
habent, religiofcqj cullodiuc,Anciftites,Priricipes'cp minorum facerdo- 
tu lingulis urbibus pagisq? prxfeffi (aera curant, cocrouCr fias dirimunt, 
& moribus deprauatos fummaquadauindicadi potellateperfequutur. 
Regem facrorum,qucm ipfi Metropolica uocant,a Coftantinopolitano 
Patriarcha petunt: Archimandritse autem & Epifcopi.coieiftis in urnam 
melioru nominibus, forcc ducuntur . Eorum ucrb hominu qui humanis 
cupiditatibusultrdrcnunciarunt,diuinarum'q; rcru contemplationi & 
facrorum minifterio fcfedcdicarunt.duplex eftgenus.utrunqt coenobia 
incolit: fed altcru cft uagu,& paulo folutioris uitar,ficuti apud nos diuo. 
ru Francifci atep Dominici feifia profitetes: altcru condat ex fandioribus 
monachis, quoru ordine diuus Bafilius infhcuic.rjs ne limine quidem ucl 
in fuprema uitae necefsitate,pede efferre fas eft • Procul em ab oculis pro- 
fanoru lingulari duritie uitain occultioribus adytis degunt, fummamcp 
fubadf carnis & cofirmati in religione animi opinione pr gbent. V niu er 
jj fus populus quater in anno, & pluribus femperdieb. ieiunarccSfueuit, 
abltiuctcp ab efu carniu.ouoru, & ladis. Inuerc primum , more Latino, 
poli diem Cineru.mox adulta gftatc, in honorem diuoru Petri & Pauli: 
Sc initio autumni dcmu,cu affumptae in ccclu Marig uirginis memoria ce 
lebramus.poftremo fub ipfam hyemc, cu aductus Domini pronuciatur. 
Per hebdomada ucfo,diem Mercuri] finecarnibus,dicm autem Veneris 
fincouisladcqj traducunt;fcd Saturni dies mcfabmnib.obfonqs opipa 
rc referta, hilariter excoli tur-Csctcru fecusacnos folemus, nullas fcftoru 
dieruuigilias obferuat. Religiofifsime' teplaucnerantur,Sdco'utea necp 
uiros necpfccminasuenercis pollutos coplexibus intrare fas fit, mfipri. 
uspriuans balneis abluatur.Stcpcqj accidit.ut complures utriufq; fexus 
(atra audientes, extra limen, cofiftant, &propterca a petulcis iuueriibus 
recentis incontineiuignotati,facetisaliquando nutibus falutentur.ln ip. 
fo natali die loannis Bapti(lg,&: in Pafchate, trium Magorum, presbyteri 
. (aeratos panes paruos toti populo largiuntur.quorum efu febribus con> 
C fliiflatos allcuari exiftimant. Alia quoque facra.ccrto anni tempore apud 
Gumina gelu concreta celebrantur.ln ripa tabernaculum conftiiuunt , & 
aduocata nobilitate hymnos numerofo coccntu pronuciant, facryqj lym 
phae multa afperginc profluente purificant , & folenni ceremonia liratu 
&confecratumcircuci(a&rcuul(aglacieprotinusapcriut- lis rebus rite 
confedis.fi qui adfunt languentes uel morbofi.in flumen defiliunt, & fa. 
eris aquis abluuntur, quum ob id elui morborum fordes perfiiadim ha. 
beant. Defundi.uti apud nos,mcdiocri funeris pompa comitantib.pref- 
byteris efferuntur.capite mappa uclato: caeteruiion ih templis, uti apud 
nosirapiaprope', ucl abominabili certe corruptela ufurpaturri cft, fed iri 
feptis ac exterioribus temploru ucffibulis fepulturg tradutur.iiscp more 
noftro quadragenis diebus parentant: quod certe' miru uidetur, quuni 
in purgatorio loco expiari animas,& criminu poenam ullis amicoru fup. 
pbcijs.ulloqj pietatisofficiomitigari penitus negent. In exteris, eadem 
qu«ea nobis dercligione fentiuncur,coffantifsimc' credunt. Mofchoirird 

q Illyrici 


»70 PAVLI JOVII DE LEGATIONE 

Illyricalingua.Illyriciscpliceris ututur.ficuti Sclaui, Dalmatf.Bohe* A 
mi,PoIoni,ec Lttuani.Ealifiguaomniul6geIatifsimacircpcrhibctur.n5 
Conftantinopoli Ottomanoru in aula familiaris eft,& nuper in Aegy* 
pto apud MemphiticumSultanu& equites Mamaiuchos haud ingra* 
tis auribus audiebatur.ln hanc linguam ingens multitudo facroru libro* 
rum induftria maxime diui Hieronymi & Cyrilli, translata cft. Praeter 
quoqi patrios annales, Alexandri etiam magni,Romanorucp Cxlarum, 
itemep M. Antonii & Cleopatrae memoriam ijfdem literis commenda* 
tam tcnent.PhiIofophiamuero’,&: (ideralcm fcicntiam.cgterasq; difcipli 
nas & rationalem medicina nunquam attige’re.rj’q? pro medicis fe gerut, 
qui alicuius paulo ignotioris herbae uires,ie pluries obferuaEe profi tei t* 
tur. Anni apud eos no si natali Chrifti,fed ab ipfo mundi initio numeran 
tur,qui nona mcnfe Ianuario,fed a Septembri incipiunt. Leges toto re* 
gno habent (implices.fummaprincipum &iuftifsimorii hominum gqul 
tate conditas:& propterea populis ualdc falutarcs,quoni3 easullis cauli 
dicorumcauillationibusinterpretariatqjperuertere non licet. De furi* b 
bus.licarqs & latronibus fuppliciu fumunt.Quum de maleficijs qu filio 
nem habent.rcos multa gelida aqua fuperne demifla perfundunt , quod 
irrtolerandu tormenti genus efle perhibent. Nonunquam obduratis 8c 
contumacibus,ut conte Isio criminis exprimatur,ligncis cuneolis digito 
rum ungues couclluntur.luuentus omnis uarqsluais,fcdmilitixproxi* 
mis fefe excrcet:in ftadio curfu contendit,in palpftra collu (flatur, pernici 
tati cquoru ftudetiomnibuscp prgmia,& pr f fertim fagi ttarioru peritilT. 
proponutur.In uniuerfum Mofchouitg flatura funt mediocri, fed qua* 
drata,& ualdc torofa:cg(r) omnib. oculi, prolixpbarbf, crura breuia,& 
uctrcs exteti. equitat cotradisadmodu cruribus:ctperitifsime,uel auer* 
fi &fugietes,fagittascmittut.Domi opipare potius quam lauteuiuunt. 
nancp omnium ferme' cibarioru qux Uel a luxuriofifsimis defiderari pof 
funt.mcnff eorum,&paruo quidem precio pafsimmflruuntur.Galling 
fiquide.Sc anates, Ungulis fppeargcteolis tenuib.nummis ucncut.maio* 
risminoriscp pecoris incredibilis eft copia:&occifg media hyemciuuen a 
cy,c5cretis gelu carnibus duoru fere menfiu fpacio no putrelcut. Vena* 
tione & aucupio, u t i apud nos, nobiliora obfoniaparantur.nam ucnati* 
cis canibus, & plagis omnis generis feras capiunt : & afturibus.atcp fal* 
combus.quos miri ficos regio Pccerraprxbet.nonrtiodophafianos, 8d 
anates, led cycnos fldjgrues confcctantur. Aftures ex genere infimo aquf 
larum, ud miluoru, falcones ueroaccipitrum nobile genus antiquis fuif 
fe putamus. Capit qq? auisfubnigra, puniceis fuperciltjs , magnitudine 
anferis,qufpulparulaporepha(ianorufuperatdignitate:Molchouiric* 
lingua Tcther nuncupata, quae Plinio Erythratao uocatur, Alpinis pd* 
puliscognita,& maxime Rhetis.qUi faltus ad Abdux amnis fontcsinco 
lun t.lngentes etia fapidifsimoscp pifces.Sd ante alios Sturioncs.quos Si* 
luros antiquitus fuiiTeputamus.VolgaprgbeG&rj quidehyeme multa 
incluli glacie.rccentcs pluribus diebus afleruantur. Aliorum uero pilei' 
um multitudine ferme incredibile, ex candidis, quos diximus, lacub.ex 

pifcantur» 


MOSCOVITARVM, LIBER. 1 71 

A pifcatur.Viio natiuo quu penitus carcant, adue&itio uti folent:fcd in fe» 
ilis couiu-qs cantu, & facrificqs. Ante alia Crcticu fubdulce maximo in ho 
norc habecur.fed in ufum mcdicin g tantu,ucl principalis luxurif oftctati 
onem.quu miraculi loco Ut eduiftu Creta per Gaditanas fauces, & tantis 
cocluli maris Oceamcp flutflibus agitatum, incorrupta fuauitatis ac odo 
ris dignitate,intcr Scythicas niues,ebibiiTe.PopuIus ucrbmedone bibit, 
cx meile lupuliscp decoiftu.quod picatis in cadis uetcrafcit,& ex antiqui* 
tate nobiiirate adfcquitur.ln ufu <!jq? funt birra at qj ccruilia , ficu ti apud 
Germanos Polonoscp uidemus,quc cx tritico, zeacp ucl ordeo decodtis, 
omni couiuiocircufcruncur.Hancquada cognata eu uinopotcftatc, lar* 
gius copo tantibus ebrietatem inducere adfirmant. Medoncm ac birram 
per acllate infrigidare, infufa poculis glacie uoluptacis gratia folent. nam 
ingentia glaciei fruftanobiliuin cellis fubtcrrancis lingulari iludio recon 
duntur • Sunt &,qui in delicrjs habcant,fuccum cx fubaufteris ccrafis cx- 
pre(Tum,qui perfpicui & purpuriflan cis uini colorem & faporem iucun* 
B difsimum refert. Vxo res 8C focminx.non in eo honore funt apud cos, ut 
apud caetcras gentcs.nam prope ancillarum loco habentur. Viriinfignes 
earum ueltigia mirum in modum obferuant, 8i pudicitix diligentifsime' 
caucnt.no enim adhibetur couiuqs.neq? facrorucaufarcmotioracem* 
pia pcterc,aut temere' in publicum egredi permittuntur. Cpterum uel ab 
externis hominibus, & exiguo quidc precio, ad Venerem omncuulgus 
focminaru facile pellicitur, adebutparum earum amoribus ftudere uiri 
nobiles cxiftimctur.Balilius anteuiginti annos loanem patrem amilit» Is 
Sophiam, ThomxPalpoIogi, qui late in Peloponnefo imperabat, Con* 
ftiitinopolitaniqj Imperatoris erat frater, uxoreduxit . ea tuRomg erat, 
Thoma patreTurcarum armis Grxciapulfo.cx hac quincp liberi felici 
fbccunditatefufcepti,ipfeBa(iIius,Gcorgius,Demctrius,Simeon,& An 
dreas. Demetrio & Simconc iam pride morbo abfumptis, Bafilius Salo* 
moniam Gcorgi) Soborouij.cximixfideiatcp prudetif c5filiarq, filia, in 
matrimoniu (ibi collocauit:cuius fccmine lingulares uirtutes una ftcrilis 
C tas obfairat- Solet aut Mofchouitx.cu de uxore ducenda deliberant , o* 
mniurn toto regno pucllaruuirginudeleiftu habere, ac forma uirturccp 
animiprpftantioresadfeperduciiubcre:quasdcmuperidoncos horni* 
nes.fidclesq? matronas infpiciut, ita diligenter, ut fecretiora quocp ab ijs 
conrrcciari cxplorariqs fas (it. Ex rjs uero' magna atep folicita parentum 
cxpcclationc.qug ad Principis animum refponderit.regrjs nuptijs digna 
pronunciatur.cxtcrc uerd.quxdcformf pudiciti^'cp & moru dignitate 
contenderat, fxpe eadem dicin gratia Principum .proceribus atep militi 
bus nubunt:licut mediocri loco natxpleruncp.dum Principes, regie ftir 
pis clara flem mata contemnunt, ad fumniu regalis thori faftigium.uci 8c 
Tureas Ottomanosfolitoselfcuidemus.pulchritudinis aufpicijscueha 
tur.Bafiliusquadragelimufcptimuxtatisannuno attinoit,fpcciccorpo* 
ris cximia.animi uirtute lingulari ,fuoru'q> ftudio ac bencuolentia, & re* 
bus gefris.progenitoribus fuis anteferendus. Nam, cu pcrfcxannoscuin 
Liuoni)s,qui lcptuaginta duas urbes foederatas in cius belli caufam tra* 

q 2 hebant. 


. * 1 7i 

hcbant, armis contendiflet, paucis legibus datis potius quam-icccptis,ui/ A 
iftor difccfsit. Polonos quoq? initio ftatim ipiius Impcrq , acie-profiiga- 
uic:Coftacinum'qi Ruthcnum copiarum duccm,captum & cathcnisuin/ 
«fluni.Mofcha perduxit. Sed ipfe aliquanto poitad Boryithencm, Cupra 
Orfam urbem,ab rode Coiiantino,qucm diiniferat.magno prxlio elt fu 
peratusrita tamc,utSmolenchu oppidum, quod antea Mofchouire occu 
parant, poft tantam et ia uiiftoriam a Polonis partam, in ditione Balilq re» 
linqueretur. Sed aducrfus Tartaros, & maxime' Europgos Prccopitas/g 
pius fecundo prg lio a Mofchouitis eft dimicatu m.ulcifccndis fortiter in/ 
iurijs, quasilli repentinisincuriionibusintuliiTent. Supra enim centum 
& quinquaginta milia equitii Bafiliusad bcllu ducere confutuit, diftin/ 
ctis per ucxilla turmis, qua' fuos duces fequutur.Reg/g alg ucxillo inferia 
pta clt lofua’ Hcbrci imago, illius qui,utlfacrx referu t liiltorig ,a Deo ma 
ximo longifsimu dic, retardato folis curfu,pqs prccib.impetrauir. Pede* 
lires copic nullo prope ufut funt in illis ualiis folitudimbus.tu ex ipla ue/ 
ftcqux fluxa talariscp cit:tu cx hoftiu confuctudinc, qui curfu potius & B 
equitandi celeritate, quam ui flatarix pugnae, ucl ipfo congreflu militiam 
exercet. Equi eorum lia tura infra mediam exiliut,fcd robulii & uelocif/ 
fimi habentur.Equites prxpilatis haliis, clauisq? ferreis 8 i fagittis re gc/ 
runt.paucis falcati funt gladij.Corporaueroclypeis rotundis, ut Afiatici 
T urex: ucl inflexis & angularibus parmis, more Grxcoru,item q; lorica 
& galea pyramidali protegutur. Bafilius etia Sclopettariorum equitum 
manum inliituit.multaqt xnca tormenta Italorum fabrorii artificio con< 
flata, fuiscp impolita currib. in arce Mofchx uifunf.Ipfe in ligni apparatu 
& lingulari comitate,quatamc Regia maielias nulla cx parte corrupitur, 
publice cum proceribus atqi legatis epulari foIer,magnumq$ inaurati ar/ 
genti pondus duob. abacis expolitu, eode triclinio conipicitur. Nullam 
prxtoriani militis cohortem, prgtcriplam familia, corporis cuflodigcau 
fa circu fc habere, ucl alibi alere confueuit. Ab urbana enim fideli multi/ 
tudincfhtioneshabctur.namunaqugqj urbis regio foribus, cancellisqj 
fcpiturrnec temere' per no<ftc,aut fine lumine, in urbe uagari licet. Aula O/ C 
mnis coflat ex regulis, & ex ipfo militu dek(flu,quiper ftatos menfiu cir/ 
cuitus,frcquentandj: , nobilitande que regie caufa peruicesad implenda 
comitatus officia e lingulis rcgiomb.acccrfuntur.Porrd exercitus omnis 
quum bellu ingruit.ucl hoflibus indicitur,cx cuocatis uctcranis.nouiscp 
prouinciaru delectibus cogitur • nam cuntftis in urbibus prxfeifli militia: 
iuuentutem infpiciunt.idoncoscjj in ordines militu tranfcribunt:quibus 
ex crario prouinciaru.certa, pacis tempore, fed ea quidc cxigua,ftipendia 
pcrfoluuntur. Verum qui militant, immunitate ueiftigalium gaudent, 5C 
exteris paganis prxftant.rcgiaq? gratia omnibus in rebus potentes exi/ 
ftunt.PatcTcit namcp uerx uirtuti nobilis locus.quum bellum geritur: fi» 
quidem egregio Sc in omni rerum adminiftratione lalutari inlututo , ad 
fu u m quifqi lpe&atum facinus,ucl perpetui prxmrj.ucl 
ignominix fempiternx fortunam aflequitur. 

finis, ... 


i..- 


I. 

t 


nus Gcorgio Vuernhcro, 

N E quis uana putet, qua fcribis mir a Qtorgi, 
'DeTrafeSura fontibus ipfe itu: 

Is ficu effetius oculis nos teHibus ufos 

£uflraffe,&< certam nunc adhibere fidem. 

'Nam ferrum Cyprio indutum conjpeximus are , 
Et uitrei taila efl {lina longa olei. 

Si quu de caufis dubitat fontes^ requirit, 
Narura mficians omniparentis opus: 

Carpat tas adeat per nos licet impiger oras , 
Inueniet dtihs confona fatla tuis . 

Sujpetla fidet plerunq, incognita res efl, 

Quamuu hoc tardi efl indicium ingenij. 

Sed quid diflimulareiuuatinos credere par efl 
TefU,qut proprio plena fanor e refert. 

Et tu mirificas nimirum abHemius undas. 

Et caufam tr atlas iuftius ipfe tuam. 


>?4 

l LLVSTRI VIRTVTE ET SAPIEN = 

*T1 A VIRO, D. SIGISMVNDO, LIBERO BARONI 
in Hcrberftain,Neiperg,& Guttenhag.Regio Confiliario,& 
fummo in Auftrixprouincrjs Quarftori,Sigi£mun/ 
dusTorda Gelous Pannonius S. D» 



r r e , 


^uteAufbniauenitellUrereliEla, 
Hojjes ad Aufiriacas fatis ducentibus oras, 

"De re prolixe fum percontatus, an ejfes 
[ Incolumis? quas res gereres? an inurbemaneres? 
Sed tum tuRegi tuleras mandata 'Tolono ♦ 

Quod cum forte mihi dixijfent unus (g* alter, 

Continuo mteflum concepi cor de dolorem,' 

Quod tua pro uoto non ejl licitum ora uidere, 

"Nec tecum,ut uolui, coram data copia fandi. 

fur ucro expeterem congrefus optime tantum 
Sigifmunde tuos, plane fuit unica cauja: 

' &t mihi noticia tecum ejfent iura perennis. 

Jturfus ut hoc cuperem, magni uis fuafit amoris, 

Quo me deuinElum fateor tibi tempus in omne. 

'Nec nonus hic animo fenjus mihi [edit in imo, 
‘pcruetus.o- multis ejl confirmatus ab annis. 

Jam tum mirari te ccepi, &• ducere magni. 

Fama meas de te cum primum uenit ad aures i 
Non hac ob [curis uulgijermonibus orta, 

'Utrum a laudatis illufiri prodita uoce. 

Es utro multos inter digni fimus unus, 

^A me prorfus & ingenue quifemper amere, 

„ Atque fidefemper fumma, officio colare: 

Vel quod te natura parens formdrit ad unguem , 

‘ Vel quod tanta tua uigeatfapientia mente, 

Vel quod dicendi nulli fis arte fecundus, 

Vel quod Cecropia clarus celebrer e mathefi , 

Virtutem grauitas uita , conflantia rara, 
tntegritas.mores placidi, moderatio, candor. 

Et manfuetudotefiaturfobrictasjj. 

Quid dicam fiirpe generis nota, at q 1 uetuflam, 

Maiores £ tuos '.quorum uirtusqfides^ 

Egregia ejl Jemper belli ff effata, domiqf 
Quidreliqua ornamenta domus te uindtce parta,- 
'Perpetuo a tota qua pofieritate ferentur? 

lam quidmfticiam memor'e?quid fortia faEla? 

Quid bene de multisjludium , curam ^ merendi ? 

Non lenis ambitio caco te corripit scHu, 


Non, 


t7t 

Umoris male j oHicitatfuriofa cupido. 

"Ut taceam, quod te longa experientia fecit 
Confuhumprauo ut reclum dignofeere pojiis', 

'Utile darnnofo, pulchro fec emere turpe. 

Quis nefcit, culta que fit facundia lingua, 

•skandata in cauja ftmul expediat a refluis 
Ora, utrum Jtclu animos (sr pcBoramulcens ? 

Jiinc te in conftlium legit, [anflumd Senatum , 
^AdiunEiumiJflbiuoluit Rex inclytus ejfe, 

Imperij quoties ingentia pondera pofcunt. 

Ad populos Oratorem, Jummos^ Monarchat 
i Unum te mittit toties, pra/J omnibus unum: 

Z/nde tibi celebri quaflt a efl gloria laude, 

Euafura rogum fupremum , atque inuida fata : 

Qua tellus habitata patet Jub Cajare magno', 
illa tu pridem tora es bene cognitus ora. 

Tu "Byzantini flibijfticaftra tyranni, 
cAncipiti in rerum flatu.tibifeuus atrocem 
Sponte ferenauit media inter claflica unitur». 

Te norunt, &• amant, feptem quicunque trionis 
Gentibus imperitant "Reges: tua nomina j eruat 
Terra TSoryfthenidum,rebus cumulata fecundis y 
Tum pacem pacifcias, & foedera pangis. 

lam dijciplinas teptrdidicijfe operojas. 

Qua [paria, <sr moles , numeros j, & fdera monftrant; 
Quaque docent rerum folerli indagine cattfis, 

Cur ita quidque fu ajfettum, curml fibi conii et 
Quin fluat, & pronas fcmper mutetur in horas. 

Edita de Adofchis d te monumenta loquuntur. 

In quibus (s' mores hominum, legesc^ notafli: 

Otia quo Hudto ducant, pacemq, togatam, 

Quam ualidi.ctlercsij ruant in tSl/artia bella. 

Qua cultura uiris fupcrum.qu* cura fderorum , 

Quantas poflideant fortunas, quo fibiquaflu 
Rem factant, cum qua tungani commerciagente, 

Quo flnt confueit unam producere uiclu, 

Qisdm late Scythia Moflhus dominetur in ampla ; 
lnq ; breuidejcnpflfli, nitida^ tabella, 

Timenfus regnum polit ns a: mueyturisey, 

Mollibus tsr tadq [ignafliflcxibus oras: • 

Qua uolucrem Boream.quafolem Jpeclet F oum. 

Qua Utera obtendat Jdepbyris,^Aulhoj. furenti, 
Quoq^radu ^irttoum Je denique tollat ad axem. 

i 4 


Protere i 


» 76 

"Traterca ne quid Iteior deftderet,apie 
'Terpetuam regum feriem ufque ad tempora naflra 
Digeri» ,& prima repetens ab origene ducis, 

Hu ego uirtuthci tua., laudtsmcp tuarum 
illecebris eaptus, te, dum mea uita manebit, 

Qua mihi cumque licet, Hat m ratione colendum. . 

P ojiulat hoc etiam cultor tuus, & meus idem, 
tsfddldmo focerum dicam’ ne, patrem ne.profeStd 
Objeruandus pro meritis pater, &• pietate 
Uuemherus:qui non ftudio commotus inani, 
Seduotum(enfumq j tuum, & tua iufafecutus, 
Comprendit dodi grata breuitate libelli, 

Pannoni] noHris quicquid miramur in undis. 

Hic igitur cism tejismmo umeretur honore , 
esttque fibi ducat te nil antiquius uno. 

Tanto te faciam maioris & ipjeneceffe efl: 

Foederis inter nos iunfli hoc quia uincla requirunt. 

Tu ft fufcipies me,& compleElere uicifftm. 

Te penes arbitrium cogendi er it, at que subendi, 
Qua^ uelis de me flatuendifummapoteflas. 


S1G1S* 


SIGTsM TJftTDVS L13EX S^iXO nsi JiEZ- 

bertlain. Ncyperg &> ^utter.hag, &c. ceo^o io Vr e^n Re no, 

"Regio ConfUiano^ apudSaros TrefeElo, s. d. 

s r Ham olim, &a multis quidcmulta de admirandis in Zepufio a- 
quisaudicrj,taiTK - ijfdcde rebus.quj plerifip incredibiles uideban 
rur.a te in primis certior ficti. &' tuu iudicium audire deiiderabam. 
Quia uero hondiibitafti.quar comperta de his haberes, ad me feri- 
bere, facile effecifti.ut no modo.quidipfepofthac de his fentirc de- 

bcam.cerro fciremifed etiam mulri alij excellentes utri , teftimenio 

tuo.cm plurima apud omnes eft autoritas, confirmati, addubitare delinerent. Sed 
cum etiam in reliquis Hungarix partibusjtiultac non minus admirabiles aqu* e (Te 
dicatur, rem ualdc grata mihi, & multis alfjs baru rerum Cupidis, tuiqtftudioiis taciu 
rus es.fi eas quocp deferibedas fdftepciis.Scio quid^&uMi ipfcmct apud Screnifs. 
quondam Ludouicum Hungariar regem,Diui Imperatoris Maximiliani legatione 
fungens.ad Budam fedem regiam, thermas eftic, quarum calore immifia manu ferre 
nequeas.quod ei uticp.qui ante non uidit.mirabilc uidetur.Scd quod in his etia uiui 
pifccs funt.id no pauci pro te incredibili habct.T alia quoqj uidenf cfic.que dicunt 
de alijs thermis in ripa fluuij Vagi' no longe ab oppido Galgocz quod Germani 8C 
Slaui uulgo Freiftat uocant quas locOproutcrefcitaut decrefcit fluuius.in aequali 
femper diftantia mutare aiunt. Legi nuper apud Arrianum libro tertio , deferiptum 
fontcm,qui fub lucem tepentibus aquis manat, in meridie frigidus,uc(peri calet , ac 
fi fub exortum diei rurfum tepidus oritur, atep ita per fingulos dies ac noctes atftus ac 
frigoris uiccs uariat. Saxo Grammaticus in fslandia fonte c(Te tcft.trui ,qui fumigan 
lis aqua: uitio natioarei cuiuslibet originedcmolitur. Nam quicquid humido eius 
uapore afflatur, in lapidcx naturae duriciem, forma tantufupcrfticc, fubita conuer- 
fionetranfmutari.Hec&his fimilia,qui deinceps legent, minus mirabutunubi ani' 
maduertent.fummum opificem in his etiam noftris, &C alijs tricinis regionibus noo 
- pauca mirabilium operum fuorum monimenta pofuilfe , quar tamen indigena: pro 
miraculis nonhabcnt:ac quandocp etiam , fi intcrrogcntur.ignorant, quemadmo- 
dum in Mofcouiafatpenumcrofum expertus. Nam curflnonnullaeiufmodi, qux 
mihi narrannt ali), quaererem ab incolis, adeo nihil habebant quod refponderenr, 
ut mirari fe dicercnt.unde ea homo peregrinus acccpiffem. No dubium eft autem, 
tu fi pleracp diuerfis in locis obfcruaflent.et literis madalfent homines externi, quin 
eaindigcnaru negligcntia nunc luce, finqt memoria & admiratione carerent. Non 
poteft igitur mihi , Vuct nhere oi natifsimc.non ualdc probari fludium tuum.quod 
hoc genus Hungari* tuae rebus eruendis & illuftrandfs /mpendis:necfaccre pof- 
nim,quin te ad id continuandum cobortcr.Nam conon tantum mihi fueris 
gratificatus, fed etiam tibi apud omnes magna: laudi 
eft futurum. Bcneualc. 

D E 

c "»r ,r, u;m 

• . t„ ■ ; ,»• 

•5«*w!o".rii ^v'rt«r 





» 7 « 

* DE ADMIRANDIS HVNGARIAE 
AQ.VIS, hypomnemation: geor- 
CIO Vuernheroauthorc. 

sigisjKinxvo in hexx exstain, 

Neiptrg& QuttcnhagVarotn&c.cion- 
airs 'Ursi^Nas^rs. 

NNOTARAM iuflutUOnSnulIa, SIQtSMVN/ A 
DE BARO uerc magnifice , de mirabilibus aqua> 
rum naturis, qux finibusZcpufrj noftricontinen» 
tur:ut me ceu oculato tefte confirmares ea, qux 

2 uidam audita abalrjs,pro fabulofis habuerunt. 

iuia uero' non modo' fides habita eft narrationi 
mcg.fed etiam quibufdam inccnfa cupiditas, plura 
hoc genus cognofcendi:minimeinuitus, ut debui, 
fufccpi,quod mihidenuomandandumduxifti, ut alia quoque aquarum 
miracula,qux in Pannonia noftra uifuntur,non minus peneprodigiofa, 
fcripto complederer. 

Pannoni; autem appellatione non eam tantu comprehendo Danubi) * 
ripam.cum qua ea.qux dida eft fecunda Pannonia , ab Arabone fluuio, 
qui Ptolem; o eft Narabo,nunc uulgo’ Raba,ad Saum excurrit: fed quic* 
quid prxterea Hungari in altera Danubi) ripa tenent,quod quidelatifsi» 
me' patet.T enent enim totam Iazygum Meunaftarum rcpioncm , quam 
Ptolemaeus fluminibus Danubio, Tibifco.acmotibus Sarmaticis finit. 
Sunt autem montes Sarmatici, qui Hungaros a Rutenis.Polonis.Mora 
uis,Silefi)s,& ea Auftrix parce qu; citra Danubiueft, dirimunt. ad quos 
pertinet Carpatus,itaiamuulgataappcllatione,uc omnis tradus Sanna* 
ticorum montium Carpatus uocctur.quanquammihi Ptolcmxi dcfcri' 
ptione in tuet i,Carpatus i ) fdem.quibusDacia, finibus uidetur terminari. 

Porro' cxtat nunc quocj Iazygu natio inter Hungaros, quos ipfi uoce 
decurtata Iaz uocant.ac retinent rjde ctiamnum linguam fuam auitam & 
peculiarem, Hungaricx difsimilimam : atqj eas fedes , quas Plini) defcri* 
ptione quonda tenuerut,nimiru campos 8i plana,Dacis,ut idem ait,pul* c 
fis ad Patifliim amnem, quem ego detrada prima (yllabaTifium , uel , ut 
nunc uulgo' uocant.Tizam accipio. Is uero'Tibifcus eft Ptolcmxo, limes 
ueteris Dacix, cuius cultifsima pars eft TraniIyluania,prouinciamultis 
habitatoribus frequens.Nam eam & Germani,quos appellant Saxonas, 
& Hungari, & Hungarorum antiquifsimi Siculi didi, qui lingua fuafunt 
Zekheli,& ad hu ius imitationem a' quibufda uocantur Ceculi , incolunt, 
utomittam peruetuftas Romanorum reliquias Valachos, qui frequetes 
ibidem uicos & pagos habent. Potiurur tamen rerum Hungari,& penes 
cos imperium cftreoqj fir, ut Tranflyluani quoq; Hungarorum nomine 
cenfeantur.Eft ucroplane' mirabilis diuerfaru, nccunius lingux per uni* 
ueriamHungariam genuum miftura:qucmadmodum i me dicetur pro* 

lixius 



HVNGARtAB JQ.VIS. I7# 

A iixiuseaincomcntatione.quarcsHungarif.poplilorumm ea origines* 
appellationes, Icgcs.morcs.inlticuca conor explicare. 

Cacrcrum Iazygum rcgionc.quafe Carpatus (ut hoc iam nomine o* 
mne illorum, quos dixi , montium trachim complectamur) latiTsimc pa 
dit,& in quofdam quali ramos alibi eminentioribus,alibi mitioribus iu* 
gisdirtundit,cotinenturoppida,a’ Germanis montana dicta, quod inter 
montes metallorum omnis generis fcccuditate&prf liantia cum primis 
nobiles Gta funr,& populo metallicam faciente conflant. Qua rarione&l 
eos qui in metallo operantur,inmonteelTe,& in genere uniuerfain rem ' 
metallicam opus montanu uulgo dicunt.Eadcm regione continetur Ze 
pufium,& multi alij Comitatus. ' ~y 

Suntautem Comitatus , ut hoc quoqt obiter explicem .regni parte s* 
quas Prouincia g.autPraefect uras.aut Gryca uoce.qua plericp Latinoru 
uli funt.monarchiasdicerepofsis.Plinius &coucntus,& iurifdictiones, 

& couetus iuridicos in diftributione Cilicip & Bericf Hifpania* appella 
B re Uidetur.CicerouocatDioeccfcs, quod nominis Epifcopi in appellati^ 
onefuaruiurifdi(tionum,qiianquamnuncuulgo' corrupte, ufurpant» 

Earum uero partium prf fecti uocatur Hungaris ComiteS.quibuS iuri f- 
dictionis cura incumbit.Fuit autem Hungarixregnu.quo Facilior &ex* 
peditior efletiuris dicedi ratio.in hoegenus Comita tus plurcsquinqua 
ginta diuifuin, ex quibus uix dimidium hodie retinemus. 

Scdhxc tanquamufuifuturaadeognitionem locorurii,in quibus no* 
ftradeaquis narratio ucrfabitur,pr^fatus,dicam primum dc calidis, qua 
rum pro Hungarif portionc.uix ulla regio plutes aUt falubriores haber. 
Vndcuero' potius ordiar.quam ab ipfa urbe Buda, quii Hungarig reges 
ob loci litu, opportunitate Sc amoenitatem merito’ pro regia habuerut? 
tdiepropter iplarn Danubi) ripam calidp funt riiultx.iriter quas differert 
tiamaioreft.quamprolocidifcrimine. Qupda enimnomodo tolerabl 
li,fcd ita iuchdo funt calore, ut ad hominu lauacra nature benignitate firt 
gulari datx efle uideatur. Huius generis funt infra arcent regiam alie, Re 
G gixuocata*:uel propter uicinam regiam, uel quia regio opere Ornata: 8c 
condufp.ucl quia in his reges lauarecdfucuerunt. alie cornu nes, quibus 
faxum ceu natiuaforniximpcdct, quas Turea: poft occupatam Budam 
latius excauata rupe ampliores redthdcruht.cpteriscppfeferrc dicuntur. 

At qua: fupra Budam funt.quarum alia: item regia-, aliae hofpitales au U 
cino ptochodochio diclac fucre.balneis funt inutilfs , nili refrigetentur* 

Sic enim quxda calent, uel feruent potlus.ut iri eas milTum ouum no ml 
nus cito' , qua'm ad luculentum ignem clixetur. T emperantur autem iit 
balneis frigida, cuius ibi fons calidis ita contiguus eft.ut qui hauftum ue 
niunt duabus urnis, eodem in ueftigio altera calidam, altera frigidant 
haurire pofsint. 

Ibidem ell fub dio fons calidaru feteris amplior, quem purgatorium 
uocaucrr,eanimiruratione,quo'dquemadmodu proditu eft,in purga* 
torio pccnas nocentiu pro noxaru modo, alias acerbiore», alias mitiores 
ciTe.iu quxdaHiluntaquxhocin fonte diferimina. Nam quainenma’ 

Danubtf 


133 DE ADMIRANDIS 

Danubi] ripa aditus cft.fubfrigtda primum , mox tepida : & quo in ram A 
pcnccraris altius, hoc magis calct.ln rcccflu uero' interiore tam eft calida, 
ut ferri non pofsit. Bftautcm is calor haud dubie' aquae huius proprius. 
Nam alia,qug dixi, temperante ta uerifimile cita Danubio accedere , qui 
crepidine huius fontis lambit,& cum ucl modice' cxcrefcit.totu inudat, 
neqs tamcicareftinguit.quin caleat. Quin intra ipfam ripam, qua Danu* 
bio perennis curfus eft,caltdx ebulliunt;ubi qui altius mergi uolunt, la> 
uarc confucucrunt. 

Porro' hx ad Budam thermx (liceat uero mihi hac uoce in calidarum 
aquarum appellationeuti)quo'daltcrx,utdi<flumeft,infra,alterxfupr 2 
urbem c(Tent,cxeo quoque inucnerenomen,utillx inferiores, hg fuperi 
ores uocarentur. V tralqj T urcg, quibus tamen omnia uaftare libido eft, 
non modo' non corruperunt,fcd etiam cultiores , ac per fpeciem religio^ 
nis quali auguftiores reddiderunt. Nam BalTa Mahomet, quem tyratv 
nus uictor Budae cap tac ,ac reliquis Hungarix a' fe debellat g partibus gu 
bernatore impofuit, apud utralque Dcruifis domicilia , ceu coenobia ex * 
tru i curauit .Sacello ctia apud fuperiores in colle uicino,qui ante uitibus 
conlitus fuit, polito,cofccrauit locum memorix cuiufdam eius ordinis, 
quem, dum uiueret,ccu numen quoddam ucnerati funtTurcx : & nunc 
mortuum, illocp in loco conditum.religiofc' colunt. 

Suntautem DeruifgTurcis.quod nobis monachi, qui mendicato ui/ 
uunt:quibus ex rcligionis,quam aflFe<flant,inftituto u litatu eft, fxuirein 
corpus proprium, quod alrj perinuftionem ftigmatum ferro candente, 
ahj per incilionem qux fit nouacula acutifsima , quidam utroque modo 
faciut.hoc crebrius Si crudelius, quo quiTquefan<ftior&! religio lior cfie 
& haberi cupit.Eft uero' & in ueftitu quedit inter eos diuer(itas,& faneflf 
monie aftetflatio.nam ali) uefte lanea alba ad talos ufque demilTa amiriS 
tur,& calceati incedut, capite operto. Ali) nudis pedibus Si capite , imo* 
toto pene corpore.nifi quantu pelles dug ouinx aut caprinx crudx,qua 
rum altera a fronte, altera a tergo ex fcapulis propcndet.tegunt. QuidS 
etiam unica pelle pudendas tantum corporis partes uelant,cxtcra nudi. C 
Gy mno fophiftaru dicas clTe reliquias .quales India habuifle memoratur 

Sunt quidem hgc a narratione, quam de aquis inftitui,alicna.Sed cum 
huc delapfus lim, quid obftat,quo minus dcTurcaru lotionibus, plufcu 
lum addaCCum omnes aquas Turcx, ceu prXcipuum Dei munus , fum> 
mo honore dignaturttum uiuas potifsimu,& fluentes: idcp propter fr c> 
quentes Iauationes.quibus etiam crebrius per diem, n5 modo' ad forde* 
corporis abluendas,fed ad fceleru quocp expiationes uti confueu erunt, 
quod proculdubioabaliaru genitu ritibus habent, quibus etiafolaaquc 
afperfio inter Februa fuit. Sic Romx olim ad porta Capena, pofteaAp 
piam uocata,aqua Mercuri) di (fla, ali) alios afpcrgebant.inuocates Mer 
curiu:utafperli flagitia , &.prxfcrtim periuria diluerent. Sic traditur Pe* 
leus abfoluifle Patroclum , Sc Acaftus expiafle Peleum a' exde fratris fui 
Phoci,cum antea Aegeus Medxam aqux afpcrfione luftraflct.Sic Ore> 
flem a fanguine matris expiatu elTc,memorat Paufanias in Corinthiacis, 


HVNGARI.fi ACLVIS. 1P1 

A cum dium nemo lare fuo & hofpitio dignaretur. Cuius loci hoc libentius 
memini, quod continet exemplum ritus uctuftifsimi , accepti a' patribus, 
quo rei atrocium criminum a cSfuetudineomniu & colloquio arceban. 
tur.Sic tincas quoq? apud Poetam noftrum; 

— Ter (ocios fur* circumluit unda 
Spargens rore leui. — 

Et idem, ceu multa cxdepollutus.inquit: 

Tugenitor capefacra manu, patriosci penates: 

JtCe bello e tanto digrejjum,&' cade madentem, 

*s4ttrettare nefas, donec me flumine uiuo 
diluero. — 

Quininatrrjs templorum fuorum politam habent aquam Tureae eun- 
dem in ufum.neq; cuiquam nili loto in eaingredi fas elfearbitrantur. 

Sed delebantur in uniuerfum plurimum lotionibus & balneis Tur- 
cx.eoq? prxcipuuni apud eos pietatis opus eft.inftitucrc & condere bal- 
• B nea publica:nec id tantum uiuentibus gloriofum e (Te , fed etiam uitafun- 
bisfalutarc putant. Hac ratione is qui nunc rerum poritur,Solimanus, 
tum albi,tumBudac,inxdibus que quondam fuerunt archicpifcopi Co- 
locen(is,amplifsimum balneum pro fua,fuorumq? falute fieri curauit , in 
quod e Danubio per canales fubterraneos aqua in multam altitudinem, 
utclJBudx ad Danubium litus, ducitur . Ipfum balneum intus incruft a- 
tu & ftratu eft monumentis marmoreis , qux antea in tcplis fuere polita, 
imaginib.tamen,(i quj infculptg fuerut.relebis, Sc toto opcreperpolito. 

Eadem gloria qugfitaeftei.quem diximus,BalTpMahumcth,qui ther- 
mas Budenfes cxxdificatis illis Deruifarum cocnobiis.conditorioq? eius 
de quo diximus.illuftriorcs reddere ftuduit. Hic uero' uidereclt mirabi- 
lem rerum commutationem. Nam qux loca Hungaris incolumi & flo- 
rente Buda uoluptatis domiciliafuerunt,eareligiofeornarunrTurcx: 
flagitiofe contra prophanantcs,qux antea habita funt pro lacrolanbis. 
In thermis fuperioribus, fupra eos fontes quibus ad lauacra ufuscfr, 
c funt pifeinx calidg, in quibus nafcuntur 8C uiuunt pifces , qui in frigidam 
translati emoriuntur . Sunt etiam calidxin oppolita Danubq ripa fupra 
Pefthum,fed minus celebres: proptereaquoditaconiunbxfuntalueo 
fluminis, ut ad quxuis eius incrementa corrumpantur. 

Solent fere thermg locis, in quibus funt,aliquod nome,& quafi lumen 
afferre. Ita nobilitatus eff quondam linus Baianus in Campania. Ita nunc 
quoq? in Italia, Germania, & in quauis pene' terrarum orbis parte clara 
funt hoc nomine loca. Nonnulla etiam appellationem a calidis funt for- 
tita: ut in ThefTaliaThermopylx, 8C in Germania oppida qux uocantur 
Kadx.hoc eftbalne^.Sed fucrut quafi in obfcuro Budenfes, nec aliqua ei 
loco celebritas accefsit , a tanta calidaru copia &C uarietate: quod procul- 
dubio eo' euenit.quod reliqux cius urbis fortunxatep opes hoc non exi- 
guum alioqui clementis naturx munus obfcurarunt. Nam quis fuit in to 
ta Europa locus, qui fc Budx coparare potuerit , liue litus amoenitatem, 
flue coeli falubricat em, fiuc foli foccunditatcm, fiucaliarumquarumcuq? 

r rerum 


1 tl DE ADMIRANDIS 

rerum ad quoslibet ufus, ad fplendorem , deniep ad luxum pertinentium 
ubertarem Si affluentiam fpcctesC utinc quid dicam de opportunitate, iit 
quanonHungaroru tantum, fed etiam multorualiorupopuloru defen- 
fionem & falutc firam tu i fle, quotidianis damnis &periculis experimur» 
Quo grauior & acerbior eftia&ura , quam erepto nobis per T urcas hoc 
loco fecimus. Sed facelTant querclx,quj fuum alibi locum funthabiturg. 

Nili uero au toritate Chromcoru noftroru, magno confenfu urbe Bu- 
dam a rege Buda Attilx fratre cdditam & nominatam e(Te traden tiu, im- 
pedirer, cgo,fi qua alia coniecluradc eius nominis ratione facienda eflet, 
ob infignem calidarum eo in loco celebritate & copia , pro eo quod Ger- 
manis quonda fuerit Bada.u nius literx inuerlione Buda ab Hungaris di- 
clam efle fufpicarer.Nam ea fecundorum Pannoniorum loca.antccp huc 
Hunni immigra ren t, Germanos fe u T eutonas tenuiffe, minime' ambigu- 
um eft.Nccitamulcu difsimili mutatione uocaruntHungari Vuefprimi- 
um,quod Germanis fuit Vueilprun,hoceft,fons albus, qui loco nomen 
dedit:& etiamnumibi fubarce,qux fedes cft Epifcopi.oftcnditur* 

Sed redeo nunc ad calidas;acDanubrj ripam legens Iftrogranum.uel, 
utnuncappcllant,Strigoniumperuenio,qui locus fecundum Budam in 
Hugariafcmper celeberrimus fuit,fede Archiepifcopi.q ide primas H5- 
garix ditfhis eft , inlignis . Hic ad radices montis, cui impofita arx cft ma- 
gnificcntifsime extru<fia,qua labitur Danubius, fons efttepidaru, inclu- 
ius turri, in quam cx arce du dis eo' per prxeeps muris defccnfus patet.Ex 
eo tanta manat aqux copia, ut quondam molam frumentariam uerfaritt 
nunc machinam hauft oriam Gmilem tympano impellat, qua aqua e Da- 
nubio per fubterraneu cuniculum in eam,qua dixi, turrim admifla hauri- 
tur, & in arcem transfunditur . Hoc largior eft fons alter haud magiro in- 
de intcruallo:qui in pifcinulam quandam influens, in qua etiam media hjf 
eme coaxantes ranas audias,aqux tantum, quant u uerfandis tribus qua- 
tuor ue rotis molaribus fatis eft.fundit* 

Supra Iftrogramim(quod cx I ffro & Grano mixtumeft nomen, quod 
ibi fluuius Granus Iftro mifcctur)non long£ ab arce ComaronienG,qux 
tenet ora cognominis infulx, qua Danubius prope Pofoniu in duos di- 
uifusalueos facit.aScptentrioneueniens influit Vagus : cuius ripa fupra 
Galgocium.quxarxeltfamilixThurzonu, nunc maxime' nobilitata cft 
ca!idis,no propter uim carum falubrem tantum, qua omnes alias in Hun 
garia calidas fuperare exiftimatur.fed etiam propter uarium.plancq? mi- 
rabilem eorum ortum* Non enim ullum certu fonte habent , fed alueum 
fluurjfequutur:&utis excrefcit & decrcfcit.ica aut reccdut aut accedunt» 
Solent au tcm.quo magis exundanc.hoclogius recedere . eocp quilauart 
uolunt.fubindc alias atep alias ferobes fodere, & quafi puteosapcnVeco- 
guntur.Id,cuintraalucucftfluuius,fltinglarea,quodipfTusfblueft;cum 
uero' exit.in terra folida, & argillofa,in qua alioqui no rcftagnatcfluuio, 
nihil pene humoris cxtftic.Necp tamen in ripatantu eruuturcalidx, fed 
ctia intra amnem,!! fundu eius pedibus fuffbdias. Calent aute immodice': 
nec funtidonex balneis ,nifi temperentur, quod admiftionc frigidx de 

proximo 


A 



a 


HVN GARI /fi A avIS. ifi) 

A proximo hauftx in procliui eft. fed quia magis falutares eflc creduntur fi' 
ncmiftura,qui medicinamindepetunt.defertietecas (inunt: quodpro 
temporis ratione alias ferius, alias citius fit. Nunquam tamen licdefer- 
ucnt,quin,quiin eas defccndunt, tegete,cefpite'ue,aut ramis in fundum 
ferobis inie<ftis,imas corporis partes aduerfus ebullientis caloris uim mu 
nirecogantur. E fle autem eas aduerfus diucurnos .acpctje defperatos 
morbos efficacifsimas, multis experimentis cognitum eft , 8C adhucindi- 
cs magis ac magis cognofcitur. 

Sunt calidae alix non longe a caftro Trincinio, quod ad eiufdem fluurj 
Vagi ripam cft,fupra Galgocium.lllxfuauiter calent, &funtlimpidifsi< 
mxratq; ideo iucundifsimi feceflusloco fuerunt Comitibus Zcpuficnfi 
bus,qui paulo fuperiore xtateTrincinrj fedem habuerunt. 

Nec multum recedunt a Vago calidg ad arcem Baimocium,quxiteeft 
Thursonu:quibus hoc honoris habuit Alcxius Thurzo , qui in ea farnis 
lia nomen illuftre,& fecundum regiam aliquamdiu lummampoteftatem 
B apud Hungaros obtinuit, uteas quadam quali cifterna ex quadratis fa' 
> «Ttalapidibus.quictiam defcendentibusfcalarum& fediliumufumprx- 
bcnt.includcndas curaucrit.Etfi uerominus fpaciofxfint,tamcn manife' 
ftumin ipfis eftdifcrimen caloristeocp diremptx funt muro. & quacmo. 
deratius calcnt.delicatoribus tantu patent: alixuulgiufibus funt reliiflx. 

In Comitatu Thurocio ,qui eodein tractu eft,funtparipe.ic interual/ 
Io a Vagodiftantes calide adStubnauicu,quieftciuiuCrcmnicenfiu.Hf 
inftarinfulgfunt.clauduturenimriuo.quiexpropinquismotib.delabes, 
pqua uchit grata lauatibus,cum fitiunt. Naad temperandum calidas nun 
quani, nifi quis recentibus aquis admifsis cotinublauarcuclit, adhibens 
turridcp etiam tum fitmodicc.quodperfeminusintemperatccalcant. 

Non difsimilcs funt his calidx alix inter Crcmniciam &Semnicia,qug 
funt duo prxeipua oppida inter montana:de quibus fupra dixi. Manant 
ex rupe,ficnata,ut lauantibus tetftum Sc umbram prxbeat* 

Nec tantu ipfc in rebus falubribus habcntur,fed etia cccnu earu(quod 
C Plinius quocp inter calidarum utilitates retulit)medica uim credit obtine 
rt.Itaq; in eo quida.ulccrofi prffertim, ibi prope qua fluut.uolutari folet. 

Sunt etiam Scmnicix calidx, qux uocantur Rofclinx: in quibus cana' 
les, per quos Ruunt, & fcdilia ex lignis faifta , fic funt acreto lapide ceu 
cortice tecfta,ut prorfus lapidea uideantur. 

In Comitatu Liptouien(i,ad pagum qui uocatur Diui Ioannis.fons eft 
tepidarum: ad quem plerunqj confugiunt, quibus fcabie,autpforis foo 
data eft cutis. Exilit uerd is, & magno impetu eiaculatur potius, quam e-> 
mittitaquas,qua Vago ortus SC curfuseft ex propinquis montibus, qui 
Carpati caput c(Tc exiftimantur. Nufquam enim altius fefe attollun t,nuf- 
qua pluribus & horridioribus iugisallurgunt hi motes , ad quos Carpa* 
tu pertinere dixi. Altitudinis indicium eft,nix in his perpetua, unde accO' 
lis Germanis montes niuis uocantur : afperitatis, quod ride montes funt 
imperurj .Slauorum lingua appellantur Tatri, hoc eft, Tatari, quodin 
regione Tatarorum, qui ucterxbus funt Gctx,uulgi opinione protendi» 

t z tur-Hun' 


184 DE ADMIRANDIS 

tur. Hungari uocantTarczal , quod nominis lingua eorum a' nudo , feu A 
derafoucrticcdiufrum efTeuiderur. Nihil enim aliud quam eminentifsi* 
mi,&T prorfus nudifcopuli funr.hi montes. Ego rupes Sarmatix elfe ere» 
diderim,quaru mentio fit apud Solinum, quo loco Germania inter Her- 
cynium faltum & rupes Sarmararu extendi ait* Nam ex Sarmaticis mon- 
tibus.nccp ita loge ab his rupibus Villula, quem Plinius alio nomine VI 
flillrrm^li] Ululam uocanr.ortum ducit:quo amne,prgter Solinu.plericp 
alij Germaniam finiunt- His ucro' rupibus fubiectum ell Zcpufium,ubi 
aqux funt, qux & ferrum erodunt, & lapidefcunt , 8i animantes potx e- 
nccantrde quibus, quxalioadtefcripto complexus fum,attexam. 

Et ut ab ea, cui confumendi ferri uisinell, ordiar :hxcelladSmolnid- 
am,quodoppiduadarccZepufienfem pertinet, intra motes, undequd- 
dam metalla eruta funt- Extrahiturauthauilro,qualeHlrograniefiedi' 
ximus, quod ab aqua fuperneiHabcnte impulfumcircuadlu & raptu fu- 
nis, cui implicati funt crebri nodi coriacei, implet fiilulas,pcrquasfunj 
meatus ell:quib.adiun<fli canales, effufam aqua excipiunt, &emittutfub 
dium in alueos in terra defoflbs,quibusferru,fiueuetus,liucnouum,im- 
potitur. Qux minora funt ferramenta, citius adedutiir.Solea ferrea equi 
confumitur intra horas uigintiquatuor . Qux ucro' funt crafsiora, cuiut 
modifuntqux inuicini montis ferrarqshuncinufumfiunt, poftCp pee 
aliquot dies aqug immerla iacuerint, ceu limo quodam obducutur adeia: 
coqj liatis teporib.abluutur.&T purgatur, ut in id quod fupcrefl ferru, a-, 
qux uis efficacius penetret. Quod perefo ferro manet, luto fimile, cupiU 
cll(ipfiuulgo cemcn tu uocant.)ld in fornace coflatur in maflam,& dein- 
de per alia fornace eliquatu fit purius & purgatius, & ad oesufus no mi-' 
nus utile.quam qd fit ex metallo: cuius multx funt foding eodem in loco. 

No dubium ell autem, quin aqua hanc uim a uenis metalli trahat, prx- 
fertima pyritexrisfuulguslVIarchclitam appellat) cui ibi uim ineffea- 
ccrrimam.uel ex eo fatis apparet , quod aqua pluuia , au t alio quo humo* 
re terram fubcunte, ex ipfo id quod uocant uitriolum, quod Grgcis chal- . 
canthum,Latinisatramcntumfutoriumell,dellillat,pyramidatimcocrc- G 
icens llirix in modum. Hoc uitriolum natiuum dicitur.Eft enim aliudfa- 
<flicium,quod quidem eodem in loco in hunc fir modum. 

Solent fedlorcs metalli ligna intra fodinas tranfuerfim pofita.in qui- 
busitur&T flatur, pyriteminutiuscxfoconlpergerc, &eo qualiuiamad 
firmandaudligiallernere.Eijfimulatcp penetrantibus in terram aquis 
permaduerit, innafcituruitriolum:idemcp ubi madere defierit, ita confo- 
lidatur,& adhxrcfcit lignis , ut non pofsit nifi ferro rcfecari. Refecantur 
autem ficcocrcta,& e fodinis per utres extracta mittuntur in alucos . Hic 
aqua feruentefuperfufa uitriolum omnc,quod pyriti innatum ell, refol- 
uitur.fitq? aqua tota uiridis,qux deinde in alia uafa transfunditur, ut de- 
puretur: depurata autem , transfertur in caldarium plumbeum, in quo 
fuppofito magno ignebullitadhorasotfio, aut nouem: donec per cua- 
porationcm.qui» uocant,denfetur:influente tamen femper eode liquore, 
ut eade caldaria plcnamaneant.Poft infunditur in cados ligneos, quibus 

infertae 


HVNGAR1A A CLVIS. itf 

A infertae uirgx funt.quibus accrefcit. Atep hoc eft, quod uitriolu coiftum 
feufafticiu uocant. Ac cantu quide de aquxferru rodentis ui& efficacia. 

Nunc de lapidcfcente dica, cuius generis multae funt in Zcpuiio , inter 
quas ctia nonuilg n5 aliter quam calidae, aut alie falubres frequentantur» 
Etincft his quocp caloris,uel potius teporis aliquid,quodctim alqstem- 
poribus,tu per hyemem manifeftius fentitur . Eft uero’ inter eos fons exi- 
mius unus ad pagu,cui apud Zepufienfcs Germanos a' riui murmUre no- 
men eft,qui inftar pifeinae ftagnat,& plurima aquam reddir,in quam item 
ligna inieft a, lapide ceu cortice obducuntur . Alter ad pagu , qui uocatur 
Ioannis.Naquianguftiusfcatent, ftatim atqj paululu profluxerint, lapi- 
dcfcunt,&ita in tumulos exurgut.cuiufmodiuideturunus adpaguDiui 
Andrex nomine:altcr exteris infignior, prope arceZepufienfem , ad ae- 
dem diui Martini.quxfacraru xdium in Zepufio princeps eft. Hic fcatu 
rit,ucl erumpit potius,aqua bullienti (imilis,cum magno intus murmure 
8c ftrepitu.qui admota aure non fineadmirationeauditur. Erumpit aut 
® non foras tatum, & fub dium:fed etiam meatus fub terra quxrit , & qua- 
cuq? uadit,lapis fit.quancp qui fubterranei funt eius generis Iapides , plu- 
uqs aquis irrigata humo,& eo madore diutius manente, diffoluuntur.So 
lent autem accolf his (ic difTolutis & eftofsis.ad opera cemcntaria uice cal 
cis uti. Qui uero' fub dio nafcuntur,ipfifsimi funt lapides, tofi di(fii,leuita- 
te & raritate non difsimiles pumicibus • Et quiauerifimile eft.rjs aliquid 
glutinis inefTe.qui in propinquo fdificat,liben ter his ad muros faciendos 
utuntur, eoqj quidam illic di<ftitant,fe domos ex aqua fallas inhabitare. 

Cxterum non minus miraculi uideturhabercquibufda,quod in mon- 
te arci contiguo-, intra fpecum quendam aqua per hyemem fluida, xftatd 
ita congelat.ut refrigerandis poculis glacies inde peti foleat. 

Porro quod ad fontes bibentibus ex co animantibus letales attinet,eo 
rum unus eft ad radices rupium Sarmaticaru, qux, ut dicftu eft, Zepufio 
imminenc.alij duo hocfamofiores funt in Comitatu Saros,quafi in con- 
fpccftu arcis cognominis.cuius ipfeprf fetftura teneo. Na qui eft fub rupi 
C bus.aues tantu cx co guftantcs necare dicitur . At alios duos non tantum 
auibus,fed etiam alrjs animantibus noxios cfle ferunt. Qua ob caufam,ne 
cui pecori ad cos aditus fit, diligentifsime caueri folet . Nafcitur aut ad al- 
teru coru.qui propemodum intra Eperienfium noftrorum fines eft,plu- 
rimuaconiti,cuiherbxucnenuminefTeuel unicus Ouidij uerfus arguit: 
JLmida terribiles mtfcent aconita nouerca. 

Atej; hinc quidem uideri poteft fons hicuirus trahere. Tales enim , ait 
Plinius, funt aqux, qualis terra perquam fluunt : quales que herbarum, 
quas lauant,fucci. Sed eft rcuera lingularis huius fontis natura,ut qui & 
crefcente luna augeri,& deficiente minui, atqt adeo in interlunio prorfus 
deficere dicitur : tanto omnium confenfu ,ut mihi ne libuerit quidem , an 
hxc aliter fefe haberent,explorare. 

Fontes acidos, & quas acidulas uocant, confulto' prxtcreundos puta- 
bam, quod minime' rari funt in Hungaria. Ne n5 tamen cx his quocp ali- 
quid delibem, celebres funt in primis, alter in comitatu Zolienfi, adar- 
’ r a cemefuf- 


1 6 tf DE ADMIRANDIS 

ccm ciufdcm nominis, cuioppida, qua* dixi uocari montana, fubie&a \ 
funt:alteradoppidum,cuiMonsregiusnomcn eft: uterque fplcncticis 
manifolio fenfu mederi dicitur. 

, , Ad oppidum Biftriciam, Germani Ncufolam uocant.ubifodinx funt 
acris opule» tifsimx , qux nunc appellantur regix , quod in s impendio 
Reg is opera fiunt, cuniculus quidam reddit aquam uiridem : ex qua , ubi 
• fublcdrt,chryfocollacolligitur. 

/ Quia uero' in Comitatum Zolicnfem , dum aquas perfequimur , uen- 

tum eft.non poffum p .xtcrire hiatum terrxrjfdemin locis famofum ob 
peftilentes expirationes, quibus aucs fuperuolantes , & quxuis alia ani* 
mantia extingui condat: manifefto eorum experimento , qui eius rei pe- 
riculum fatfturi, gallum, gallinamuc.aut felem, au t canem longo haftili ab 
liga tum.fupra eum hiatum, qui fepto ad arcendas inde animantes circum» 
datus cft, protrudere Sc efferre confueuerunt: quibus non aliter uita fu- 
bito' eripitur,quam fi ftrangularcntur. 

Eftitein ad cum fontem,qui potus aues, ut diclum eft, enecat, fub Sar. * . 
matteis fontibus acidula:qux ctfi eandem cum co ipfo fonte originem ha- 
bcre creditur, tam en pleriftp ita grata cft,utctiaxgroti inde potu petant. 

Alia eft non longe ab arce Leua in Comitatu Barfienfi, qux nifi ab hau 
rientibus pleno uafe perferatur domum, faporem amittit.ltacp qui occur 
fantibus,ut fit.potum ex ea prxbent.uelmodicc exinanito uafc,quodre- 
liquum cft,effundunt,& ad hauriendum denuo' recurrunt. Addunt qui- 
dam aliud hocprodigiofius, fed minus fimileucro. Nempe, fi pura fit.du 
hauritur,& pura permaneat, donec offeratur xgrotis , qui ca mirifice ap- 
petere folcnr.qubd hoccernfsimum adfalutem fignu fit. Sin turbida red 
datur, plane pro deplorato haberi xgrotum.ltaqj eos qui potum tantum 
infirmis , non omen petunt , antequam hauriant aquam , turbare folerc» 
Scdhocfuperftitioforum credulitati relinquamus. 

Ab hac quoque rurfus acida alia haudmagnis diftat ipacijs:adquam , 
etiam prope' cft fons.qui tumuli in fpeciem alfurgit, & fubinde mutat flu 
xum, lapidefccnte nimirum ftatim aqua, quam effundit, & ideo fic excre- c 
fccnteca parte, qua aliquandiu manarit, ut fefe aliam in partem, qux hu- 
milior cft .effundere cogatur: quod quidem quafi circuitu quodam fit 
per omnem fontis oram • 

Ad arcem Fileg, qux inde in Boream euntibus occurrit, in Comitatu 
Ncograd , fpccus eft , in quo fuperne deftillans aqua , continuo durefeit. 
Ibi uero' uideas ceu ftatuas hominumconfifterc faxa , ex hac dcftillatione 
concreta. Albus his color cft:nec per fc tantum funt alba, fed etiam colo- 
ris albicantis ufum trita pitftoribus prxbcnt. 

Sunt prxterea ad fines Eperienfiu fontes falfi , tatx acrimonix 8C lalfu 
ginis.ut inde fal excoquatur, qui ad omnis generis condituras , & in pri- 
mis ad co&urapifciu, exteris utilior cffeexiftimat.Habctcp locus nomen 
ab his fontibus: Hugaris enim Sovuar.hoc eft, Salisburgu dicitur. Nani 
&arx cius nominis fupra eum Iocufuit,mex ite prxfefturx fubie«Tta,an- 
tequam diruere tur.Effe autem (alis uim magnam in aliqua eorum monti- 
um par- 




HVNGARlA AQ.VJS. t »1 

*”um parte.in quibus promotorrj inftaraixcxtat, uel hoc magno eft argu>. 
menro.quodinaduerfaquoq? eorum parte falfi fontes funt, qui item fua 
appellatione infigniunt locum-Sed quod in eo inquirendo aut eruendo 
minus elaboratum eft, id non negligentia hominu, fedproculdubio Re» 
gumprouifionecuenit.neimmodica copia ft.lcm uilefcerecontingcret* 
Abundat enim Hungariafalenatiuo, qui iapidicinarum modo exdi» 
turin Maromarufio. IteminTranflyluania, ubi etiam pifeinx falfa-fta» 
gnant :a quibus omne pecus arceri necefie eft. compertu eft enim , carum 
immodico hauftu.qui falfugincincitatur.cnccari. Infunt tamen in his a» 
licubipifccs. quod minus mirum uideripoflet, cum ipfum quoqt mare 
pifeium parens falfum fit:nifi hic non in aqua falfa, fed in ipfo pene fale ui. 
uereuiderentur. Suntautem fapidifsimi, carne duriufcula; Scitaimpa» 
tientes aqux dulcis, ut in eam mifsi,exanimentun 

Quia ucroin falis mentionem incidimus,etfi de cius.qui exditur, ortu 
diuerfxfintfententix,alqsnimirumcumcum ipfa conditione rerum ab 
B initio extitifle , alqs poftea natum cftc affirmantibus : tamen ut uero pro» 
pius fit,ex humore autfucco falfo concretum ciTc,& adhuc concrcfcere, 
ea potifsimum ratione offendi pofieiudico.quod in ipfislapidicinis falis, 
ubi folidifsimus fuit.inucnta funt uariainftrumcnca ad humanos ufusfa» 
<fta. Quodam etiam in loco Tranflyluanix , gallina incubans cum ipfis o» 
uis incorrupta. Quin nunc quoq; plerun q? magna carbonum uis eruitur 
cumfale. In Defienfifodina.quanullaeftinTranfTyluaniaaltior.paucis 
ante annis excifum eft de medio fale ingens robur trabi fimile, tanta du» 
ricic, ut ne ferro quidem facile cederet . Sed idem extra fodina extra tflum 
ficcomputruit intra quatuor dies, utprimisdigitisconccrpi&contcri 
poflfec.Idemfolctcarbcmibus.dum cxciduntur,durifsimis,fimulatqtfub 
dium prolati fucrint.euenire. Hxcucrouulgusin illa confufione rerum, 
qux Nox temporibus in catacly fmo fuit , ibi opprefla , aut alio quopiam 
cafu eo abrepta efTe interpretatur. 

Flos falis alibi copiofior,alibi raro’ in reliquo falc reperitur : Gemmam 
C uocant.quod gemmarum quarundam in more pelluceat. Faciunt aut hoc 
reperto iudicium falicidf docfri cxpericntia.falem qui fequetur.aut impu. 
rum futurum, auteito defituru: neq? temere ipfos in eo falli copcrtu eft. 

Abundat &f uicina Polonia huius generis natiuo fale faxeo, fed hic mi» 
nus finccrus & foiidus eft Hungarico. non enim fibris tantum, autucnis^. 
fed etiam ingenti mole terrx plurimis in locis diftinguitur,acprxtcrea 
longius abeft a fupcrficie terrx. AtinHungariaputei.inquibuscxditur, 
minus alci funt ufqi ad falcm . Quin in T ranffyluania etiam fcopuli inftar 
extat fupra terra ad ripam Marifi fluuq .cuius ite alucus fal eft , non longe’ 
ab oppido Thorda falinis celebri. Fit' qj jxpenumero, ut arates etiam uo» 
mcreminfalcmimpinganr. Sed cum nemini cxderclicct.ne quid uccfli» 
galibus regrjs decedat. Liberum eft tamen Siculis.qui.ut di<ft u eft,nonul 
lamTranfTyluanix partem tcnent.fuoin folo.quatum domcfticis eorum 
ufibus fatis cft.fumcre.Sed hxede falfis obiter dixiifc fufficiat. 

Reftant inter calidas, quibus quidem aliquod in Hungaria nomen 
. r 4 eft* 


169 DE ADMIRANDIS 

eft.unx prope Vuaradinum.qux uocantur diui Ladislai, fiuc quia hic di * 
uusLadislauslauerit:fiuequiaadxdem ei facram, & fepulchro ipfius da 
ram,actumipfius,tumSigifmundiImpcratoris,quihicquoq;condiuo- 
luit, munificentia opulentam pertinet. His plericp inter omnes Hunga- 
rix calidas, primas tribuunt:inquotamen amoenitatem potius earum, 
quam falubritatem fpedare uidentur. Sunt enim calore periucundo,& 
temperatotprxterea tam purx & perfpicux,ut fpecicm rerum, fi quae in- 
ii dantur, ampliorem quam funt ipfx res, reddere uideantur. 

Sunt tamen prxter calidas multx aliae falutares frigidxin Hungaria: 
cuiufmodidixieffein Zepufio geminas,qux lapidelcut. Sed hoc tepore 
maxime prxdicatur, & a multis frequentatur, fons ad Misll , qui locus i 
Caflouia haud magno didat interuallo. Huius aqua lapidibus qui prope 
. fonte funt.feruefactis calefi t,& ita balneis idonea redditur.N5 defunt ta- 
men , qui uim medicam, qux aqux inefie creditur.ipfis potius lapidibus, 
quam aqux,tribuenda efTe cenfcat:quo'd ipfa per fe pura fit, & bibetibus 
gratifsima;& contra', quam folent alix falutares, nulla mifturam refipiat. B 

Verum unde medendi uis infit aquis, & cur alix ali] s atep alrjs morbis, 
necuna ratione exdem omnibus medeatur, prxtereaundeipfis tot, tan- 
txq? in calore, fapore,odore differcntixrdenicp cur alix concrefcant,alix 
ferru rodant, id fpeculatoribus & uenatoribus naturx phy ficis explican- 
di} relinquo . Georgius Agricola ( cuius in hoc genus rebus inquirendis 
& excutiendis ftudiuatqj iudicium exquifitifsimu effe.libri ab eo docfhfsi 
mefcriptiarguunt)multa de his egregia prodidit eo in Opere, quod de 
natura eoru qux de terra efBuunt,infcripfit: & ide plura fe tradituru pol- 
licet inrjs libris,quos fe de Medicatis fontibus inftituifie ait: ad quoru Ic- 
«ffionem fefe referent,qui dehis uolent plenius erudiri. Na mihi hxc feri- 
pturo propofitu no fuit,ut docere quencp:fedutuolutati tux.Sigifmun- 
deBaronum optime, qux mihi femper imperrj uicceft.moremgererem. 

Quantum aut tuum quocp femper fuerit ftudiu in his eruendis, quj in 
cognitione naturx rerum atep locorum ucl obfcura funt, uel aliqua admi 
rationem habent, cumomnes qui tenorunt,fciunt:tumfcriptusa'te, & c 
nuper editus de Mofchicis rebus Iiber.abundeoftendit.Na quid cflinto 
ta nobis ante paucos annos minus nota regione, aut in moribus gentis 
Mofchicx , aut in cius religione, quod non fcitifsime' explicaris 7 Quid7 
quod Hugaris noftris pene' ignotx efient origines fux,nifi tu c5firmaffca 
Mofchisc5fineefTe,&ad imperiu eoru pertinere Iuhra, uel utalq dicere 
malut,Iugaria, unde & initio profeci funt Hungari, & nome traxerunt 7 
Ex Scythia quidem ucniife eos nemini erat dubium, fed de nomine difee- 
ptabatur:cumalrjab Hunnis &Auarisuoce copofita diiftos effc alfere- 
rcnt.alrj aliud comminifcerentur. At u ero' propius eft ab Iuhra manaffe 
Hungaroru nomen: cum nunc quocp Slauoru lingua , qua nulla per uni- 
uerfam Europam latius patet,Iuhri,uel prima fyllabanonihil, ut fit, leui- 
gata Vhri uoccntur. Mitto, quod te quocp cSfirmante credibilius uifum 
eft.mo tcs,quos uocac Riplixos.no exure his in locis,unde tato ueterum 
feriptorum confenfu Tanais decurrere dicitur. Sed hxc qui magis per- 

fpe&a 


HVNGARlfi AQ.VIS. 1 9 ? 

A Ypeda habere uolet,ex comctarijs tuis,& his addita chorographia peter. 

Mihi Kic narrationem deaquit,quain Hungaria aliquo miraculo , aut 
nouitate quapiam infigncsfunt,finirclibct,uelrelinquere potius. Nam 
fi omncs,qux aliquid admirationis habent, confedariuclim.perfequen/ 
dum edet mihiquicquideftin Hungaria 'mnium: quorum quidem tan/ 
tum eft, utnonfacile' dare pofsis aequalem regionem, quae pluribus Sc 
maioribus abundet. ut nonimmerito ueterc» Hungari in regni fu i in fi/ 
gnibus quatuordudus.totidem praecipuorum fluminum,Danubii, Sa- 
ui, Draui.&Tibifci imaginem reprxfentantes : ufurparip.t. Sed nc nihil 
tamen de his dicam: 

Eftlausamniumprarcipua,eflcnauibus ferendis idoneos, &pifcofos. 
Quo in laudis genere quotufquifcp cft extra Hugariam fluuiui, qui illis, 
quos dixi, quatuorconferri queat C ut ne quid commemoredealqsHun/ 
garicisamnibus,quiet(i magnitudineillis minime pares funt, tamen no 
( minus fere funt admirandi.Nam praeter hoc, quod optimoru & falubcr/ 
* rimoru pifeium copia affluunt, feraces auri plericjj habentunin ea prpfcr/ 
timuctcris Daciae parte, qua Hungaria- attribui, &Tran{TyIuaniauoca/ 
ri diximus,quorum etiam nonnullis ab auro nomen eft- Cuiufmodi funt 
tres cognomincs,Chryfi didi: & qui Hugaris uocatur Aranyas , hoc eft, 
aureusme quis Hungaria ea, quxThracix,Hifpanix,Lydix,lndi£ amni/ 
bus gloria cft,carere exiftimet. Rapiunt autem no ramenta tantuauri pe/ 
renni curfu.fed eti.i pleruqj mafliilas.alias pifi, alias nucis auellanx, cafta/’ 
ncxue.autiuglandis magnitudine: quoties uidelicct inundant, imbri/ 
busue, aut alia quapiaeluuie, aut arte induda corriuationcaudi,ripas, 
Sc ea per quae currunt loca.fubruunt. Nec comenriciumeft,rjs in locis cf/ 
fodi quandoqj niaflas, alias puri auri,alias concreti (axi aliquid habentes, 
qux aliquot uncias ufq? ad felibram,& libra, & hoc amplius appendunt. 
Quin liceat mihi dicere, cuius certos autoresnotx fidei homines habeo, 
effoflas efle, quae quingentorum , imo’ quae mille florenorum non modo’ 
pondus, fcd etiam precium clcuarint. 

c Sed ut ad illos principes Hungarix fluuios rcdea.Danubiu.Drauum, 
Sauum norunt uicini Germani, Norici, Carni : apud quos eorum fontes 
funt,& prima incrementa. que etfi prp clara fint.nequaqua tamen tantum 
laudis addunt amnibus, quantuhimox.atq? foium Hungaricum attige/ 
rint,confcquutur. Hic enim cotinuo' &C plenius & fpaciofius fluunt, cocp 
nauigationi magis habiles funt , pifeibusque & maioribus 8c melioribus 
magis abundant : ut omittam, quod diucrfi generis pifeibus, quibus fc/ 
re prima eft gloria, extra Hungariam carent. Quapropter dehis,quo/ 
rum origines magis notx & celebres funt, plura referre fupcrfedcbo : d</ 

. camcp de Tibifco tantum, quem Hungaria fola totum fibi ucndicat. 

OriturinMaromaruGo.fubaltifsimisCarpatiiugis.fonrequidcm exi 
guo, fed tantis fubito' incrementis , ut intra tertiu milliarium pro teporis 
tamen,quod incrementa modcratur.rationc.patifs fitnauigiorii.quibus 
faleseuehuntur. Eft aut fere iuftu unius nauigq onus.quatermillcfrufta 
falis, (uulgo lapides uocant)fingula uiginti plus minus pondo librarum* 

Fcrtuf 


»pa DE ADMIRANDIS 

Fertur aute intra Maromarufium curfu citatiore, ut inter motcs,quiphi' a 
rimos in cos torrentes Se riuos cftundunt:eft’qj ibidem limpidifsimus,fo 
loglarcofo. led idem ex illis Maromarufi} anguillis elutftatus , fimulatcp 
campcftria attigit, incedit lentius ,3c fluit impurius, admifto praeferam 
am n e Zamos.qui ex T ranflyl uania ruens,uiam prxbet nauibus, quibus 
lalesTranflyluanici exportantur: uideturq; tum faneprorfus alius efle, 

• non ob augmenti tantu'm,aut curfus fuimodum,fed quo'd etia pifcium in 
eo ratio cft diuerfa.nam intra Maromaruflum non habet fere' alios.quaim 
quos aquae puriores alunt,& eorum quidem omnis generis copia ingen* 
tem : ac foris quem facile' dabis pileem ,'cui quidem in profluente uita eft, 
quem nonfuppeditetTibifcusCquicp & faporc, & magnitudine no prae* 
flet fui generis pifcibus.quialrjsln fluuijs capiuntur? 

Porro' de copia quid dicamChabct quidem Hungaria multos amnes pi 
fco(ifsimos:interquos etia eos numero, qui ex uicinis terris immittutur» 
Sed neq? inter hos,nCcp inter alios,quoru fontes apud Hungaros funt.ul 
lus prouctu pifcium fupcratTibifcum:uteum,quod de Pado Italiae dixit b 
P oeta, merito fluuiorum regem in Hungaria dicere pofsis . Etfi uero ' u 
dem contingit fluurjs , quod terrae: nempe quod ut haec fruges, fic &C illi 
pifces,nunc uberius, nunc malignius producatttamen nullum eft tempus 
T ibifco,quo pifeibus non magis,quam cf teri amnes, abundet. Quin,qui 
propius ad eius ripam in cftiuis prf ferrim caloribus acccdunt,manifefto 
fenfuexpcriuntur,eumpifcultntiamquandam,utficdica,redolcre. Nec 
defunt uulgo.qui dicant, duas eius partes aquam,tertiam pifccs eife: non 
eo quidem fcnlu,qudd ita fefc res habeat:fed quod plane admiradam.pe^ 
neq» maiorem flde multitudinem pifcium flgniflcatamuolunt. 

V idimus ipfi autumno fuperiore, cum illuftrem Comitem Nicolaum 
a' Salmis,exercituum regiorum fummum in Pannonqs imperatorem,ub 
tra Tibifcum fequcremur.apudarcem Thokai , quo loco Bodrogus,P 
demualde pifcofusamnis.Tibifcomifcetur, millenos rtrpiones, quos 
nonnulli Cyprinos dicere malunt,citradele(flum tamen, ficut eos capi co 
tigit.uenire ccntu numis Hungaricis : hoc eft,floreno,utuocant,ufitato: C 
quem pro prxfentis rei monetariae illis in locis ratione,aureus unus fupe- 
rat fimilibus numis quinquaginta. Eadem eft plerucp lucioru uilitas, fub 
hyemis fere' initium . V tor autem lucq appellatione , in defignando pifce 
notifsimo.qucm quidam lupum dicendum efle contendunt. 

Sed quanto logius profluit Tibifcus,quantocp prepiusacceditad Da 
nubiu,in quem fele exonerat e' regione Sirmrj , hoc minus eft preci} pifri- 
bus,propteruimeoruinfinitam,prxfertimcumexundat.Natuminpla* 
na effufus, omnia late loca non tam aquis quam pifeibus coplet : & quae* 
dam quali ftagna faciqque agreftes ant c,qu am decrefcit,& in alueu redit» 
clauftris quibufdam obfepiunt.nerefluetibus aquis una' recedant pilees. 
Hicitaqj nonaliceratq? in pifcinasconclufi tenentur: neque tamen raro' 
c5tingit,ut impetu fatfto, qualis cft acie congrediendum , cflratftis feptis 
perrumpant,fpcrriqj& laborem agreftium fruftrentur.Quo fit,ut hi pro 
magno negocio habeant, inuitare populares uicinos , ut pifces emptum 

ucniant. 


HVfrlGARIA AQ.VIS. tfi 

A ueniant* Sed quod prouerbio dicitur, ultroneas puteVemerccs.uixun; % 

quam magis quam hic habet locum.Nam fxpeaut nulli ueniut: aut Ii qui 
ueniunt, tantillo licentur.ut nihil pene inter fic,gratuito'nc eis des,an uen/ 
das. Quin fit quandoq?,ut negratis quidem dati , aut quali rclitfh’ ad pra> 
dam,auferantur:frd porcorum gregibus, qui fubfidcntibusaquisimmit 
ti folen t.Ixtam partione & quali pifcationc praebeant : ipfa tamc pifeium 
multitudine nihilominus fic plerunqj fupcrate.ut magna eoru pars emo» 
riatur,&computrefcat. unde tam tetrinafeuntur halitus, ut quiiter faci/ 
unt,ca loca non aliter, quam qux pelte infecta funt , uitarc confueuerint. 

Nec hoc foris tatum,fed etiam in oppidis euenirc folct,dum nimiru tanta 
uis pifeium in forum curribus Si equis infertur, ut qui eos importarunt, 
deftituti ab emptoribus , fefe claculum relidis pifeibus inde fubducanr. 
Quo fit,utplcrunq?cdi(rtocumpccnapropofito,caucrifoleat, nequis 
illinc,nifi ablatis una pifcibus,difcedcrc audeat. 

Sed logius quam inftituera.progrefius fum, iilurtris Baro Sigilmude, 

® nontamadmirationehar5rrru,quxmihiiammaxima uitp meaepartein 
Hungaria exatfla admirabiles efie defierunt,quam ftudio cfficiundi impe 
rata tuaincitatus . No inficior tamen, plera qj a me minus explicate tradi/ 
ta.ncqj no multa prar terita cffe,qux cum hac narratione cogruebat. Ve/ 
rumidccu data opera a me fadlumcrt, quod his & aptius & uberius cx> 
plicandis locum alibi fum habiturus. 

Porro quod in epirtola ad me tua duoru admiranda: natura: fontium, 
alterius quidem ex Arriani , alterius uero ex Saxonis Gramatici hirtoria 
mentionem facis, equidem dubitaui aliquadiu , an no hoc confilio a te fa/ 
<3umeflet,utquxde fimilibus miraculis aliorum autoru feriptis prodi/ 
ta funt, ea mihi cum his nortris coniungenda,ac coponenda e (Te innueret, 

Erfi uero' huc inclinabat animus.tamen cum uiderem mihi nihil rclidlum 
elTe prxter colligendi laborcm.que fibi quifep legedis libris prxftarepo/ 
teft:fatis efle putaui, breuiter, unde haec potifsimu peti pofsint, indicare. 

Miratur Plinius,ab Homero no eife factam calidorum fontium men/ 
c tionem: neque hoc faneiniuria. Quem enim mihi facile dabis autorem, 
qui non quam accuratifsimc in rerum, locorumucdefcriptionibus re/ 
cenfcrefoleat,fi quid forte' occurrit, quod ufiiatumnaturx curfum ex/ 
cedit, autaliquanouitateertinfigneC Imo' quem dabis, inquo nonali/' 
quid eiufmodi reperias C 

Sed inter eos, qui exteris diligentius, quafiqj exprofcflbdehislatirte' 
fcripferut,primasobtinetPlinius:quinoncotcntus aquarii, fontium Si 
fliiminu miracula capite elegantifsimoin fecundo Naturalis hirtorix fu p 
libro compleifli.rurfus rjfdem aquis Si aquatilibus deferibendis etiam pe 
culiaremdedit libru.qui eiufdcm operis ert triccfimus primus. Secudum 
Pliniii multa de his inuenias prodita aSeneca , in Naturaliu quxftionum 
libris. Nec pauciora pene a V itruuio, dc architcdfura Iib. otftauo . Qux/ 
daetiaaStrabone.Poponio Mela.Solino rcferuntur:utaliosprgtereairt 
rccctiores . Sed omniu inftar haberi poteft unus Gcorgius Agricola, qnl 
quxcunqj eiufmodi funt ud inGrxcis Latmisqj feriptoribus a fc lecta,- 

ocldo> 


i 


i<>l DE ADMIRANDIS 

uel domi foriscp obferuata.uel accurata indagatione comperta, nonmo< A 
do in iIIos,quos fupra dixi , libros retulit, fed etiam caufas eorum quam 
fcitifsime fluduit explicare: quanquam quotam quario hacc fatflura ef- 
fent partcm.fi caeteraquoqt,quxadhucignotalatent,proferrenturC' qua 
in re nefeio profecto, (ocordianc magis, an ingratitudo hominu accufan- 
da ueniat, qui dum ifta pro neglc&is habent, non fatis aeterni illius archia 
tetfti Dei potentiam & magnitudinem admirari , & eius beneficia agno- 
fcercuidentur. 

Memini te mihi aliquando de quodam in Carnis lacu , cui a pago uici- 
no Zirknitz nomen cft, non minus pene miranda dicere, quam a mede 
Hungarig aquis funt rhemorata:ut is uidelicct quotannis fere fub autum- 
ni finem, aquis derepente ex abdito uenientibus , magnamqj pifeium co- 
piam fecum trahentibus inundetur : appetente uero x flate , aquis rurfus 
abdita petentibus exarefeat, hac quafi perpetua uicifsitudine, ut quo in 
loco paulo ante' pifcatus fueris.in eo meflem &fementem facere , fimulqj 
fi libeat ucnari.ac rurfus uertente anno pifcaripofsis. B 

Sed quid obflat, quo minus loci faciem , ut eam ab alrjs delineatam ac- 
ccpilli.dc tuo fcrmonedefcribamCCIaudi aiebas eum circumquaq; mon- 
tibus, e' quibus riui quidam ignobiles fuo quifqj alueolo procurrant , ab 
orientali quidem plaga tres.ab au flrali quatuor: fingulos quo logius flu- 
ant,hoc minus fcaterc aquis.tcrra nimirum ipfas combibente, donec po- 
* flremo abforbeantur ferobibus faxeis, ita natis, ut humano opere excifx 
uideripofsint • Hic aquis ita redundantibus , ut recipi non pofsint, fieri, 
utregurgitent fcrobes;nccp folii m nihil aqux admittant , fed etiam quic- 
quid receperint, effundant tanta rapiditate, ut refluxus , impetum ac cur- 
fum equiti quamuis expedito & fugienti, aegre effugere liceat . Ita cp qua- 
cunq; pateat locus ( patere autem eum ad fefquimilliarium minus laxala- 
titudine) diffundi aquas , 8i lacum efficere , qui plerifcp in locis dcccm 
ocio cubitos altus fit , & ubi minimum profundus efl, aequet iuflam hu- 
mani corporis menfuram. 

Haec forte minus mirabitur, cui conflabit efle eade in regione amnes, c 
qui terras fubean t,& ubi perlonga fpacia mearint, rurfus effluant : quof- 
dam, etiam ubi femel fefe abdiderint, amplius non comparere . Nam hinc 
occultis quibufdam canalibus illas in lacum manare aquas ratiocinabf- 
tur.praefertim fi cognorit, ibidem aliquot in locis efle caua montium am- 
plifsima, in quibus aquarum ruentium fremitus exaudiantur, & earum 
quafi flagnafint: unde illos ucnire riuos hoc minus dubiuuideripotefl, 
quod conilatijfdem anates uiuascuehi:quas nemo nefeit in locis fubter- 
raneis,inquxaurx aditus non fit.degerenopoffe.Sed quia pro cbperto 
habetur.illaaquaru acccfsionem non duci c' motibus per riuos , aut alios 
occultos meatus.fed uenire ab illa ferobium regurgitatione , & quafi uo- 
mitu.rurfuscp eodem redirc,& rcforberi.idcp natis teporibus fieri , quis 
haec miraculo carere negabitC 

Augctuerd hoc quocp rei nouitatem, quod fere'nonminus celeriter 
recedunt aqux, quam acccflerunt.non per ferobes illas tantum , fed uni- 

uerfape- 


V 


HVNOARIAE A Q.V I $ • Ifif 

A uerfa pene terra eas non aliter recipiente, quam (i per cribra diffundereit 
tur.Quod cum fieri fenriunt accolae, continuo' grandioribus cius meati» 
bus.quoad fieripotcli,obftm<fiis,agminatimaduolatadpifcatione, qug 
ipfisnon modo' iucunda,fed etiam perfrufhiofaeft. Nam &pifcium uis 
ingens facile' capitur,aqua nimirum eos defhtuente: ,& apud uicinos pre» 
cium liabenr.ad quos conditi fale exportantur. Inuenias aut ibi plcrucp, 
quod iurc' mircris,lucios(nam his magis quam alijs pifeibus abundat hic 
Jacus)qui duos cubitos excedant ! qu« res fatis qijtgno cft argumeto,eoS 
intra illas uoragines nafci.aut falce augeri Qportefe.cum fieri non pofsit, 
ut dum foris ftagnantaqux.ad tantam magnitudinem perucniant* 

Porro' ficcato lacufit mefsis, qua parte iolum confirum:&idem rurfus 
confcricur,antc quam fnundetSolum ipfum firmum,lgtum,&in primi» 
ita ferax gramiuis,u t poft uigefimum diem fecari folcat. Non cft tamen 
eadem ubiqj foecuditas.Nam magna eius pars,pr£teriuncu,nihil gignit. 
Quo uero' magis cognobilis fiat lacus , libet ad.<W»,quod tu ceu infigne 
B notam adieciftiinempe diftare eum ad unius miliarii Ipadum ab arceCar 
nis,pariccr& Italis ditfta Poftonia, quam Venetos aiebas Maximiliano 
Impcratori,dum percuteretur foedus, quod inter eospoftremu fuit, ad» 
emiilc:& dum pacta conuenta praeftari oporteret,reddidifre:in illuftri e» 
iusloco tanquam pro trophgo relidis his uerfibus,quos ibi tum legeris! 

"Tofionia infla rediens pofl omnia ut flor 

Letiiades,affert pulchra trophaa domum. 

Quia uero’ id quod di<ftu eft de aquari ad ftatu tempus accefsione, mtf 
quorundu fontiu.quib.idem accidere dicitur,admonet: etii mihi externa 
minime perfequenda duxi,facere tamen non poifum,quin deduobus di» 
cam : ut tibi illud quafi penfem.quod ex Atiano Sc Saxone Grammatico 
de totidem fontibus annotafti. 

Alterclt calidarum laudatifsimaru, in alpcftriRhetia apud FauariaS, 
inter rupes eminentifsimas : qui cum fere deficiat menfeOdobri, redit 
menfe Maio : ficcp rurfus ufep in autumnu exubcrat.ut faluberrimis eius 
c aquis mola frumentaria impelli pofsit. 

Alter hoc magis mirabilis eftinHeluetrjs, quem recens Helucticoru 
Chronicoru feriptor tradit ficcari menfe Augufto, quo tepore nouis ibi 
niuib.cadcntib.pccusindcmitiorainlocadepclIitur:nccppofteamanare, 
ni(imcfelunio,cu'm nudatus niuibus mos.rurfus paftioni pecoris patet. 
Manare autem eum c petra in foftam propinquam, ad aquandum pecus 
comparatam: per interualla tamen, & bis tantum quotidie , mane' uideli» 
cet & uefperi.Turfumq» toties occultari. & has quotannis retinere ac’ coit 
tinuare uiccs, donec rurfus, utdidum eft, Augufto menfe ficcetur. Dicas 
aquationi pecoris fingulariDei munere.in illa horrida folitudinedatum 
huc fontem efleddcp bruta ipfa agnofccre,ut quae eum fere' ultro, quoad 
ibiinpafcuisfunt,ad id ternpus.quo fundit aquam, petere foleant. Quiit 
additur, experimento cognitu efle,quo‘d idem fons tam impatiens fit for 
dium,utfiquidimpunineummi(Ium,mcrfumucfuerit,peraliquotdc» 
inde dies no compareat.nec aut mane aut ucfperi aquae quicqua reddat. 

s Montem 


194 DE HVNGARIAE AQ.V1S* 

Montem.in quo is fons cfl.Heluctrjfua lingua appellant Engftle:eainre A 
gionc.cui ab amne Arula, Argevu fecerenomen. 

Prudenter Plinius, ad confirmanda exempla potentiae aquarum.aife 
in illo prxdaro opere prodita: Si quis, inquit, fide carere ex his aliquaar* 
bitratur,difcat,in nulla parte nature maiora e(Te miracula. Hocquanquai 
ipfcquocp ufurparcaducrfus eos poffem.quib. forte in hac mea de aquis 
narratione quxdam fide maiora eflc uidebuntur: tamen monebo potius, 
non temere quicquam eorum quf de admirandis naturp operibus ferun 
tixr, pro incredibili haberioportere, ne quid infinitae Autoris fapientiae 
&potentix temere derogetur. 

Habes Baro cIaoTsime,pro epiftola libcllu, magis ieiunu quidc illum; 
quam uel ipfe forte' ejcpeftabai.uel iViateria.qua mihi tra (flanda dederas, 
cxigebat.Sedcum non ignores, me^minime abundare ocio.tuaceritgqui/ 
tatis, non tam quid aflecutlis fim , quam ejuid a Aequi uoluerim, 
xftimarc.Hoc unum quidem certe,ut tibi gratum 
facercm,feduld fum conatus. 

P I NI*. 

t ' . J * , i • ’ • i ji . * i *• j 

, - 4 Jl' ? 1 j < K lfVfit * _ . 

I * • 

• ' •>*' •> i v’* i. . 

• i ’ i .. inupr. A. • , i, . .L • . : < * 

• iiPT It>.b5nbb «v :.-1h • •, 

■- < i ' V ’ : .1 

< .itnups. < .ti ..'t; 

»! ‘ * ». 

. . 

Ci.itzim ii;. m»:! «i 






' y 

* t 4 . % Ulli. *• 

icio: !*. 


•p* 


lO^tHKEJ L EW EJiK^LA IV S S.T>. 

terto patruo Juo, pr* flanti uirtutt at Japttn- 


%A Li- 


tta uuo. 



l S tad tenon ita pridem, Alberte patrue, GregorrjNyC 
feni x V libros > de manufcripri» exemplaribus Graecis i 
me fuperiori anno Latinam in linguam conueifos , meatp 
primum opera publicatos. Redeo nunc alio quodam cfl 
munere, quod ipfum quo^ gratum ubi fore confido-Co- 
plexus fum breui commentario gentis Rufsicae tibinotif 
limae bella,quxabsnnisLXX aduerfusfinitimosgefle- 
runqadiedisrjs potifsimum,quae annis hifce proximisac 
cidcrunquobis quidem illic omnino trita , uertim longius 
remotis parum cognita-Quumhocfcriptilmeum typographus Commentarrjs re- 
rum Mofcouiticarum SigifmundiBaronisHerbefteni non fine Ledorum frudu 
fubrjd pofle diceret.non folum id a me pafius fum impctraritfed etiam aliud quafi 
i TifuTf» addidi, quod ijfJcm Commentarijs adiungi commode uideretur.MoicorS 
8 i Grxcorum eandem e (Te de religione fentenriam confiat, non parum in quibufi- 
* dam dodrinar partibus ab audorirate Romani Pontificis recedentem. Qjxa de re 
quum ab amico meo,Claudio AuberioTriuncurianoGallo,excellentis ingenrj ui» 
ro.nuper interrogationes paucas accepifiem, a Cardinali Guifano Graecis.qui Vene 
ttjs uiuunt.propofitas,&Graecoru ad easrefponfioncm : rem me fiudiofis harure- 
rum non ingratam fadurum putaui.fi feriptum hoc ipfum Latina lingua donatum 
prioribus adiungercm,in quo rationes exponeretur, quamobrem Grarci 8 i Mofd 
prifeos fuos dodores fequuti,nouas quafdam opiniones rccenriorum afperncntur. 
, Exftant in eodem fragmera nonnulla Icriptorum.qui nobis ignoti funt, Magnetis, 
Nicolai Cabafilae ,Dyrr achini antifiitis , Maximi.cuiusnos quafi reliquias aliquas 
in Elia Crctcnfi Si Nazianzeno exhibuimus, Symeonis Thcfialonicenfis archicpi 
fcopi.Dorothei.Theophanis, aliorum: quorum fane uel nomina faltem proferri 
par efi,ut antiquitatis fiudioforum animi ad integra horum monumenta perquire 
da excitentur. Praeterea de controuerfis hoc tempore dogmatibus aliqua non con- 
temnenda funt interfperfatqua tamen in parte uidebimus aliquandoutum fieri pof- 
fit.ut ex prifeorum monumentis aliter, quam hcicfadum,refpondcatur.-ad Gratcoa 
homines Graeco feripto elaborato , cuius modo perficiendi nobis otium minime 
fuppetit.Hxc autem ad te propterea mitto, quod eius gentis hifioriarS tefiem ma- 
gis idoneum, quim te, habere neminem pofsimtqui non Rufsiam modo uidifii.fed 
c etiam ipforum linguam, ficut &aliorum quorundampopulorumScptcmtri- 


onalium, eleganter calles. V ale.a.d. x V. kal.Febr.anno 


CIO io ixxi, 


s s 


CLA V> 







1 96 

CLAVDII CARDINALIS GVISAN1 

XII Q.V AESTI ONES, ET G RAE COR.VM 
ad eas refponfiones: 

CxtMterpretMitne IOANNI! lEVVENXLAU,' 

VAS hifce Commentariis duas potifsimum ob cauftas fubrj ce x 
[ re uoluijnus. Primum, quia breui cxpofitionc declara tur,qui« 
ibus in rebus ecdefiac Graecar, quas in uniuerfumMofcorum 
' natio fcquicur.cum Romana confcnciant.autdifTentianrdcm 
de quod fcriptum ipfum recens (it,nec typis antea publicatum. 
QUAESTIO ‘PRIM^A. 

C Rcdunt'neGrarci,panisacnini fubftantiam in Chrifti corpus muta 
ri, manentibus tantum panis accidentibus, finefubic&afubftantia? 
RESPONSIO. 

Credimus 8t confitemur, paneman Chrifti corpus, aefimili ratione 
uin u m in Chrifti fangu inem ita mutariru t neque panis, neque fubftantiae 
ipfius accidentia maneant.fed in diuinam fubilantia trairfelemententur» 
de quo magni patris illius Chryfoftomiteftimonium, cuius exftantuer» 
ba in Euangelij per Mattharu memoriae proditi X X V 1 cap.audito. Quu 
Chriftusait,Hoceft corpus mcumipanemquiconfecratur in ara,non(b ® 
gnum,ftd ipfius Domini corpus eflcdcmonftrat. Non enim dixit,Hoc 
cft fignum:(cd,Hoc eft corpus meum. Quippe ui quadi ineffabili fit m li- 
tatio, tamrtfi nobis cfie panis uideatur. Nam quum imbecilli nos fimus» 

3i propterca tum crudp.tum humane carnis manducationem nequaqua 
admifluri: iccirco nobis quide efle panis uidetDr , ucrum reapfc caro cft. 
Prodeat itidem nobis famfiifsimus ille Bulgarorum amiftes, 8i horu 
uangelrj uerborum mentem indicet.cuius quide haec uerba funt in XI I II 
capitis euangeliftar Marci explicatiOne,di<ft um illud, Hoc eft corpus mt> 
um,dcclaraiuis.Hocipfum,inquit, corpusmcum eft, quod nunc accipio 
tis.Ncccnim panis dominici corporis fignum cft.fed in illud ipfum Chri 
fti corpus mutatur. Et Dominus ait:Panis quem egodabo, caro mea eft. 
ltcm,Nifi carnem filrj hominis comederitis, & fanguinem eius biberitis, 
uitamin uobis non habetis. Gur autem ais. Atqui caro non cerniturfPro ® 
pternortram hoc.mi homo,fitimbeciIIitatcm.Namquumpanis&uinu 
res fint nobis familiares & ufiratc,qui languinem & carnem proponi no/ 
bis nequaquam laturi eramus, fed cum ftupore quodam faftidituri:prox 
pterea benignus illein homines Deus demittedo fc nobis accommodas, 
panis quidem ac uini fpecic retinet , ucrum ipfas res in carnis fanguimVcp 
uimtrafclcmerat.Idem ab homine diuino Damafcenoin Theologicoru 
vi cap.uerbis hifce traditur:Quiac5fueuerut homines panecderc.acui- 
nuaquamq; bibere: fu. i cu eis diuinitateconiunxir, eaque corpus & fan.- 
guinemfuufecit,utiperresufitatasacnaturales, ad ul trana rurales pene- 
tremus. Corpus diuinitatireapfcunitu eft, illud ipfum corpus inquam, 
ex uirgine fanda quod fumtum fui t.Neq? fic accipienda fimt hxc , quod 

corpus 




ADCARDIN. CVIS. 197 

A corpus illud furfum translatum dc cado defccndat:fed quod panis Si ui- 
num in corpus fanguinemfy Chrifti mutentur.Quod fi modum , quo id 
fiat,requiris:(atis cito tibi , quod audias per Spiritum fandum fieri, que- 
admodum etiam a' fanda illa deipera libi & in feper Spiritum fanducar 
nem produxi t . neqj umen aliud quidquam fcire poffumus, quam quod 
Dei quidem fermo uerax fit,& efficax, & om nipotens:modus autem mi- 
nime pcrueftigabilis.Neqj deterius fuerit etiam hoc diccre,quo pado pa 
nis per manducationem, uinum & aqua per ipfum hauftum in corpus at- 
quefanguinem comedentis & bibetis mutentur.aliuuq; corpus fiant: fic 
panein illum propofitionis.itetnqtuinum & aquam per inuocatione 8C 
acccflum fandi Spiritusmodo quoda ultranaturali in corpus ac fangui- 
nem Chrifti mu tari,quum quidem non duo fint,fcd unum & idem.Rur- 
fus eodem capite:Panis & uinum nequaquam figura funt corporis atep 
fanguinis Chrifti, (abfit hoc)fed corpus ipfum Domini,cj dixit: Hoc eft 
non corporis mei figura,fed corpusrnon figura fanguinis,fed fanguis • Ec 
rurfum: Quod fi qui panem ac uinum figna corporis atqj (anguinis Do- 
B mini appellarunt, non ( uti Bafilius ille diuinitus adflatus ait) hoc nomi- 
nis oblationi poft fandificationem tribuerunt.Nimirum figna futuroru 
uocantur,non quafi reuera corpus atq? fanguis Chrifti no (int: fed quod 
nunequidem per ea diuinitatis Chrifti participes efficiamur, quum in al- 
tera uita fimus intellediliter eo per folam contemplatione adtpcdumqs 
fruituri*Etrilrfum:Proptereacum omni timore,cofcientia pura, fidedu 
bitationis experte accedamus : 8c eueniet omnino nobis,quemadmodu 
citra dubitationem credimus.Beatus edam Paulus in epiftola priore ad 
Corinthios ait: Quifquis indigne panem huccomederit,aut Dominipo- 
culumbiberit:ob Domini corpus ate^ fanguinem poenas dabit. Prifcus 
autem Dodor ille Magnes in Euangelii Apologia, quam adTheofthe- 
nem fcripfit : Reuera, inquit, corpus fanguis Chrifti eft euchariftia.no 
fanguinis Sc corporis figura,quemadmodum nugatores quidam parum 
mentis compotes tradiderunt. Prxter hos denicp magnus ille Bafilius in 
facris Hierurgiae fux precibus in hanc fententiam loquitur:Fac me per cf 
c ficacitatem fandi Spiritus idoneum, ut indutus gratia facerdotali.arc tug 
fanda: adftem,corpuscp tuum facrum ac immaculatum cupretiofo fan- 
guincreligiofe tradem.Denicp fandifsimus antiftes Dyrrhachii Nico- 
laus Cabalilas capite x X v 1 1 ,& ante hunc dodifsimus ac perfpicacilsimi 
uir ingenii Maximus.in declaratione facrac Liturgig uerbis hifcc prorfus 
intcrfeconfentientesutuntur:Vbifacrofandum&omnipotctemipfi- 
usipiritumreccperint.panisquidemin prctiofum&fandum corpus e- 
ius mutetur, uinum ueroinipfum fanguinem eius fandum &immacu- 
latum.Hxc ad primae quxftionis confirmationem fufficiunt. 

Quaestio //. 

E Xiftimantnefacramentumhocuiuerborum Chrifti.Hoc eft corpus 
meum:&,Hiccft fanguis mcus:quibus adde cetera fequentia.confi- 
ci:an ui & efficacitate Spiritus fandi.facrarumq? precum? 

• 3 


RESPON- 


l$8 


RESPONS. GRAECOR. 

RESPONSIO. 

Hoc rurfum tibi diuinus ille Chryfoftomus uerbis hifce planum faciet» 
Qucmadmodum,inquit,uerbumilIudopificis, Augefcitcac multiplica» 
mini, femel quidem a Deo pronuntiatum fiiit,uerum nunquam non effi» 
cax eftific etiam uerbum hoc femel a' Seruatorc prolatum, efficacitate fu» 
em perpetuo obtinet.Scd tam en uideamus,num ad incrementum noftri 
alterius rei nullius egeamus,an & nupua?,& cdiundio.&alia quaeda ftu» A 
diofc curanda rcquiranturCnequit certe abfqt his fieri, ut hominu genus 
confcructur acpropagctur. Qyamobrehi ut ifticad procreationem li» 
bertim nuptias cfie ncceffarias arbitramur, quibus peradis etia pro hoc 
ipfo precamur. nccp tamen iccirco uerbum illud opificis ignominiofea» 
fpernariuidemur, quippe quod caufam quidem eiTe procreationis fcia» 
mus, uerum nihilominus procreandi modum per nuptias.educationem, 
alia que talia progredi : fic etiam heicipfa Domini uerba facramentu hoc 
efficere credimus , fcd per facerdotem , &C eius Deum compellantis 
tum uerba tum preces. His teftimonioeft diuinus ille Cabafilas capite 
X X v 1 1 ii, & Bulgarorum archiepifcopus in X 1 1 1 1 capitis Euangelii per 
Marcum deferipti explicatione ficait: Quum benedixiiret,hocelt,egiiTet 
gratias, fregit panem id quod nos etiam facimus, preces quafdamadden» 
tes. Praeterea Symeon ille Thcilaloniceiis archiepifcopus in Liturgie de» 
claratione:Nos,inquit,traditionesilla*obferuantes,quasaccepimus,ni» - 
mirum uti Scruatorperfeipfum.per apoftolos, per patres tradidit, tam 
uerendae communionis myfteria cum Sancti fpiritus imploratione , per 
ipfa Domini uerba, & faccrdotum preces peragimus:quam omnes res 
facras per inuocationem Sandi fpiritus, facerdotis pfeccs,fignumcp cru» 
cis perfedione cofequi credimus,uti ex traditionibus diuinfs accepimus» 
Propterea magnus iileBafilius in Liturgiafua,poftiftaec uerba, Accipi» 
te,comcdite»hoceft corpus mcum:itepoft illa. Bibite de hocomnes,hiC 
eft fanguis mcus:fic quadam in precatione fubijcit:T e precamur 8 c obfc 
eramus, fandifsime omnium.utcx bonitat is tua? bcncuolcntia fpiritus il 
lc facer in nos ueniat,& in hgc propofita munera, caq? benedicat ac fandi 
ficet.pancm quidem hunc,preciofum Domini, Dei.Seruatorisq? noftri 
IcfuChniti corpus efficiendorquodautem hoc poculo continetur.preti» ^ 
ofum fanguinem Domini, Dei, Srruatoriscp noftri Iefu Chrifti , qui pro 
uita faluteqj mundi effufus eft : nos uniuerfos denique, panem eumdem 
& idem poculum participantes , alterum cum altero uniat in eiufdem 
Spiritus fandi communioncm.ut minime quifpiamnoftrumucl in iudi» 
dum ucl condemnationem ueniattfimul efficiens,ut facrofandi corporis 
& fanguinis Chrifti tui participes fiamus. Itacp profitemur & credimus, 
per iplaDominiucrba,percp Spiritus landi uim,ac preces facras,mvfte- 
rium hoc perfici, quemadmodum per expolita tcftimonia demonftratu 
cft.atquehadenushtrcad alteram quaeftioncmdidafufficiunt. 

QJV ^tESTl O III. 

A N faccrdos diuinum hoc facrum peragcns.exclufis laicis , corpus ac 
fanguinem Chrifti, Guepanembcnedidum participat? 

RE» 


A D C' A R D 1 N. G V I Si ip* 

RES P ON SIO. 

A Si quifpiamlaicus dignus & idoneus fuerit, nihil eft quod eum a' pars 

ticipationeimmaculatorummyfterioruarceat. Omnes quidcapudilos 
laiciquauis in liturgia panem benediiflum accipiunt, quem nos Anti-' » 
dorum (iue Vicarium donum appellare confueuimus: idque fit apud 
nos ex diuinorum patrum traditione.De hoc audi fapientem illum Caba 
filam cap. l i i i hoc quodam modo differentem . Secundum haec allatum 
panem,ex quo panem (aerum refecuit,multas diuifum in partes fidelibus 
diftribuit,ud qui cx co facer fa<ftus fit,quod ipfi Deo dicatus fuerit ac ob- 
latus. Illi u ero cum omni eum reuerentia accipiunt, ac dextram exofculan 
cur,uti quae recens facrofan&um Scruatoris corpus atdgerir.ac profecftS 
inde fanclificationcm non folum hauferit.fed etiam comunicare cum at" 
tingentibus queat. Protereafandtifsimus illeSymeon Thclfalonicenfis 
archicpifcopus in hanc fententiam de hoc pane loquitur : Tum pontifex 
egreditur, uicifsim populo quod Anddorum uocant, largitur. Quip- 
pe quum pontifex Chriliu(uti diximus)repraefcntet:iccirco & factu per 
agit,& tu ipfc Chriftum participat, tum fandtificatisluliratisq; porrigit, 
Quuq? populum quocp participe fieri fantftificadonis oporteat, intclie- 
tfliliter cum fidelibus ea fandtificatio communicatur , qua? cx precibus &C 
reuerendo illo facro proucnit. Et ucro' quu eide populo fit necelfariu,ut 
quu corporib.ipfepraeditus fit,etia perrcsquafdam fenfiles fan <Td fi catio 
nepcrcipiatrproptercauicariu munus illud ufurpatur.quod cft panis fan 
«ftificatus,& oblatus in propofitione, cuius media maxime pars cxfccia, 
rei facrc peragendg offertur.ls deinde donoru,hoc cft.rcucrcdoru myfte 
riorii loco,ut qui lancea lignatus fit, uerbis facris adhibitus , probe- 
tur qs.quotquot myfteria non participant. Hoc ad tertiam quoftionem 
refpondiffe fatis eft. 

QVtslESTlO /1/1. 

Q Vale facrum hoc efie ftatuunrT actionis'ncgrat/arum,an pro pecca- 
tis expiatorium? 

C RESPONSIO. 

Hanc etiam quaeftionem tibi diuinus ille Cabafilas cetcriq? Theologi 
foluent.Nacap.LiiCabafilasinquit:Dignu&ilIudeft,de quo inquira- 
tur. Quu facru hoc & gratiaru a&ioniscaufa fit inftitutu,& fupplicado- 
nis:quamobrc no ab utrocp nome ei datur.fcd a’ gradarii acftione tatum? 
Nimirii ab eo, quod mai,ore in co locii (ibi uindicar. Plurcs enim heie fe 
gratias agcndi.quam fupplicadi occafioncs olfcriit.quippc quu plura ac- 
ceperimus, quam ea fint.quf petimus. hcc pars qugdafunt,illatotii. Que 
fupplicanms ut c5fequamur,parsfuntcoru, qua: accepimus. Accepimus 
omnia, Deu quodattinet:qui quide reliqui niliilfecit,quod nobis no de- 
derit. ucrum uti quodii cofcquamur.nccdii opportuni! cft : in quo gene' 
re funt corporum immunitas ab interitu immortalitas , & cadeftcrc- 

gnum. Quodam confcquud, non retinuimus :cuiufmodifunt remif- 
iio peccatoru^iliaep dona, quo per facramcnta nobis exhibentur. Queaa 

s 4 amifimus. 


200 RESPONS. GRAECOR, 

amifimus.abufi nimirum cis, ne priores euadercmus.qualiafunt traquil A 
litas,commodauaktudo,diuitix.quibusabutuntur, quotquot ea mate/ 
riem uoluptatis & improbitatis faciunt.Deniq} bonis prxlentibus exui/ 
mu r.lucri maioris caufa,cuiurmodi lobo quiddam accidit.Bx quibus nu 
nifeltum eft, Deum fupplicationi locum nullum nobis reliquiEe, quum 
nullam non caufam agendi gracias habeamus. At uero' nofmetipli egefta 
tem nobis ignauia noftra cociliantes.fupplicationeopus habemus. Et ui 
deamus.ob quxnam fupplicemus. Num propter remifsionem d elido/ 
rum? Eam ueroper facrofandum baptifmum nullo labore noftro confe 
quuti fumus. Cur igitur illam petimus iterum? quod rurfum peccatis ob/ 
noxrj fadi iimus.Et qux nobis eft reatus illius caufa?nos ipfi* Sumus igi 
tur qdem in caufla,quamobrem fupplicare nos oporteat. Balilius autem, 
rerum ille diuinarum interpres, in quadam Hierurgif fu? precatione:Da 
(inqu/t)Domine,ut pro peccatis noftris & huiufce populi ignorationib. 
facrum hoc noftrum fit acceptum, tibicp gratum. Et aliain precatione co. B 
fimilitcrait:Facnosidoneos,ut citra condemnationem hxc immaculata 
uiuificacp myfteria participemus ad remifsionem dclidorum,& fpiritus 
fanch communionem. QuinetiamdiuinusilleChrylbftomusin quada 
Hierurgix fux precatione confonis omnino uerbis utens inquit: Offeri/ 
mus quoq? tibi rationale huc & expertem fanguiniscultum,te'cp obfecra 
mus,rogamus,fupplicamus,ut in nos & hj c dona propofita (piritum fan 
dum tuum demittas, ut ea participatibus ad animx fobrietatem faciant, 
ad peccatorum remifsionem,ad communionem Spiritus fandi, ad regni 
codeftis certificationcm.ad animi erga telibertatem,non ad iudicium uel 
condemnationem. Itacp tam hinc, quam inde apparet , proprie diuinum 
hoc facrum & expiatorium & gratiarum adionis dici.quemadmodu eft 
dcmonftratum.Satis de quxftione 1 1 1 1 didum. 

QVAES710 V. 

A N neceflarium arbitrantur efte, ut laici tam in (pecic panis, quam in c 
Xifpecie uini Chriftum participent? 


RESPONSIO. 

HancDominusipfequxftionemtibi foluet,quihocmodoin Euange 
li)s, capite Ioannis v i loquitur: Arnen ame dico uobis.nifihlij hominis 
carnem comederitis.^ fanguinem cius biberitis : uitam in uobis non ha/ 
betis. Qui mea carne uefeitur , meumqj fanguinc bibitfis uitam habet X/ 
ternam, cumq? ultimaego die fufcitabo.Caro enim mea uere eft cibus,& 
fanguis meus uere eft potio.Qui mea carne uefeitur, meumcp fanguinem 
bibitfis in me manet, & ego in eo. Beatus etiam Paulus in priore ad Co/ 
rinthios epiftola magiftro fuo confona profert.Quifquis.ait, indigne pa 
nem hunc comederit, aut Domini poculum biberit:obip(iusDomini 
corpus atque fanguinem poenas dabit. Et diuinus ille magnuscp Ba/ 
(iliusin quadam Hierurgixfuf precatione Ocloquitur:RefpiceDomine 
Iefu Chrifte, qui Deus nofter es, e facrofando domicilio tuo , deqj folio 
glorix regni tui , & adfandificandum nos ueni,qui & fuperius una cum 

patre 


' t . AO CARDlM. Cvli. iot 

A patre Confides,& nobis heic inadfpcdabiliteradcs-Dignarepotentima 
nu tua immaculati corporis tui, preriofique fanguinis participes facere 
nos,& per nos omnem hunc populum. Quapropter iuxta didum illud 
Domini, qui carnem eius non comederit, & fanguinem eius non biberit: 
eumultimadienonfufritabit. Ita qj necefleeft quemlibet Chriftianum, 
fiuefacris addidum , fiue non.utraq? participare. Satis &C de V quacltio* . 
ne di dum. 

r QVAES710 VL 

N umfacerdos aliquando rem facram peragit populo non prarfente, 
fcd tantum homine uno?& an laici cuchariftiam congenulando u e* 
neranturT 

RESPONSTO. 

Omnino facerdos quilibet rem facram populo non prarfenteperagit, 
(altem uno cum pucro.qui aliquibus in locis facrj? huius adionis ei rclpo 
* derc pofsit : cui quidem adioni quum adfunt laici, ad terram ufcjj coram 
euchariftiareligiofa curcuerentia procidunt. Hoc refpondifte fat cfto.ne 
ob refponlionum prolixitatem quaeftiones obfcurac ac incxplicatat re* 
linquantur. 

QjUtAE STIO V/l. 

N um pecCates orare fandos confueuerunt , utentes frilicethuiufmo- 
di uerbis:SandePetre,ora Deum pro meC 
R ESPONS/O. 

Hocctiamitafehaberedico.Nam ex diuihorum patrum prifea traditi 
one (ic dicere confutuimus : Sande Apoftole Petre (uel quicumqt t5de • 
apoftolorum fuerit ) deprecator pro nobis peccatoribus efto • Conlimili 
tcrappellarcfingulosfandorum ordines folemus, martyres religiofos, 
& alios. Sacis de vil* 

QjU^tESTI O VI th 

H Abentnc in ecclefijs fimulacra fculpta C 8c quamobrem non ha* 
bent? 

c RESPONSIO. 

Simulacra fculpta rtoh habemus propterea,quo'd a‘ diuinitus guberna 
tis patribus ea non acceperimusiqui quidem maxime’ dehortantur, ne il* 
la colarhus, & congenulando ueneremur. Audi quid unus ex Chrifti Dei 
maioribus Dauides in pfalmo XCVI dicat:Pudore adficiatur omnes.qui 
fculpta firmilacra uencratur,& draftris fuis freti glori.itur.ltideMofes in 
Dcutcronomio:PerfimuIacra,inquit,fuamciriraruc.Etrurlu Dauide» 
pfalmo C X X XtliiiS/mulacra gentibus peculiaria funt. Quapropter fi/ 
mulacra& fculprulaftatuasdcfentetianoftroruTheologoru getesha* 
bet.rta fanda illa nati'o,quar eft Chriftianoru.lccirct> facrofanda Gartha 
ginienfisSynhodus capite LViili ficait: Quod reliquias fimulacrorum 
attiriet.quf aboleri debebat:a’ rcligiofifsimis Imperatorib. petedu , ut fi* 
mulacroru reliquias, qup per uniuerfam Aphricafuperat.exfcindiomni* 
noiubelt. AcrurfuseadeSynhoduscanoneXCv ficaitjDefunditusex* 
ftirpadii reliqurjs fimulacroru fimiliter placuit, effe petendu a’ gloriofiC 
• '* fimi» 


2oi RESPONS. GRAECOR. 

(Imis imperatoribus, ut reliquia' cultus limulacrorum non Xoanismo. A 
do, fcd etiam ubiuis locorum omnibus modis abolcantur.Hgc breuitcr 
otflaua refponfione comprxhenfa.non difplicitura tibi confido. 
QV<slES710 IX. 

C Redunt ne Gxci purgatorium quemdam ignem efle , quo prius an i- 
mx purgentur.quam in caelum perueniant? 

RESPONSIO. 

Breuiteradhocetiam tibi refpondeo.de quo tantum non infinitis lo» 
cis ac teporibus quxfitu eft . Inuenies & feripta de hocThcoIogoru no» 
(Irorum opera.Quamobre quid Grxciuniuerfi hac in parte fentiamus, 
audito. Nequaquam poft mortem & ex hac uita difceiTum reflare purga 
torium quendam ignem credimus. Nam pfalmorum au tftor ait:Quisa» 
pud inferos tibi confitebitur? quafi dicat, nemo. T entationes quidem il' 
las.quas in hac uita experimur, quafi purgatorium quemdam ignem c(Te 
(latuimus. Nam eiufmodi tentationum diuturnitate,quxno(lri cailigan * 
di caufacontingunt,homines interdum apeccatis expurgantur. quemad 
modum in illo di&ofignificariuides : Per ignem & aquam tranliuimus, 
ac eduxiili nos ad recreatione. Quod fi eflet ante iudidum eiufmodi pur» 
gatorius animarum ignis a morte.nimirum uniuerfx animx infinita tem 
poris diuturnitateflcperpurgaretur.utiudicrj tempore nulla poenis ob» 
noxia repcriretur.De quo porro confequeretur.a' Chrifto fruftra di(ftu: 
Hi quidem ad fupplicium xternum,iu(li uero xtcrnam ad uitam abibut- 
Item illud:Qui retfle fc gefierint.ad refurredionem uitx:qui fcelerata fa» 
cinoradefignauerint.adrefurredionemiudicfpHxc orientalis eftecde» 
fix fen ten na, quam in hodiernum ufque diem retinet. 

QV CESTIO X. 

E Xiftimantne poli hanc uitam animas fupplicps quibufdam propte- 
rea purgari, quod in hac uita meritas poenas non dederint? 

RESPONSIO. C 

De hac quxftione, fxpius agitata , prudenter & perfpicaci animo u e» 
lim audias , qux Theologorum noilrorum fententia fit. Eorum horni 
num animx, quorum quafi media quxdam condicio eft, qui fcilicet mor- 
tiferis in peccatis diem extremu no clauferunt.ncc tamen omnino exper 
res culpxfuerunt,poeniientix'uefrudusdeclararunt:horum inquam a- 
nime credutur a noitris eiufmodi delidoru ratione purgari, non per pur 
gatoriualiqueigne.ueldeterminatacerto quodam loco fupplicia (nam 
id nufquam traditu exllat) fed nonullx in ipfo diremtu a corpore per fo» 
lum metu,uti Grcgorius ille cognometo Theologus pronuntiatmonul» 
lx poli diremtu a corpore, fortafsis etia apud orcu detente, no quod in i» 
gne fupplicioue fint.fed uelut in cuftodia & uinculis coerceantur. His o» 
mnib. opitulari preces eorum nomine fadas dicimus, concurrente cum 
his diuina bonitate & clementia , qux ad huiufmodi peccata plera- 
que conniuet , eaque mox condonat , nimirum fi qux ex imbecil- 
litate humana commifla fune, quemadmodum magnus ille Dionyfius 
ait in confiderationemy fterij de ijs.qui fanate confopiti quiefeunt. Nam 

«lior, 

. * v. 


AD CARDIN. G V I S. icj 

A ahos,utidiximus,expurgacmccus:aIios tortura confticntix, qux animu 
acrius rodit.quam quiuis ignis:alios fola diuinx glorig amifsio,& incerti 
tudo cius, quod futuru cfl,nu his line potituri. Qux quidc omnia quauis 
alia re magis homine torquere aepoenis fubijcerc, docet ipfametcxperie 
tia.Ciiryioitonui quoqj t citem habemus, in omnib. prope, ucl plurimis 
falte moraiib. concionib. fuis huiufmodi quxda tradentem : ac prxterea 
Dorothcu fctfhttore folitarioru cxcrcitioru, in oratione de Confcientia. 
Quinecia in xuo futuro magis per h^c fupplicia torqueri cos, qui puniu> 
tur,(acri Do ct ores tradunt. Quam in fententia & magnus ille Gregorius 
cognomcto Theologus in oratione dcplaga grandinis inquit: Alios quu 
de excipit lux ineffabilis, & facrofanctc imperatricis'^ reru Trinitatis co 
templarioialios uero inter cxcep a tortura qugdam, uel potius ante cetera 
reietftio a Deo,&finis expers cofcietix foeditas accp turpitudo. Ab huiuf 
modi ergo malis ut tj libcrentur.qui obdormierut.a Deo petimus,& libe 
B rari credimustnon aut a fupplicio quoda alio ucl igne, qui diuerfus fitab 
rjs.quf Deus £temum duratura minatus clt .Prptcrca confopitoruin anu 
mas ex orci detentione tamquam carccre quodam per preces liberari , te* 
flatur inter alios multos magnus etiam Bafilius,in precibus fuis.qug tem 
poreQuinquagefimx legi confucuerunt.aduerbuitafcribcns: Qui hoc 
pcrfe<flo falutancp fello placationes ac preces fuppliccs pro i}s, qui apud 
orcum dctinentur,accipcre dignatus es, ac nobis fpes magnas facis , futiu 
rum utdetentis liberatio ab rjsmoleftqs, quibus adfliguntur,&: recreatio 
abstecontingat; proquibusipljsanimis placatorias preces & lacra tibi 
offerimus. Itidem Theophanes confeflor & facris faftisinfcriptus,in 
hymnorum dcconfopitis uno, tali quodam modo pro cis precatur: A' la* 
crymis 8i gemitibus orci feruos tuos libera.Et ecclefia noftra quodam in 
modulo dcqsquiobdormiuerunt,hacprecationeutitur:Miferere figme 
ti tui Domine.atqj id benignitate tua mundato. Hac in fententia fuerunt 
Bc alrj,qui hos fequuti funt,Do<florcs: noscp iubent illam ample<fli, pro* 
fiteri.u eram credere. Habes quid nosdequxffionexffatuamus. 

C &VAES710 XI. 

T Raduntne confefsionem effe, qux quidem ipfa fit facranientum a' 
Chrifto inffitutum,adfalutcm neceflarium? 

Num item exiftimant in ea Ungulorum peccatorum enumerationem 
faciendam effeCquibusdenicpuerbis facerdotcsqs qui deliquerunt, pec- 
cata remittunt? 

RESPONSIO. 

Adhacquocp interrogatione Xl iuuate Deo ficrefpodcbb.qucadmo 
du diuinis e literis accepi . Dauides au (flor generis Chrifti Dei, perfpicue 
Hcin v ii ipfalmoinqt:C5fitcbortibiDnetoto cordemeo.Et frater ille 
Dni Iacobus in epiftola fua Catholica.Cofi tcmini,ait,inuiccrn dclitfla, & 
fiipplicatc alius pro alio.ut fanemini- Dominus autc in X IX capite Euan 
gelillx Matthxi ficinquit: Arnen dico uobis.quxcumque in terra ligaue 
ritis, ligata fore in coelo : & quxeumque in terra folucritis.in cocio foluta 

fore. 


204 respons. graecor. 

fore.TuncaggrefTuseum Petrus: Quoties, ait, peccanti in me fratri meo A 
ignofceredcbeof adfepticsneC Cui lefus:Non dico tibi adfepties , fed 
ad feptuagies fepties. Idem alibi capite X v 1 1 Lucx inquit: Si in te 
pcccaucrit tuus frater ,reprxhende eum: &fi eum pocnitcat,ignofcito 
ei. Denique Deus 8c homo icfus,confefsionis nullius egens, in eiuf- 
dem Euangeliftx X capite fiepatrem fuum compellat : Contueor tibi pa 
ter, coeli terraeque Domine. Quamobremut idem nos quoque iacia 
inus , a' Chrifto ad falutem eft inftitutum . Et omnino peccatorum e- 
numeratio fieri debet.quemadmodum illi magni rerum diuinarum prx- 
concs atque lumina, Bafilius,& cum fratre confentiens antiftes NyfTx 
Grcgorius, alrjqj hos fubfequuti Dodores praecipiunt. Quippe de fin- 
gulis etiam delicis canonem feripto comprchenfum nobis tradiderunt. 
Nam qui cj dem commifi t,demagni Bafilij fen ten tia,qux in canone L V i 
exfiat, a facris myiterrjs totos XX annos arcebitur, itemcp pxdicoan- 
nosX V. Et Ancyrana Synhodus canone XX adulterum a participatio* B 
ne facrorum myftcriorum annos VII excludit, atqt ita deinceps feriequa 
dam cum his alijquocpdiuini dodores confentiunt. Etquamobrcm is 
qui confitetur, uiris fpiritualibus peccata fingula fateri debet, una cum 
loco &modo 1 Vti nimirum fpiritualis pateradhibere medicinam cis 
fecundum infiituta fandorum patrum pofsit. Abfoluunt autem fpiri- 
tuales patres ac faccrdotes eos , qui deliquerunt , huiufmodi quadam o- 
ratione: Benignus ille Deus , qui propter nos abiedos uilescp homines, 
8i faludsnoftrx caufla naturam humanam adfum(it,totiusquemundi 
peccata tollit ac geftat.nuncquoqj pro benignifsimafua mifericordia & 
bonitate tibi hxc omnia condonabit, mi frater, qux modo coramipfo 
indignitati mex recenfuifti,remittetcp tibi omnia tam in hoc qu am futu- 
ro xuo, qui omnium falutem uult, & eft: benedidus fxculis infinitis. A- 
men.Hxcadxi quxftionemrefpondifTefuffirit. 

QVtslESTlO Xll. 

Quot&quxnam funtfacramentaC 

• RESPONSIO. 

Sunt omnino feptem • nimirum Baptifmus, Vn dio, Communio, Ml 
nuum impofiuo,Coniugium,Paenitentia,& Oleum facrum. 

CONCLUSIO. 

Hxcadquxftiones tuas Xiirefpondere tibi uoluimus , qux quidem 
ita credere ac feruare certo debemus omnes.quemadmodum aprxeoni- 
bus facrofandi fpiritus & gubernans a Deo patribus funt tradita. Non 
enim ip fi erat,quiloquebantur:fed facer ille fpiritus* Quamobrem mini* 
melimitesxternosquifquamlocomoueat , aut mutet: fed ac- 
cepta diuinitus, ac patrita colenda funr,& re- 
tinenda. Vale. 


x 


1 O A N. 


IO AN N IS LEVVENCLAII DE M 0* 

SCOBEM BELLIS V E RSV S FINIT IMOS G E* * 

Jli), ab Arnus iam L X X , quibus ante A ptr Europam obfcuri 
pAuUarim innotuerunt , commen- 
tarius. 

V a N D o de Rufiorum (qua appellatione populi om- 
nes magni Mofcoru principis imperio fubie&i ucniut) 
fitu.diuerfis regionibus, ciuitatibus, amplitudine gen- 
tis.religione, moribus & inftitu tis, pleriq? uiri darifsi- 
mi fatis multa litteris ha&enus prodidere, prae fert im 
illuftris ille Baro Herbeftenus, cuius unius comentarrj 
uel admodum curiofis fatisfacere po fiunt : operae nos 
pretium fatfhiros putauimus , fi quibus potifsimum bellis famam nomi» 
nis aliquam conlequuti efieat,una eadem cp perpetua narratione breuiter 
(quantum eius fieri poflet) explicaremus. In hanc cogitationem magno 
animi ftudio incumbentibus , uifum eft nequaquam ordiri commemora- 
tionem hanc a prifeis illis faeculis , quibus natio barbara necdum exteris, 
ac nobis prxfertim ad folem occidentem uergentibus , nota fatis fuit: fcd 
a' patrum memoria tantum , qua per Europam clarere cepit , uix ante uel 
ipfb nomine cognita. V eteres quidem hiftorias quod attinet, fdo peran- 
tiquis in Annalibus Germanorum reperiri,uenifiead Imp.Cxf.Henricu 
lui Aug. qui tum in urbe Vangionum Berbetomago(6ormatia hodie 
B uocant)agebat,Ruflorum principem, declarandae fuae in Auguftum ob- 
feruantix caufla. V erum cx uarrjs indicationibus quatum colligere licet, 
uidcturhocintelligendum potius deRufsis illis, qui hodie Polonorum 
regi parent, ac noftro imperio funtuiciniores. Habebant illi tum principe 
peculiarem, qui maieft atem Imperatoris Romani, regnantis ad folem oc- 
cidentem.agnofceret.Parebat eidem Imperatori ii Sarmatx.quos hodie 
Polonos uocamus.fedhi paullatim ob noftrorum principum fecordiam, 
publicacp difcidia.qu orum prxeipui auftores erant pontifices non facri, 
fed exfecrandi, non a noftris modo' defecerunt: uerumetiam imperio fuo 
finitimas gentes,Ruflos,plerofqj Scythas.quoshodieTartaros dicimus, 
Lituanos,Samogithios,Mafouio$,noftracp demum mcmoriaBoruflbs 
magna cum parte Liuoniorum adiunxerunt. Vtut fanc' res habeat , equi- 
dem infitiari nolim.eiufdem originis utrofep Rufios cfie : uerum illos re- 
motiores parum cum noftris habuifle commcrcij crediderim. Grxcis re- 
centioribus notior hxc fuit natio , quippe qux magnis in Pannoniam ui- 
C cinamqj Thraciam irruptionibus plurimum Conftantinopolitanis Im- 
peratoribus negotij fccit.Narratur hxc prolixe aZonara,Cedreno,Gre 
gora, cetcriscp Grxcorumannalium feriptoribus, quorum nosplerofcp 
typis necdum editos &uidimus Selegimus. Frequens apud illos Roflo- 
rum(fic enim nuncupant) appellatio reperitur, de uoce Roxolanorum 
uctcrum(ut quidam perhibent) orta- Et quidem opera Grxcorum tam* 

t dem 





10 tf DE BEt, MOSC. 

dem Chriftianam ad religionem pefducli funt, in hoc gemere poftremi * 
omniumfltLicuanos.Borulfos.&Liuonios excipias) Europa; nationu. 
Quadecaulfa factum cft,ucccdc(ia: Grerca; tam in doctrina, quainreli' 
giofis ritibus au (fioritatemfequantur. Acucri profecfo fimile fuerit, nsu 
tionem barbaram.quae prius m Thraciam excurrere confueuiflet,ob eiu» 
regionis opulentiam, ex Chriftianx religionis difciplina mitiorem fa&a, 
prtitinum illud ftudium uexandi finitimos abiecifie, praefertim poftqua 
a uicnusScythisfiue Tartaris grauiccr premi cepifiet. Proptcrea nihil ad* 
modum memorabile de ipfis proditum monumcntislitterarum accepi' 
mus, ante Calimiri Sarmatarum regis imperium , cuius filrj natu maiores 
duo, loannesAlbertus&T Alexander, perpetuas cum Mofcis inimicitias 
exercuerunt: tertius uero' Sigifmundusres aduerfus eolclem memoria 
dignas gefsit.ad quas prius quam uehiamus , lubecidLiuoniorum aduef 
lus Mofcos praelium rccenfere, quod paucis annis ante' pugnarum increi 
dibiliuirtutefuit.nec fatis haiftcnusnoftris hominibus explicatum: quan 
do qui Paulo louio & Sigifmundo Baroni Herbcl teno rem narrarunt, • 
luisufi rationibus, aliter commemorarunt, quam nos apud ipfosLiuo* 
nios acceperimus. Velim uero, letflor, non prolixamame hiftoriam ex* 
fpetftcs.fcd rerum praecipuarum indicationem breuem : ne commentari) 
modum excedat narratio, quae ceteroqui tanta in uarictate plus aequo for 
rafsis cxcrefcet. 

Erant elapfi anni a nato ex uirgmelefuChrifto Dei F.C 1 3 i 3, quum 
obortis limultatibus inter Mofcorum principem & collegi) fiuc ordinis 
Teutonici apud Liuonios ducem, quem Magiftrum militiae uocanr, 
tamdem bellum incoatum cil,in quo aliquamdiu nihil admodum memo' . 
ria poiieritatis dignum gerebatur. Erat id temporis dux gentis Bafilius 
loannisF.(diclus antea Gabrielus) matre Graeca Sophia Thomx Palgo* 
logi, clarifsimi principis in Peloponefo, filia natus- Is quum Ioanni patri 
fucccfsiiTct, lingulari gloria; cupiditate flagrabac : 8c multis lanc' rebus e* 
gregia cum laudegcltis hoc confequutus clt, ut maioribus fuis anteferre' 
tur. Habebat holtem in hoc bello nec uiribus admodum imparem , &rei c 
militaris feientia clarum. Nam ordini Teutonico cum imperio pote* 
itateque praeerat GualtcrusPletemburgius,equeftri familia natus apud 
occidentales Saxoncs, quos hodie Bcftualos appellant , magni uir ani' 
mi & confiltj , qui mature' adiunxerat libi L X X 1 1 duitates Germaniae, 
qua; Saxonico in folo litae fccdus inter fe multo ante' pepigerant, eiqj no* 
menab Anfadederant, quali quae perpetuis uelutanlis inter fecohaerc' 
rent . Ab his pecuniam inbclli funuum, alia que ncccfiaria largiter acci» 
piebat -Tandem non exfpeiftandum ratus, ut intra fines fuos exercitu ad . 
dudobcllum Mofcus ingenti cum agrorum depopulatione, pro gentis , 
immanitate barbara,gercret:ultro' belli fedem in holticum folum transfe* 
rendamflatuit,&lihoftisoccurrat,praeliodecerncndum.Etfaciebatho 
eo fidentius, quod Alexander Polonus per internuntios promiferat, fe 
quamprimum Plctemburgius fines hoftium atugificr,ab altera parte fti/s . 
cum copijs Mofcos inuafurum. in quo tamen cius deinde ipem plane fc' , 

fdlif. 


Ai 


/ 


ADVERSV 3 FINIT. 207 

A fellit. Itacp Plctcmburg/us ledifsima feptem Germanicorum equitum 
millia, cum quincp millibus Curonum(Liuoniorum hi funt natio, Gual- 
tcriq; tum imperio parebant) intra fines hoftium ducit, & munitiones 
quafdam occupat, inde caftris motis a. d. X V I. Kal. Odobr . reda Ple. 
lcouiam pergit, urbem amplam acLiuonixuicinam.Occurrit heic ei Mo 
Teus, incredibili cum hominum multitudine. Nam ingens erat adurbem 
planicies , ad conflidum longe aptifsima . Perhibent habuiile Mofcum 
fupra centena Tuorum hominum millia, quibus triginta millia Scytha, 
ru m fiu c Tartarorum adiunxerat . etenim ut latifsimx funt ex regiones, 
itahominum copia nimium quantum abundant. Multitudini Mofcus 
fidere, Plctcmburgius ob paucitatem fuorum minime' terreri: qui tur- 
bamimbellcm, inconditam, perexilitermunitam orientalium morc.fuo. 
rumuirtuticefluramfciret.ubi primum fagittis emifsis uentum ad ma- 
nus foret . Itaque breui cohortatione fuos excitatos reda Scytharum 
in agmen oppoiitum ducit. Solent enim Mofci Tartaros primos in 
hofiem immittere, ut qui fagittarum ciaculatione plurimum ualcant,& 
equorum pernicitate recipere fe quo' uelintpofsint. In cos Pletembur. 
P gius ahenea tormenta bellica feliciter difplodit. inde fuos propius cum 
hofte manum conferereiubet, quorum impetu moxilli fundi fugarique. 
nam inermes aduerfus armatos haudquaquamfubfiftere poterant. Sue- 
ccdunthis Mofci duodecim in agmina diftributi, quorum fingula ho. 
minum ad nouem millia continerent. Eos quoque Plctemburgij mi- 
les non modo fortiter exripit, ac dimicantes fuftinet: fed etiam pari felici- 
tate difiurbat,cxdit,uincit. Hoftium reliquia: re defpcratanodis inter- 
uctu Plefcouiam fuga fe recipiunt. Incredibilem fanc cladem acceperant, 
ciiius erant argumenta campi latifsimipafsim eadaueribus cooperti. ne- 
que defunt ,qui tradant ex Tartaris atque Mofcis hominum ad odogin- 
tamilIiapcrqfTe,dc Pletemburgi) militibus uulncratos quidem fuifleia- 
du fagirtarum plurimos, fed unum tantum interemtum: quod tamen 
nobis inmcdio relinquere placet. Herbeftenus figniferi cuiufdampro- 
c ditione exfos a' Mofcis ad C C c c pedites fuiifc refert, ceteros incolumes 
cuafiflc.Hoc quidem certe' confiat, felicem hunc ducem exiguo cum fuo- 
rutndamno multis millibus exiis maximum hofti detrimentum attulif- 
fc. Satis hoc ucl inde colligi poterat, quod ea planicies , in qua pugnatum 
fuerat, & quae fupra fexaginta ftadialongc late'quepatebat,undique ca- 
daucribusconfirata cernebatur. Accedit & illud, quod mox fuishomi- 
nihusad Pletemburgium mifsis de pace Mofcus agebat: id quod mini, 
mefadurus fuerat ,nifi cladem ingentem accepiffet • Nec militia: Magi, 
fter actionem de pace reijcit, qui uidercteam nunc condicionibus fane' 
commodis.Si prorfus e re fua conditui poffe. Quapropter confeda pax 
in annos totos quinquaginta , & commerciorum gentis u triufcp iura ue- 
terarenouata. Prxcipuam in hoc praelio cataphradorum equitum uir- 
tutem enituiffe, plurimumqj momenti ad obtinendam uidoriam attulif- 
fc,traditum eft: quos Mofci cum admiratione maxima ferreos homines 

t x nuncupant. 


2eS 


DE B E t. MOSCj 


nuncupant. H/ pafsim ordines hoftium perrumpebant, ex equis eas dei)- ^ 
ciebant, cum equis ipfis If eruebant, deic flos ftratoscpproculcabant.nam 
prifeo more geniis Mofci nullis erant idoneis armis aduerfus tale hofte 
iultructi.non loricis.non ferreis thoracibus muniti : 8c arma funtillis alia 
nulla>qua'm fagittae ,baft* ieues, & copides, hoc eft , leuiter incuruati ac 
brcuesgladq. Pace cura Pletemburgio fafla.Mofcus mifsis Liuonrjs, Po 
lonos aggreditur.quorum cum regibus.Cafimiro, loanne Alberto, Ale- 
xandro uarias eum fimultates exercuifle, iam antea monuimuS. Inter alia, 
qua; contra Polonosgefsit.hocmemorandum.quod quum antea Mofci 
a Polonis uinci plerumque confueuiflcnt: ipfe primus uinci ui flores pof- 
fc dcmonftrauir, Polonis acieiufta profligatis.Ipfum etiam Polonici ex er 
citus ducem.rerum bellicarum infigniter pcritum.Conftantinum Oftro- 
fchium cepit.uinflum cathenis Mofcouiam abduxit.totos annos fepeem 
in carccribus detinuit. Eft in Lituanorum Mofcorumcp finibus ad ripam 
Bory fthenis ( quem Brifnam hodie dicunt) oppidum , quod Smolenzi- 
eoum uocant. Id Bafilius efie lui iuris &f imperq contendebat, Poloni re- ®. 
gno fuo uindicabant • ltacp Bafilius anno C13 i 3 Xlll coaflis im- 
piis fuorum coprjs Smolenzicoum bbfidet, ommbusq? uiribus oppu- 
gnat, fedfrultra • nam quum nihil efficere fe uiderct, propter uirtutem 
praefidiariorum , atque etiam uenire Lituanorum audiret fatis ualidam 
manum , quae obfefsis opem ferrettin aliud tempus rem differendam ra- 
tus, obfidionem foluit.copiasqt furnma celeritate domum reducit. Anno 
fcquenti reuertitur , & corruptis per largitionem illorum animis , quibus 
tuendi Smolenzicoi cura mandata fuerat, oppido proditione potitur. 
Eo non contentus .tripartito agmine finitimos agros late populatur, & 
Lituaniam inuadit. H abebant id temporis Polorti regem Sigifmundum, 
CafimiriF. & quidem natu minimum, qui fratribus luis ordine regnum 
adeptis,»!' excepto folo Vladislao Boemorum Hungarbrumcp rege,ul- 
ta funflis fucceiTcrat.Is quo mature hofti occurreretur.Conffantino (qui 
non multo ante dimidiis a Bafilio fuerat ) mandat uti copias fatis amplas 
conferibat, &obuiam hoftibus eat, ne ulterius progrediantur . Exifti- C 
mabat neminem reflitis opponi Bafilio poffe, quam cum, qui SCmagnl 
tiominis dux effet , & acceptas a Bafilio fuperioribus annis contume- 
lias iniuriasque pra-claro facinore ulcifcicogitaret. Aduolat ille cum 
nonmagna.fcd feleflifsima militum manu , quumqueperueniffetad Bo- 
ryfthenem.euius ripam alteram Mofcusinfigniciim exercitu magnoque 
tormentorum aheneorum numero cuftodiebat : \iado reperto , pon- 
teque conftru edo, fumma prudentia tam pedcftrcsquamequeftresco- 
pias trarjcit. Neque parum ei barbarorum fuperbia profuit, qui tranli- 
tum nullo conatu impediebant : uti qui fe rebus omnibus longe ho- 
ffem fuperare putarent. Habebat omnino in exercitu Conftantinur 
hominum ad feptem decemque millia, in quibus erant equitum decem 5£ 
quatuor, peditum tria millia. Bafilius equitum fupra quadraginta millia 
dgeebat- Exqsfeptemmilliafcligit.acpropinquaminuallem abdit, ue 

medio 


ADVERSVS FINIT» ioj> 

A medio in ardore pugnat hodern a tergo aggrederentur , ea'qj ratione nec 
opinantem perturbarent. Ceteros in agmina tria diuifos aciei Condanti- 
ni opponit.ls ex aducrfo cataphrados equites Polonos in acie prima coi- 
locat, qui fagittas hoflium exciperent:ab latere dextro fex Lituanorum e- 
quitum millia, totidem a finidro.pedi tem a' tergo, cuius uirtuti plurimum 
tribuebat, Primum Mofcorum agmen cum fuis feliciter perrumpit, inde 
alterum adoritur. Tum Baiilius cum tertio nonnihil pedem referre, & 
exitum pugnae fpedare. nam futurum putabat, ut qui ex infidqshodcm 
a tergo inuafuri erant.acie omne uel folo terrore perturbaret, difijcerent, 
caderent. Verum qsanimaduerfis peditu agmen quadratu occurrcrat,& 
omnes in fugam coniecerat. Itaque quum hi tertium Mofci agmen reda 
peterent, Baiilius abieda fpe uidorif cum nobiboribus femet ex acie fub 
ducit. ducem fugientem ceteri fequuntur. Pugnatum fortiter ab ijs, qui 
Polonis oppoiiti media in acie deterunt» Sed quum pariter Liruaniat- 
que pedites fuperatis ijs, quos aduerfos habuerant, hos etiam ab omni- 
bus partibus inuaderent: tamdem ipfi quoque fugaiibi confuluerunt. 
CommiiTumhocprxliumeda.d. v i eid.Septembr.anno C ID io XiV« 
8 Capta hodiumcadra, regia Bafilijfupellex, ahenea tormenta, cum l 3 o 
equorum. Cxfa Mofcorum 133 CI3 CI3. Venerunt & prxei- 
pui quidam duces in hodium potedatem. Hinc ad Smolenzicoum op- 
pugnandum reda dudx copiae, fcd irrito conatu. Nam Baiilius ex acie 
fugiens eius quod futurum putarat metu, fortifsimos quofepin oppi- 
dum miferat, qui ei prxfidio edent . itaque Condantinus ob propugna- 
torum uirtutem & alienum anni tempus recuperatione defpcrata , trans 
Borydhenem copias in hiberna deducit. Hoc modo Iouius rem gcftam 
narrat. Qui Herbedeni fidem fequi maluerit,in eius Commentarqs aliter 
indicata quaedam reperiet. Secundum haec anno Cio IO xvi Mofci 
Lituaniam iterum populabundi percurrerunt. Eos deinceps Ioanncs 
TarnouiusPolonus , felix & prudens imperator, iudo p radio uiciiTead 
Starodubam perhibetur; quxres quopadogeda fit, quum nobisncc- 
C dum fatis liqueat, in hocquidrm tempore amplius aliquid proferrefu- 
perfedebimus , praedaturi fortafsis aliquando , ne quid hac etiam in par- 
te ledordefideret. Conuertit certe' Baiilius, pace cum Polonis fada,uim 
omnem armorum aduerfus Tartaros , quos anno cis 13 xxvu, 
infigniuidoriaficfupcrauit&cxcidit.utrorumfupra CCI33 CCISO 
unopradio peri} fle tradantur. Et quantum mali prius Mofcis ab haegen- 
te fuerit illatum, prolixe! Baro Sigilmundus exponit. Quum autem me- 
moratu digna tantum colligere uoluerimus, multorum heic annorum 
mentione prxtermifla , quibus feibeet nihil admodum infigne gedum 
fuit, ad propria ueniamus. Anni cisio L V media hieme (nam id 
tempus i}s in regionibus aptifsimum efle rei gerenda: propterea foler, 
quod tum dagna, paludes, flumina congelata facilem tranfitum prx- 
beant)bellum inter Gudabum Suedorum regem, ac JoannemBafiliutn 
Mofcorum principem exortum, prope bienium totum durauit . Ei cauf- 

t j fam 


aw DE BEL. MOSC. 

famdcdcre praefeci utriufquc principis in limitibus collocati, qui fcmcl * 
fufeeptis inim icitrjs altcrnatim prardas abigebant , & omnia longe' latccp 
flammis ac ferro populabantur. Quo fatftum, ut ipfi etiam principesiri- 
tati,fuosquifquepncfe<flos defendendos fuicipercnc. Mofcus ducenta 
hominum millia cogit, & in Finlandiam exponit. Hi tormentis ahcncis. 
muniti ad oppidum Viburgumufquecontendunt, miferabilem in mo- 
dum omnia diripiunt 8c igne uaftant • Qua crudelitate in fuosexerri- 
ta motus GuBabus, fimul 8c Germanicum militem arcefsit,& quantas 
omnino poflet hominum fuorum copias magna celeritate cogit* Vali- 
doiam inftruifius exercitu , rccBai pergit in hoBem . lsuero regis aduen- 
tu per exploratores cognito, ad difceflum mox fefe comparat , more Tur- 
carum aliorumque barbarorum incolas etiam ipfos abducit, cctcrafoc- 
dis incendijs uaBat. Cedentes Suedus ad arces ufque duas Mofcifub- 
ieftas imperio perfequitur. Nihil tamen aliud efficit, nifi quod ingref- 
fu s agrum hoBilem pari truculentia faeuit in omnem aetatem ac fe- 
xum, xdificrjs flammat fubijcit , hominum corpora cum facultatibus * 
ac iumentis in feruitutem abducit . Accidit inter alia , ut quadringenti 
Mofci, magna ex parte nobilibusfamilqs nati, (Boiarosfua lingua uo- 
eant ) in glacie conGBentcs de tota belli ratione confultarcnt . Ea ponde- 
re nimio uel alio quopiam cafu rupta , mox in aquas inerfi pereunt. Ter- 
riti hac fuorum calamitate ceteri , oblatas a GuBabo condiciones pa- 
cis opera concionatoris cuiufdain Abocnfis citra dctredfationem ul- 
lam accipiunt : inde mifsis etiam utrinque legatis maioris fidei caufla pax 
confenfu principuin fancitur,& ab utroque preciarum adpoBcroscxcm 
plumBatuitur.adfedis merita poena belli primis amfloribus* Expo- 
nenda deinceps nobis ea bellaueniunt,quae aduerfus Liuonios Mofci 
crudelifsime geflerunt. Prius uero, quam ad illorum commemoratio- 
nem accedamus.ciuiles eorumdem Liuoniorum furores indicari par eB, 
ejuibus eorum uires ufque adeo' funt accifa': ut hoBinouo, potenti, fu- 
praque modum humanum ficuo rcfiBere non poflent. Refcrricerte 
debet huius regionis calamitas inter exempla uicifsitudinis rerum hu- 
manarum & corruentium imperiorum illuBria, quorum cafus aemu- 
lationes ex ciuilibus difcidrjs plerumque folent oriri • ConBitutum hoc 
imperium fuerat felicibus aufpicrjs ante c C C annos, ex occafionepro- 
pagandx Chriftiana: religionis . Porrigere fe regionem ipfam con- 
irat in longitudinem fupra quatuor Badiorum millia, quum in latitudi- 
nem minimum ad Cio C C C Badia pateat. Habebat principem fa- 
re' potcnrem , quem Magiflrum militia: uocabant , equeBris collegi) 
(uulgus ordinem appellar) prxfidem : quae quidem dignitas ad nemi- 
nisheredes tranfibat.fcd uno rebus humanis exemto, dc ipfo collegij 
corpore in cius locum alius fufficicbatur. Habebat prxter hunc , fum- 
nium antiBitcm ( Archiepifcopum graeco uocabulo dicimus) Rigcn- 
fem,acfecundum illum antiBitcs alios tres, Dorpatenlcui, Habfclcnlcm, 

. . . ... . w.tiOii 


Adversv» FINIT. lii 

A cui Si Ofcla Curonum parebar, ac Reualienfcin . Horum fingulis opi 
pida, territoria, munita; arces erant, annuiquefrutflusubcrcs . Ha. 
bebat ciuitatcs& amplas, neque pro confuctudinc barbarorum exftru- 
<ftas,qualespleraequefunt in regnis fcptemrrionalibus : fed infignem ad 
elegantiam ornatas . Inter eas principe loco funt Riga , Brcmcnfium 
Germanorum colonia , (ita commodo loco ad amnem Dunam , cu> 
his in Oceanum , quem hoc loco Balticuma' baltei (imilitudine nuncu- 
panr,fcmetexonerantisoftiumaburbcad L X ftadia didat, & habet flu- 
alius eam magnitudinem , ut ex mari naucs ad urbem fubuehi pofsint: 

■ altera Reualia, Danorum a' rege VoldcmarO condita , portu in mari bai- 
ticoinfigniclara:tertia Dorpatum , Rufsis finitima,proptcrcuiusmcc- 
nia Bcca fluuiolus labitur, ad commercia cum Rufsis peropportunus. 
Nam in eorum fines delatus, ementis omnino C C ftadijs.in amplifsimum 
fe ftagnum exoncrat,quod Pebuftam uocant. ita que fit, ut Dorpato Ple. 
fcouiam ufque perueniri nauigio pofsit . Infignitcr hoc ftagnum uario pi- 
. fcium genere abundat. Porrigit in longitudinem ad C C C L X fcftj. 
dia, & fex feptemue receptis amnibus, in OcCanum uno fertur alueo; qui 
quum de praeruptis fcopulis praccipiti lapfu ruat, idem uicinioribusacci- 
dit.quodufuuenire habitantibus ad Nilicatarraifras accepimus, uti ni- 
mirum paullatimfurdefcant* Secundum has ciuitates, oppida funtalia 
minora, magnificis arcibus munita;primu'm Vcnda, propter aulam Ma- 
giftri militia' nobilitata,& in medio totius regionis fita:dcindc Velinum, 
Pernouia maritima, Volmaria,Vcfrburgum,Vitefteiium,Narua,& aha; 
Prxter Germanos, qui tum rerum potiebantur, habet & Liuonia Curo. 
nes.Eftcnos, Lettos,nationcs tam moribus quam lingua diucrfas . In ea- 
dem regione.fi uinum.oleum, Si alia quaedam mitiori cocio fubictfris ter- 
ris conceila diuinitus excipias , (nam his aduetfticrjs tantum utuntur) ce- 
tera ad ufum humanum necedaria reperiuntur ea copia: ut cum exteris 
omnino large' communicentur.Eius ergo ftatus & incolumitas quum in- 
tcftino difddio (ic labefactata fuerit , ut ingens rerum omnium fubfe-' 
6 quuta mutatio fit : opcnvprctium erit, hoc ipfum dilcidium , ciusque 
caudas , cum toto ciuili bello , breuiter ( quantum cius fieri poterit) 
narrari. Fuerat annis multis Ai chicpifcopus Riga’ Guilelmus, patre Mar 
cilione Brandeburgio , matre Polo nica, regis Calimiri filia, Sigifmutidr 
fororc natus . Inter alios huius fratres, quos numero non paucos, illu- 
ftres omnino principes habebat, erat Albcrtus,qui FridcricoSaxonix 
Ducum gente nato, magno 1 'eutonicorum equitum in BorufsiaMagi- 
ftro fucccftcrat. nam Si Borufsia Liuonix uicina collegium cqticftre 
tum habebat, cum quo fe ante aliquot faecula Liuonicnles equites mu- 
tuar defcnfionis cauda coniunxcrant. Albcrtus hic multis annis eunt 
auunculo Sigifin undo rege bella gefsit fortiter , ut aduerfus Polo- 
num collegi} fui iura defenderet : qui fratrum , patris , aliorum- 
que maiorum fuorum exemplo Borufsiam fub imperii fui iu» 

t 4 rifdictiouent 


211 DE BEL* MOSC. 

rifdi$ionemreuocareuolebar,quxfeuniusimpcratoris Romani aucflo- A 
ritaccm fcqui profiteretur. Quum autem inultos (ut diximus) annos 
haec bella durarent, ac uiribus inferior Albertus faepius implorata Imp. 
Cxf.Caroli V Aug.(qui tum Hifpanids 1 talirisque motibus mirifice di- 
ftinebatur)ope,nihilimpetradet: tamdemui maiore coa&us, Sigifmun- 
do fe regi anno C I D I 0 X X V fummittit.lcaqucSigifmundus eidetra» 
diis aliquot duitatibus , Gedano, ( quod hodie Dan tilcu m uocant ) To- 
rona.Mariccburgo, Elbinga : reliquam ditionem «abolito equitum in qa 
locis collegio, benefiriario clientelae iure fic concedit, ut ea tum ipfe , tum 
natiex eo heredes mafculi,& heredibus mafculis deficientibus, proxi- 
mi e' Brandeburgiorum principum gente agnati cum hac condicione 
fruerentur, fi Poloniae regum fe clientes, non imperatoris Romani, Bo- 
rufsix nomine profiterentur. Quod quidem id temporis primum in* 
coatum,annofuperiore,nimirum CIO i D LXX renouatumeft.Nam 
quum Albertus ante triennium unico filio Alberto Friderico ex altera 
coniugeBrunfuigq DudsErid filia herede relidlo decederit, Sigifmun» B 
dus Auguftus Sigifmundi regis F . arccfsitis ad fe Alberto Friderico, 
Georgio Friderico, & Ioachimo Scptemuiro, Marchionibus Brande- 
burgrjs agnatis: illi prxfenti,& horum legatis publica carremoniabc- 
neficiumfuccefsionisBorufsiacae concedere uoluit,nc quain pofterum 
contentio podet oriri:quo ipfo tempore Moldauorum etiam ( Dacos o- 
lim dixere ) principem in clientelam fuam recepit . Haecpropterea recen» 
fere hoc loco uoluimus , quo'd Alberti mentio deinceps occurret. Nunc 
ad Guilelmum reucrtamur.Erat is proue&a iam admodum £tate,acpro- 
pterea gubernationis onus ede foli (ibi graue moleftumque dicens, de 
conftitucndo fuccefibrc cum Canonicorum fuorum collegio debbera- 
bat , qui etiam uiuum parte aliqua negotiorum fubleuarct . Solent in col- 
legas hoc hominum genus Coadiutores appellare. Simul fuam ut men- 
tem acconfiliumaperiret,neminefehuicmunerifcircprofitebaturaptio- 
rem Chriftophoro Alberti Mcgalburgrj Duds F. cuius indoles magnu 
aliquiddeipfopoliceretur- Hoc infiitutum,&hzc oratio Guilelmi Ar- C 
chiepifcopi permolefta erat Magiftro militiae Guilelmo Furftembergio, 
nato equeftri apud Beftualos genere.qui non ita pridem Henrico G a len- 
ii uita de fu nero in hoc magiftratu fucceflerat. Totus etiam ordo eque- 
ftris collegii fufpeftum Archiepifcopi confilium habebat. Verebantur 
enim, ut aiebant ipfi,ncitidem ut in Borufsia fa<ftum fuifie diximus , abo- 
lito equitum collegio, ad unius alicuius illuftri familia nati dominatum 
hdc quoque rerum fummaperueniret. Accedebat & alia cauda. Nam 
quia fuperioribus annis ciues Rigenfes una cum doftrina ritus etiam Ro 
mana: religionis aboleuerant , & omnibus in templis condonato- 
res fuos praefecerant: archiepifcopus illud ad uiolationem fuae digni- 
tatis.fuiqueiuris, quod in ecclefias haberet, praeiudicium fatfhimadfe* 
rens : a' ciuibus aliquid multae nomine petebat. Contra' Magifter 
militiae dicere, fi non maius, faltem parfibi ius in rempublicam Rigen- 

fem 


A O v E R S V t F r N I T. iij 

A fcm effe, qui & arcem in urbe haberet • quare multari ciucs Archiepilco/ 
pi unius arbitratu , numquam fe paliurum profitebatur. Hxquidcm 
cauflac publice’ praetexebantur , uerum erant cC aliae nonnullae , quae iam> 
«ludum animos u trimque pungebant. Nam Archiepifcopustummune^ 
ris ccclefiaftici dignitate, tum nobilifsimi ortus prxftantia fretus, (erat 
enim Brandcburgia.ceu diximus,gentcprognatus)prinnim in rebus om 
nibus Cbi locum deberi uolebat. Itaque principem in comitqs fedem 
fibiuindicabat.atcp ipfumquoqj comitiorum indicendorum ius ad fe per 
> tinerecontendebat.exquodcincepsaliaquocpnataeftofFrnfa,belli^oc> 
cafiorquemadmodum infra loco fuo fumus indicaturi. Omnium deniqt 
grauifsima capiendorum armorum erat caufia, quam haud fcio an nonrc 
uerbo Thucydideo fimus appellaturi, quod militiae Maglltcr- 
interccpiflefe Guilclmi Archiepifcopi feriptas ad Albertum fratrem Bo^ 
rufsix Ducem litteras dicereqquibuseum hortaretuf.peditu ilia c ci o o 
. quamprimum mitteret .'commodius rei gerendae tempus ofierri nullum 
® polle.quamhocipfum.quo collegium equc(Ire'difcidris maximis labora^ 
ret. Negauitfempcr deinceps Guilclmus Archicpifcopus, tale quiddam 
ab fcfuiirefcriptummcgauit Albertus Borufsia: Dux.Guilelrtii fraterne 
gauit Polonix rcx.quiJquam inter Archiepifcopum aefe a dium clam dc 
opprcfsionc illius coIIegqfuifle:ueriimMagifter militiae conflanterad^ 
firmabat,fcprodu(fi:islitteris(li quidem res ita pofceret) hoc comproba* 
turum. Quumcp collegij M*refchallus(fecundum is a' Ma^iftro dignira*' 
tis ac potentiae gradum obtinebat)fuos monerer,netemerc bello Archie> 
pileo pum obruerent: conclamare uniucrfi , occultam inter Archiepifco* 
pum 8d Marefchallum confpirationcm fa«flam, & communicata con filia: 
nihil eflfe reliquum.nifi ut armis opprelTores libertatis publicae coerceaiv 
tur.Accefsit& hoc, quod Archicpifcopo Marefchallus promifilTe fere* 
batur , fc quafdam arces occupatas ei traditurum . Et perhibetur fanead 
•unam atep alteram arcem acccfstfle , utcp admitteretur , poftulallc i quod 
numhoc, an alio corifilio, fui fofcafle defendendi aduerfus uim fubitant 
■C caufia feceriqnobis haud liquet: feriptum quidem non multo poli publi* 
cauit.quo fe uarijs argumentis purgat. Simul ad Polonie fc regem coferr, 
ai quo perhumaniter ac benigne' accipitur, mandante fuis, ut eum ab itiiu* 
rqsquorumcumcf defenderent. In hunc modum inflammatis utrimque' 
animis , fecp comparantibus ad gerendum ciuilcbcllum:comitia publica 
militiae Magiflcr indicit, ordines omnes Vendam conuenire iubet. 
Coiere frequentes uniuerfa ex prouincia Ungulorum ordinum homi* 
nes, Archiepifcopo excepto , qui propterea non uenirc fc protcftabatur, 
quod comitia more maiorum indidla non fuiflent , quorum inde- 
cendorum ius ad fc pertineret. De hac contumacia qucllus ad om/ 
nes militiae Magiftcr , atque illis etiam expolitis, quae de litteris in* 
terceptis alqsquc confilrjs antea commcmorauimus : monet , Ar< 
chiepifcopum loco publici hofiis habeant, omnesqs uidcanr, nequid 
refpublica detrimenti capiat. Refpondent omnes.bello compefcendinn 

hoften» 


214 DE BEL» MOSC. r 

hoftem patrix.fimulauxilia finguli fuapoliccntur. Quod decretum ubi A 
accepiflct Archicpifcopus.ad defenfionem fe contra uim illatam parabat: 

& fuos ut arma principis fui tuendi caufla corriperent , quem inaudita 
caufla prorfus innocentem inuadi ccrnercn t, hortabatur. Contra miliriac 
Magifiter mifsis ad fubictftos imperio Archiepifcopi ordines litteris, eo 
quo principi fuo deuincti facramcnto elIcnt,omncs liberabat. Simul pri* 
fci foederis cos paiflique commonefaciebat , quo conucnerat, ut G quan* 
do quifquam eius regionis principum moliriuel aduerfus unum alique, 
uclplures,ueluniuerfam denique rem publicam res nouas dcprxhende* 
retur: eius fubditi nullo fe amplius fidei facramcnto tenerifeirent, nec 
iniufta conantcm ulla re iuuarent. Hac refa<ftum,ut deftiturus a fuis 
Archiepifcopus,Coquenhufiumfefereciperet,locumperfeualdemuni* 
tum,fed in quo ad perferendam obGdioncm diuturnam parum commea* 
tus fuppeteret. Fugientem militiae Magifter cum exercitu ualidoperfe* 
quitur,&arcemobiidionecingit.Fa<ftumhocmefeQuin<5h'li,anno Cio 
10 l v i.Archiepifcopus, qui liberandi fui rationem nullam cerneret, die B 
obfidionis otftauo deditionem facit. Poftcaquam in hoftium poteftatem 
ueniffet, cuftodix mandatur : Gmul omnis eius dido cum oppidis & arci* 
bus occupatur, ac fifco addicitur . Mitius cum Chriftophoro Mcgalbur* 
gio duce a(ftum,fed tamen eidem edam addid, qui diligenter obferuaret, 
ne poITet elabi . Putabatur hic finis effit belli a plerifqj , fed longe' aliter res 
cecidit» Nam ubi captum Guilclmum Archiepifcopum , fratrem germa* 
num fuum,Borufsix Dux Albcrtus accepit : mox ad arma tum fuos euo* 
cat, tum equitum peditum que Germanorum copias quantas poteft ma* 
ximas fratris in libertatem uindicandi caufla confcribit. Quam quidem 
ad collectionem exercitus operam ei ftrenuenauabatloannes Albcrtus 
Megaiburgius , & litteris & armis clarifsimus princeps , quarum rerum 
laudem pauci fimul funt confequuti,Chriftophori defignati Rigcnfis an* 
tiftitis frater, quo cum nupta erat Anna Sophia filia Borufsix Ducis AI* 
berti e priore coniuge, Sophia Friderici Danorum regis filia.Prjtereaca* 
lamitatcm fratris per internuntios Polonorum regi Sigifmundo AugU/ c 
fto exponit,& opem ab eopoftulat.Quaproptcrhicquoqtfuprahomi- 
num I o o o liberandi Archiepifcopi caufla cogit, primum quia neghgere 
fcpofiefacftam fuo confobrinoiniuriam negaret: dcindequo'depifcopa* 
tus RigenfisLituanix finitimi fe patronum profiteretur. Interim Furfte* 
bergius quoq? militix Magifter aduerfus utrumcp fe munit,cquitu Ger- 
manorum ex ditione fua,&Dorpatenfis, Habfelenfis,Reualienfis,epi* 
fcoporum auxilrjs ad ocfto millia, magnum item peditatum cogit. Si* 
mulfuos quofdam homines cum pecunia Lubecam mittit, urbem Sa* 
xonix maritimam, qui pedites prxferdm colletftos in Liuoniam ma* 
ri tranfportarent. Polonus primum antiftitem quemdam cumhuiub 
modi mandatis ad militix Magiftrummitdt:Guilelmum Archiepifco* 
pum libertati quamprimum reftitueret , ablata redderet, Gbi com* 

politionem 


A D \ E R S V S F I N t f . ii* 

•* pofitioneift Artorum inter utrofq? difeidiorum permitteret. Quum infe» 
<f>a re legatus reuertiifet, rex Magiltro militia: cum fu is bellum denum 
tiar,&fcum amplirsimiscopijs per Lituaniam fuam ad Liuomorumfl» 
41 es eontendit.In hoc rcrumftatii Chriitianus Friderici F.Danorum Nor 
-uagiorumqt rex, rcligiofus & optimus princeps , iniigni ad utrofq, lega» 
tione mifla.dercuocandis ad pacem animis agebat. Hi quum aliquamdiu 
apud utrofep non finefruiftucgiilcnr, accelsit FerdinandiCxurisdcfi» 
gnati legatu «.m/lFus c' comitrjs,qux Auguftx Tiberix (Ratifponam ho» 
dieuocant)habcbantur,menfeIanuarioanni Cio I o t vir. Venit 8 C 
•Poiftcranix Ducum nomine legatus, tranfigendinegotij cauiTa. Diu re'» 
fcus ultro' citroque agitatis, tamdem militiae Magiflcr in caftra Polo» 
ni cum Archiepifcopo cilitodia liberato ucnit, ubi deindepaxhis fere' 
condicionibusinitur. Primum militix Magiflcr Guilelmum Archiepi» 
fcopum omnino in integrumreftituito , damnumque datum compcnfa» 
to . Deinde Polono regi fumtus in expeditionem fadlos refundito. Gra» 
* ues erant ha: quidem Furftcmbergio.fcd quando aliter id temporis ag*t 
non poterat, acceptae • Hoc modo thefaurus , quem publicum habe» 
ban£,a multis annis in ta&um, magno cum rcipublicx damno fuit exhau» 
itus, & Liuoniordm attrita: uires. Itaque fequutx fune deinceps ma- 
gnae totius rerum flatus mutationes, quas nunc (uti promilfo noftrofa» 
cisfaciamus) ordine narraturi fumus. Nam redeundum tamdem etiam 
ad res ai Mofris gcflas. Ditflum a' nobis cit initio commentarii hu- 
ius, poft pugnatum feliciter aduerfus Mofcds ducePletcmburgio prae- 
lium , pacem in annos L fuiile faiflam . Hi quum anno c i D i o L 
exiiflcnt, IultusRcccius, equcflri loco natusapudBeitualos,quiDor» 
pateniis antiites erat, magna: tam apud fuos, quam uicinosRuflos au- 
ctoritatis, mifsis ad Moicum legatis indutias in annos v nouas Impe- 
trat , his condicionibus : Primum daret operam , uti fana Mofco» 
mim diruta, quacRigar, Reualix, Dorpati fingula prius, quam ita» 
tus Pontificia: religionis apud Liuonios mutaretur , habuerant, 
c ' quamprimum inftaurarentur : deinde tributum e' Dorpatenfi ditio- 
ne per capita colle&um mitteret , quod quidem a' prifeis annis uc- 
beri fibiMofcus aiebat. Haec (i proximo quinquennio bona fide prae» 
itarentur , ulterius fe x v annorum indutias concefiurum policc» 
batur. Hac re confe(fta,Iuitus in patriam fefe contulit, erat enim in col- 
legio canonicorum Monaiicrieniium , tametfi Dorpateniem epifeopa-' 
tumaceepilTct. Eamipfiusabirioncmaln alitcrintcrprcrabaurur. Non- 
nulli diccrc.magnas eum opes e Dorpatcnfi ditione conflatas fircum aue» 
xifife: quum quefuis fpemreditus certam facere ucllct, quo abfqtordi»' 
numimpedimento portet difccdere.maioris fidei cauifa facrofar.^tis fym/ 
bolis acceptis rcuerfuruin fc promifiiTc. cuius fane’ narrationis fides pe-' 
nesauefiores cito -Air) mitius fentirc.quranimum cius quietis itudiotan-' 
tum dignitatis gradum negligere aiebant , prteferrim qui mantra pru»‘ 
dentia rempcilates imminentes fecum ipfc prarcCpiilct . Dorpatcn» ' 
Cs quidem ditioni? ordines omnes reditum ipfiiis magno dcfideV.o 


2«S DE DEL* MOSC. 

diu expetebant, id quod ctiani ruifsis legatis dechrarun trquos Monade- A 
nj nos apudipfum anno cid ID lii uidimus,& /n Liuomam redeuntes, 
Lubccam ufquc comitati fumus, ubi Albercum patruum habebamus. 
Sed malebat (uti diximus) Monadcrrj degere in nobili canonicorum, 
quodifliced, collegio : quamquam hocquocp deinceps reliquit, & xt a- 
te iam proueda uxorem duxit . PodeaquaYn ex legatis de uoluntate con/ 
filioq; Rcccrj Dorpatenfesaccepiffent.Hermanum archimandritam FaU 
conauienfem,hominem obfcuris natum parentibus, in eius locum fufR* 
ciunt. Patriam habebat Vefaliam,fitamad Rheniripamin Chuiorum 
Ducis iurifdi&ione, quam inferam propterea uocant, quo'd eiufdem no< 
minis aliud fit ad eiufdem Rheni ripam oppidum,quondam municipium 
imperatorium, nunc Septemuiro T reuirenfi fubiectum . Heicpater eius 
pileos fa&itarat , quos homines ab eo plebei ad arcendas a' capite pluuias 
emebant, Hermanusipfeanteannumabhoc X X V ex oppido Dorpa* 
tcnfi cum quibufdamalrjs fui ordinis monachis feceflerat, quotempore 
Pontificia i dic religio profligabatur, fecpnon procul inde receperatin B 
monafterium Falconauienfe,cuius deinceps Archimandrita factus, nunc 
ad dignitatem antiftitis uocabatur. Eram ego,quo haec tempore gereban 
tur,inoppidoDorpatenG,una cum magiitro in litteris meo, cuf mepa* 
truus Albcrtus formandum tradiderat .HenricoHeningo, magnae uir» 
tuus & docftrinar uiro , qui deinceps in ditione Spanhemenfi ad Mofella 
fluuium ab illuflrifT. Palatinis principibus & Marchionibus Thermaru, 
qui agrum illum pari iure fimul pofsident,ecclefijs ed pracfc&us. CaufTg, 
quamobrem ad munus illud Hermanus uocaretur, hae putabantur efle 
praecipuaeiqudd in monaderio fuo ficfegefsiflet.ut opulentus efle crede 
retur:& quod idem praedaturus exidimabatur in epifeopatu, cuius opes 
ab antecefforibus imminutx nonnihil erant. Biennio pod, quam ad giL* 
bcrnationcmaccefsifTet.quiafcirct indutias aMofco concedas cxfpiraf* 
fe:(nam agebatur iam annus Cio id l v) legatos ad Mofcummittit.ad' 
iungente luos homines militia; magidro , qui cum eo deprorogandis in' 
dutr) s agerent. Mofcus fe quidquam amplius conceflfurum negat, quia ni & 
hil eorum praeditiflenr.dequibusanteaconueniflet. Sed tamen interce' 
dentibus ipfius confiliarrjs.fit in annos tres indutiarum prorogatio, quu 
bus templa Rudorum apud Liuoniosin tribus illis (quae diximus)op' 
pidis indaurarentur. Si tributum e ditione Dorpatenfi colligeretur* Po' 
dulabat autem tributi nomine, ut lingula capita more Turcico marcam 
unam penderent. Et marcae quinae numum aureum fcutatum unum coiv 
dciunt . Has condiciones legati accipiunt , quia difcedendbus mandarac 
Hermanus cpifcopus,ut quouis modo bellum auerterent . Difcefluris 
Mofcus hominem quemdam fuum adiungit, qui nideonuenta Dorpa» 
tenfis antides atep ciuitas fignis fuis communirent , pro gentis more cni' 
cem ofcularirecufaret.Haccnim caeremonia folentuci,quum fandifsime 
fe uolunt obligare.Fit ob fignatio.fiue quod colligi uires interea poflir pu 
taretur.quachodisimpetum retunderent, flue alia de cauffa. Geriturin' 
terca bellum intedinum,quod expofuimus. Eo condicionibus illis , quas 

indicauimus. 


ADVERJ. MOSC. 217 

a indicauimus,compofitoac fubIato,militixmagideranno ciD 13 lvii, 
inautumnoquemdam pcrcun&atum mittit.urlitnc Mofcus mittendis 
dc pacc legatis itinera tutapoliceri:an omnino pace deneget. Videbat e* 
nim, factas nuper indutias anno proxime fequenti fine habituras. Rcfp5» 
det Mofcus,quamdiu fex Germanorum peditum ligna relinquantur in» 
tra fines Liuoniorum,(retinuerat enim illa militiae magi fler apud fe, bel» 
lo Polonico fopito ) non fe poiTe credere, Liuonios ferio' pacc expetere» 
Sin cum militem dimittant,fe uicifsim legatis accedendi & agendi de pa» 
ccpoteftatem facere.Furderabergius hoc refponfo accepto, V edam or» 
dinesconuocat. Deliberatum in comitqs,quid fieri potifsimum debeat. 
Quidam obtemperandum aiunt, nec iritandum hoftem barbarum. Ad» 
uerfanrur his alij, quod fcirefedicerent,quo' Mofcus fpeftet. Arrepiuru 
quemuis praetextum belli, quam primum dimidiis miles fuerit. Iccirco fc 
modis omnibus confulere.necopix minuantur, fed potius duplicentur, 
& in finibus hofti opponantur, (i quid ille forte' iit moliturus. Confultati 
one fafta uincit prior fententia.miles exautdoratur.mcnfe nouembri fple 
8 dida legario Mofcouiam mittirur.fuosquofdam homines Dorpatcniis 
epifeopus adiungit.Eft in more Mofcorum, ut legatos n5 tanicitoman 
datafuorum principum exponere iubeant,atqj Heri apud nos confueuit: 
fed aliquamdiu dctincant,uarrjsq?cacremoniarum,colloquiorum,conui 
uiorum generibus excipiant.Id nunc quocp Liuoniorum legatis ufuue» 
nifle accepimus, quibus inter alia beneuolentiae ligna Mofcus hoc etiam 
.honoris detulerit, ut eos ad infantis illo tempore fibi natibaptifmum 
tamquam tedes adhiberet. Podaliquotdiesfuuminconfpedhimcot 
adduci iubct.muneraqux magidri militiae nomine, ac Dorpatcniis epi* 
fcopi ofFercbantur.accipit.legationemaudit.Hincnum paiftis conuentis 
ftetident,interrogat:acnominatim quxrit,fecumne tributum ex ditione 
Dorpatenliadfcrrenrrllli primum cxcufantfe quanto liudio poffunt, 8c 
ad purgandos Liuonios Lellorum tumultus in medium proferunt , qui» 
bus impediti praedare plera cp non potuerint ha<ftenus,qux tamen dcin» 
ceps bona fide fintcxfcquuturi.Orant.exiguam mora moledc' non ferar. 
c Quod autem Dorpatenfe tributum attineat, fe maiorum annales euol» 
uifie diligeter.e' quibus intellexerint,nihil huius ditionis nomine Mofco 
deberi- Quum hpc Mofcus audiuiflet,per interpretem eis in hanc fenten 
tiam refpondet : Qiando bencuolentia gratiaqj mea toties erga uos de» 
clarata, quum Reccio,quum militix Magidro,quum huic ipii Dor» 
patenfi epifeopo indutias prorogaui.quum ahjsuos honoribus Sc bene» 
ficijs adfeci,planc uos abutiuideo,nec quidquam eoru prxdarc , qux cu 
crucis ofculo famftifsimc' polliciti hactenus edis: alia ratione uobifcum a» 
gam.quorum omnino multandam armis perfidiam fraudesqj uideo. Illi 
contra' rogare, ne uim faciat rjs.qui Romano imperatori pareant.quo cu 
ipfi foedus Iit. Verum quufleidi nullis necuerbis, nec promifsis ,nec pre 
cib.animu cius pode cerneret:abeundi copia.cu itineris duce podulant. 
Coccfsi qui dcducercnt,fcdinfigni cu fraudc.Na data opcra( queadmo» 

u dum 


218 DEBE L.'- MOSC. 

dum haud dubie mandatum ipfis fucrat)tam obliquis /tineribus,tam de* A 
uijs hinc inde oberrarunt:utpoftmenfes amplius duos, nimirum fequen 
tisanniCiD io LiixFcbruario menfe primum ad fuos reuerterentur. 
Interca non folum per alios exfuis celeriter ablegatos Liuonrjs bellum 
indicit:fed etiam pari celeritate coartas ingentes copias in eorum lines pri 
usimmittit,quam legati reuerfi monere fuos dcimminentipericulo potu* 
iflent.quo’ prorfus ad defeniionem imparatos opprimeret. Littera:, qui/ 
bus bellum denunciabatur,in hxc uerba perferip tx luerunt. 

E?lSTOL^t OSCI . 

M lfiflis ad nos , Guilelme militix Magifter, Archiepifcope Rigenfis, 
Dorpatenlis Sc ceteri antifticcs , ordinescp prouincixLiuonix uni» 
ucrfi,lcgatos ucftros, egregios uiros , Ioannem Bochorftium.Otonem 
Grothufium,Volmanum Vrangelum,& alios his adiunrtos, qui hono/ 
re nobis exhibito fummifie peterent, ut datis ad prxfertos noftros No* 
uogardix Plefcouixqj litteris fignificarcmus, cogitare nosdepacccum® 
militix Magiftro, Archiepifcopo Rigcnfi, Dorpatcnii & ceteris epileo* 
pis,omnibus'qj Liuonixpopulisineunda:quibusantea mandatum ano* 
bis erat, nullam uobifcum amicitiam pacem uc colerent, quos ut homines 
iniuftos & pactoru uiolatorcs omnino multare decreuilTemus. Impetra* 
runt hi legati ucftri.quod cupcre uos aiebant.eftq? pax inter nos conftitu 
xa conditionibus huiufmodi : V t damna nobis data per fummam iniuria, 
deinceps compenfarecis: utfubditis noltris mercaturam facientibus ius 
cflet cum ucftris negotiandi,& omnis generis merces.nimirum ceram, ua 
riorum animalium pcllcs,coria,fcuum, loricas, thoraces ferreos , & arma 
cetera inter fcpcrmutandi:utDorpatenfis epifeopus annorum prxteri* 
torum tributa conquirerct,exarta de quouis fubditorum fuorum capite 
marca,nobis'q? tertio foederis initi anno ea mitteret , ac deinceps quotan* 
nis tributum nobis debitum pcrfoIueret:ut omnibus ad nolira fe ftipen* 
dia conferre uolentibus,cuiufcumcp taindcm nationis homines edent, li- ^ 
berad nosadituspatcret:utnecrcgiPoIonix,magnoqjLituanixDuci, 
nec eius fuccedori fuppetias ferretis : ut omnia deniqj contenta litteris de 
pace fancita confertis, multotiesqj defcriptis.fidc bona prxftaretis. SecU 
dum hxenon legati folum ucftri, harum litteraru nomine, fpertantibus 
nobis crucem lacrolanrtam funt cxofculati: uerumetiam quum prxferti 
noftri Nouogardiani &f Plefcouiani eafdcm iullu noftro per internunti* 
um fuum.Melardum Tovpicoum,ad uos mifident, ipfi quoque cru* 
cem tum ueftro nomine, tum fubditorum ueftroru ofculati cftis, dextras 
amicitix lymbolu porrcxiftis.fcripras de pace litteras orto figillis fperta* 
te Melardomuniuiftis, munitas prxfertisnoftrisremififtis: ut omnibus 
modis fidem nobis facerctis.cgregie uos parta conuenta feruaturos . V e 
rum ne tantillu quidem eorum hartenus prgftitiftis,qux nobis ufqj adeo’ 
(anrte policitieftis. Quod tametfi nos animaducrtcrcmus,nc tamen ad 
armares uenirct, tcmercqueChriftianorum fanguis effunderetur: fxpe* 
numero ueftriuos offici) per litteras commonefecimus . Prxterca perle* 

gatum 


A D V E R S. FINIT. ii<> 

A gatumadnos ueftrum Gerardum Flcmingum, per internuntium Valcn- 
tinum , per Mclchiorein eiusque collegas, per Hcnricum denique Guirt 
teriuin uobis figmficauimus, petere nos uc abftineatis iniquis a Termoni- 
bus , & a' ueritate alienis , quibus exiibmationem famamque no liram lac 
dereconfucuiftis : ita que uos geratis, agnita fuperiorum temporum cul- 
pa, quemadmodum Sc litterarum , & ofculi crucis religio poftularct. 
Hanc benignitatem noftram afpernari non dubita (iis, atque etiam aftu- 
to confilio litteras a' nobis petere, quibus mittendisadnos legans de iti- 
nerum fecuritatecauerecur. -hac una nimirum de caufa,ut re diutius pro- 
tracta, nobis deinceps illuderetis. Qyamobrem quum nulla legis diuinx, 
nulla fidei pa&orum ratione habiu , & crucis ofculo negle&o , noftram 
quoque clementiam floccipenderefitisaufi:Deofauenteuindicaretam- 
dem iniurias (celeraque u citra ucl iuftitix noftrx crucisque fupremi Dei 
uiolatx nomine cogita mu». In quo conatu fi (anguis alterutrorum pro- 
fundetur, non nobis hoc imputari, fediniufticixueftrx debet. Nam (ci- 
re uos omnino uolumus,non minus e(Te nos Chriftianum magiltratum, 
* acuosfitisrnecrem gratam nobis accidere, quum (anguis innoxiushoml 
num uel Chriitianorum , uel etiam ethnicorum effunditur. Vt autem 
intelligatis , quam inique nobifctim egeritis:decreui(fe nos infignem po- 
tentiam noitram aduerfum uos reapfe declarare, hac epifiola fignifica- 
mus,qua quidem ipfa bellum denuntiamus , ac Teucre uobis edicimus , ne 
hominem hunc noftrum, qui litteras hafce uobis exhibet, inuitum deti- 
neatist fed liberum ci reditum ad nos concedatis* Datae in dominio , aula 
&urbenoftraMofcouia,annoiDO Cio CioLXVH.menTeNoucmbri. 

De hifcc litteris animaduerti facile potelt , qux Mofco belli ge- 
rendi caufi.c fuerint . Edixerant fub poena grauifsima Liuonienfcs, 
ne quis loricas, thoraces ferreos, arma ferrea ceteris membris munien- 
dis fa<fta,pulucrcm tormentarium, bombardasf ut uocant) manuarias, 
quidquatn rerum aliarum in ufum belli excogitatarum ucl pretio Mofcis 
uenderet, uel pro mercibus (qui hodieque populorum aquilonalium 
moscft)commucarct. Nolebantenim his rebus, quarum opifices a- 
C pud ipfos defiderarentur, nationem per fe dominandi cupidam magno 
cum finicimorum , fuo quein primis tum terrore tum detrimento armari. 
Hoccdivftum fibimolcftifsimumefTe.iamdudumMofcusfignificaucrat. 
Accedebat tributi Dorpatenfis adfidua flagitatio , cuius ditionis nomine 
Liuonq nihil ei deberi uolebant- Dabant operam rjdcm Liuonienfcs, ne 
aliarunationuhomines,neueopificcs,ncuemilitespcripforu fincsadMo 
fcos fefe cofcrrct , eisqj ltipcdia facerent. In hoc genere fuperiorib. annis 
quiddaaccKferat.quodxgcrrimcMofcus ferebat. Mifcrat magnis inltru 
<flu pecunrjs Germanu quemda.qui eius in aula uixerat, ad Carolum Au- 
guftum&Ferdinandum Cxfarcm.fubfpeciequidcm prifei foederis, fed 
reucra quo' impctraret.quod cum animo fuo dudum expctiucrat. Erat 
hiclegatus in celebribus illis Imperi] comitijs Auguftanis,qux captis Sa- 
xone Scptcmuiro.Cattoq? principe, anno C1D io XLiiX funthabita, 

u i Manda- • 


220 DE DEL. M O SC* 

Mandatis Mofci legato datis hoc quocp contincbatur'Si Carolus ac Fer- * 
dinandus Jegato potcilatcm facerent llipendio fuo colligendi homines 
uariarum artium Si opificiorum peritos, qui litteris Cjlareis inftrutfli per 
Liuoniam, ut imperio Romano fubieclam prouinciam , intra fines fuos 
impediente nemine uenirepermitterentur:Mofcum uicilsimanimi grati 
declarandi caulafumtu fuototum triennium feletftafuorum hominu tri- 
ginta millia.qui more genti* equites omnes eflent.aducrfus Tureas in ar- 
mis habiturum. Conceflum hoc legato fuit per AugulliCxfarisquedi- 
plomata.Quaproptcr multis dato uiatico perfuader.ut Lubecam fefeco- 
ferrent, urbem Saxoniae maritimam, unde nauibus in Liuoniam tranfpor 
. tati.ad fui deinceps principis fines cotenderent.Sunt omnino fic a natura 
comparati Rufsi.ut ex ingcnqsfuis difficulter aliquid ad ufum humanum 
prxclari excogitent. Verumqdem fiquidabalqsinuentum.quopatflo 
liat intueantur: non modo' feliciter imitari, fcd etiam induftria fua nonni- 
hil inuentisadderepoflunt. Hac decaulTa Gcrmanqj homines uariarum * 
rerum peritos magnopere Mofcusexpetebat.ut nationem fuam per fe ru 
dem ac barbaram, cultiorem redderet. QuidfitCVbiLubccamucnifient, 
diditusque iam antea de ipfis rumor clTer.quo tenderent : adire magillra- 
tum mercatores prxfertim Liuonienfes , quorum illic magna frequentia, 
dicere finguiari cum detrimento non modo’ Liuoniorum , fcd ipforum 
quoque Germanorum hos hominesad Mofcos acccfluros: orare deniqj, 
nautis omnibus interdicant.nequis cos trans mare Balticum uehat. Hoc 
impetrato, paulatimdifsipatifunt,prxfcrtimnumisdeficientibus,unde 
uiclitarcnt. Legatus ipfc, quum eamdetn ad urbem ucnilTet , petentibus 
ita Liuonijs.qui iurc feaduerfus improbi facinoris audlorcm experiri uel 
Ic dicerent, in carcerem conieduscft: e quo tamen ille poli aliquod tem- 
pus folertereuafit. Quum que fe.quem faciei rubedo nimia facile proditu 
ra foret, percas regiones ad herum penetrare non poltc animaduertere^: 
Valentinum Engclhartum Gothanum.qui haec mihi narrauit , hominem 
tum Allronomicarum, tum Geographicarum rerum peritia per Germa- 
niam clarifsimum adit, cum que de omnibus in Mofcorum regna ducenti 
bus itineribus cofulit.Quid autem ei deinceps acciderit, cquide dicerenS 
habco.Id quidem coniecrari nonabs re licet.huius hominis tantxip pecu- 
niarum fu mmx iatfiurii Mofci animu haud mediocriter pupugifie. Qua- 
obrem indicto fub fine anni L vj i bello, mox fcquentis anni Ianuario men 
fe tantum non infinita Tartarorum Mofcorumqj manu intrare fines agri 
Dorpatenfis iubet. Hi circa cid.lanua. propter arcem Neinhuliana ingref 
ii, ferro Si igni per fummam immanitatem omnia uaftant. In hoftium ca- 
ilrisquiplurimum.CCCiDDO CCCIDDO CCClDOO.quiminimum, 

C C C i o o o fuific perhibent. Maximas certe copias Mofcus haud difficul 
ter cogere potell. Si indicatis modo’ uel pares uel etiam maiores: fcd cur 
tantas nuncmittcret.caufa non crat.prxfcrtim quum fciret hollem impa- 
ratum, qui fcpcrlcgatos aliquid effcclurum putaret.nullisuiribusrefille- 
repolfc.Quo iimilius ucrocft.poftcriorum lententia definitum numeru 

fiiiffc 


ADVERS. FINIT. *i« 

A fuide midum. Ceterum mox ab ingrefiu incredibili furore fguitu in omne 
aetarem,fcxum,ordinc toto amplius menfemec quifquam manus hoftiles 
euafit.qui no in oppidu Dorpatenfe, uel arcem aliqua (habet enim nonul 
las epikopus)cofugiiTet. Hinc progrefsi Narua ad ciufdem nominis flu- 
men (itu oppidum pctunt.pcrcp militiae Magiftri ditiones eadem immani 
tategradantur. Neminereiiftenteperftadia Cip c c L X X X in longum, 
quibus a' Narua Nienhuiium didat, itidemque ad c C C c ftadiorum lati" 
tudinem depopulati omnia, multis hominum millibusfccu abdutftis, in* 
fra fines fuos rcucrtuntur.Hocingenti damno accepto, Magifier militiae 
fuos Vendam c5uocat,deprxfemi rerum ilatu deliberandi caula.Fucruc 
heic aliorum aliae fententiae. Nonnulli uolebant , hofti par pro parirefo 
rendum, confcripto quc fubito' milite lines ipfius coniimili atrocitate pcr> 
currendos. Alrj cenfebant mittenda munera, quibus barbari hodisa* 
nimus deleniri facile' confueu erit* PolTe triginta fcuutorum millibus im* 
pecrari pacem , qua: pecunia militi perexiguum ad tempus fuffctfhira Iit. 
B Confidcrandam po tifsimum & temporis rationem,quo imparati a rebus 
omnibus ad bellum gerendum neceflarr) s edent, & h olfis potentiam. Hgc 
a' pluribus probata lententia. Simul ablcganrur, qui expeditis itineribus 
ad Mofcum contenderent , & ab eo meniium quatuor indutias peterent, 
& internuntiis incundx pacis cauda Mofcouiam profetfhiris , litteras fal» 
ui commeatus adfcrrent.Quum Mofcus his nihil denegaret,decreta mox 
legatio, qusc tranligendi negotrj cauda cum eo ageret. Vbi uentumad 
aulam Mofci,contra fpem adueria cun <fta reperiunt , animo principis no*, 
uo quodam cafu iniigniter exacerbato. Diximus ede apud Liuonios 
amnem Naruam. Ad eius utramque ripam duo (itafunt ciufdem cum 
amne nominis oppida. Alteram Rufsicam, alteram Germanicam Nar*- 
uamuocant* Veraque fuis arcibus cft munita, quarum ea qua: Mofco 
paret, Iuanogroda dicitur, aloannis principis nomine, qui eam Itali cu** 
iufdam architetfci opera exftruxit: alteram Magiftri militix praefectus per 
petuo cum prxlidio tenebat. Quum fatfiis indutrjs Rufsi.quorum erant 
C ad tria millia inprxddio,fefto quodam die conucnirent inermes patenti 
quodam in loco: ferunt ex Liuoniorum prxfidiarrjs quofdam plus xquo 
fortade poculis accenfos , in eorum mediam turbam tormenta bellica di- 
fplodde. Quibus quum aliqui lxfi faident, nihil illi propter indutiarum 
religionem contra moliri : fcd celeritate fumma rem, uti fuerat a<fta,prin" 
cipi fuo nuntiant. Quapropter ille indignabundus Liuoniorum legatos 
infecta re cum ipfis muneribus dimittit, &T minas grauifsimas addit. Simul 
ingentem mittit excrcitum.quiNaruam Germanicam obfideret, eiusqj 
muris tormentorum bellicorum ui deiecdis , oppidum ad deditionem 
compelleret. Rufsi obiidionis otflauo dic machinis quibufdam ignes 
in oppidum eiaculantur,& incendas excitatis ad muros accurrunc. Qui 
intus erant prxiidiarij milites, quum diftrahife per ignem &hoftcsuidc- 
rent,una cum ciuibus in arcem confugiunt. Erant omnino C C C pedites, 
& equites c L.Quum ob commeatus inopiam fuftincre fc diutius obiicli* 

, u j onem 


1M DI BU, MO SC- 

bncmnonpofTeuiderenc, deditionem hac condicione faciunt;ur prafe. A 
«flo cum omnibus fuis abire faluo liceret , fiiasque res cuicp fecum afpor- 
tare Data fides.fed quod facultates attinet, non feruara. Ciues prarfedo 
difcedente,Mofco fefacramento deuinciunt. Eorum exemplum uidni 
fequuntur.quum opitulante nemineper Mofcos omnia diripiuaftaricg 
cernerent. Hoc modo pleriquercm geftamfuilTe uolunt . Air) diuer* 
fum tradidere. Nam Mofcos aiunt exorto apud Germanicam Naruam 
incendio, traiedo intermedio fluminC,quum flammis reftinguendis tant 
prxfidiari]Liuonic*ummilitcs,quam ciues occupati eflent, oppidum 
cepiflc. Secyndum haec Mofcorum agmina Dorpatenfem ditionem in* 
uadunt,hominesnumeroadi00 0 ccioo CCIOO CCIOO Nienhtifia* 
nam arcem fub menfislunq finem obfldione cingunt. Eo cognito, mili* 
tiacMagiftercum Cio Cio equitum, quibus CCC Dorpatcnfis antiftes 
adiungcbat,obfefsis opem ferre nititur. Erant in arce praefidiarrj milite* 
uix L x x,de'que uicinis agricolis non admodum multi . Quapropter hi • 
quoque fpedcfenfionisabieda.femethoftidcdunt. Quodubinumia* 
tum miliriae Magiftro fuiflet,qui non procul aberat , fimul quc fignifica* • 
tum.uniuerfo cum exercitu ad ipfuni opprimendum hoftem adumtare: 
cedendum in hoc tempore cenfet.quo tantis uiribus efTet impar Itacp ne* 
mine iam impediente Rufsicarum copiarum dux Petrus Sifrgaledru* 
(hoc Mofcorum lingua nomen ei datum erat a' fex triremibus,quibus pi* 
raticam cxercuerat)reda Dorpatenfem ciuitatem cum exercitu petit.ob 
fldionema.d.m eidus Sextii, incoat, quum intus prarfidia perexigua fo* 
renr,ciuibus morbo magna ex parte abfumtis. Poft paucos dies in ur* 
bem mittit, qui obfefsis ligrtificarent, neminem fe coadurum, ut contra 
fidem imperatori Romano datam in principis fui uerba iurarct. Poti* 
usfeabitionem tutam illis policcri, qui fub Mofcorum imperio uiuere 
detredarent.Deditionem fa duris, & facramenrum principi fuo pnrfta 
turis,omnes fc fortunas faluas & integras confcruaturum.Qui neutrum C 
horum ampledi uellent.eis non poflenon extrema fc minari. Has condi 
cioncs maior pars ciuium non illubenter accipit, & cotinuddcditioncm 
facit.Tantu m c c armati, pari prope' numero inermium feminarum.fe 
num, puerorumque turba, recufato Mofcorum iugo,non fine magni* 
periculis Reualiam fefe conferunt. Parum enim abfuit, quin contra ipfi* 
us Sifegaledri uoluntatem a' Tartaris fpoliarcntur.Inter alios Hermanu* 
quocp Dorpatenfis antiftes in Mofcorum poteftatem uenit , qui ab imo 
(ceu diximus) loco magnum ad honoris potentiarcp faftigium cuedus, 
extrema in feneda fortunae fit ludibrium ,& humanarum rerum incon* 
ftantiam experitur. Confpedus eft hoc ipfo tempore.nimiru menfe Sex* 
tili, cometa : de quo, quum memorabiles quidam cafus deinceps accide* 
rint.paullo po'ft aliquid diduri fumus. Erant 8c comiria.quum Carolu* 
Auguftus per legatos imperium refignaflet.ab eius fucceflorcFerdinan* 
do ad urbcmAuguftam Vindelicorum indida, in quibusuarijsderc* 
busad falutem imperii pertinentibus ageretur. Ad ea fub initium anni 
Cio IO Lix militiae Magifter cx cqueftri collegio fapientem diferrumqi 

uirum 


Advers. FINIT. itj 

A uirum Georgium Siburgum mittit, praefcAum ards Duncburgcmisl 
qui ordinibus impern milerabilem Liuoniae Ratum «poneret, auxilia' 
que contra Mofco* peteret. . Hanc ille caulTam quamuisfummo egerie 
ltudio, parum tamen cflecit.Itidem adlum deinceps anno fequenti Spirae 
inter ordinum imperr) legatos, quo pa<fto Liuoniar fuccurrcrctur. Ac 
Ferdinandus quidem quu imperii nomine nimium aurcoru cccidoo 
pro cius temporis rauone,quo paisim perturbata eflentomniaJLiuonijs 
obtulillet: memoria’ proditum cR,pocius cos nihil, quam rantillum acci' 
pcrcuoluille, Eodemanno L i X Tartari more fuoMofcorum in fine* 
excurrerunt, coscp populabundi grauicer uexarunt.Itaque fuos Mofcus 
ex Liuonia rcuocat, tantum oppidis & arcibus, quibus potitus fu erat, mi 
lite prarlidiario munitis. Anno fequente.domitis &eic<Ais extra fines 
fuosTarcaris,in Liuoniam reuertitur,& oppidum Velinum magnis cu 
copqsoblidionc cingit. Erat illud arce praeclara munitum, in qua hoc 
tepore latis magno cu praefidio Guilelmus FurRfbergius militiae Magi' 
B Rer, magni uir an im i,erat. Parabat is fefe ad defenlione,ac fuos ad uirtute 
cohortabatur. V erum liuc focordia, liuc lingulari perfidia militu deditio 
fafta eR,& iple defertus in hoflium potcRatc uenit. Magna deinde par» 
floris Liuoniorumcpfa.capta.MofcouiamabduiRa.per fummamimma 
nitatem barbare tradata* Solent omnino magnas rerum mutationes 
quum alia ligna portendere, tum cometarum tril tes adlpetftus. Diximus 
autem iniplo harum calamitatum principio colpetflum fuifle cometam, 
qui cauda uerfus occafum initio porrciRa,deinde fc totum ad feptem trio 
nes inflexit. Sequuta profedlo euenta quxdam infignia,uerfus occafum, 
mors Caroli v AuguRi,quo bello ac pace clariorem principem multa f«e 
cula no uidcrunr.Mortua mox ciufdem foror Maria.bellicofa femina, 
& Angliae regina Maria Philippi Caroli F.coniux, cuius morrem nu/ 
gna per Angliam fcquuta eR mutatio. Adde his Henricum Galliarum 
regcm.plane Mauortium.in ludis cqueRribus lcfum, ac non multo poft 
mortuum, fequutosq; regni terribilesadmodum motus- Verfusfeptcm 
• C triones non magnis intcruallis mortui funt ChriRianus Danorum Nor' 
uagiorum querex, Chrifliernus eorundem aliquando regnorum domi' 
nus,fcdob crudelitatemexpulfus, & in cuRodia multis annis habitus, 
GuRabus denique Sucdorum rex.qui ex equeRri ordine ad eam dignita' 
rem peruenerat.His fucceflcre filrj , Fridericus ChriRiano, GuRabo Eri' 
cus. InipiisregniaulpicqsFridericuscum duobus patruis, loanneac 
Adolfo , Ducibus Holfatorum , Ditmarfos aggreditur.Ea natio c c C C 
amplius annis Holfatorum principibus, quorum aliquando paruerat im 
perio.feliciteraduerlatafuerat.fuam que libertatem tutata. Verum hoc 
tepore citius eR debellata , quam quifqua hominum , qui & ferocitatem 
gentis, & naturales locorum munitiones cognitas haberet , cxiRimafler. 
Itidem capto Guilelmo FurRembergioLiuonig Ratusinuniuerfummu 
tatus eR.Nam furrogatus in captiui principis loeu Gotardus Ketelerus, 
equeRriapud EcRualos genere natus, quu ab imperio Romano fruRra 

u 4 cxfpe&S' 


214 DE BE1, MOSC. 

exfpedfori auxilia cerneret: uicino Polonix regi fidelitatis facramencum ea A 
lcgeprxftat.uruicifsim rex eum contra Mofcym & hoftcs alios defeiv 
dcret.Iracp CuroIadixScmigallixqueDux creatus, regiones eafdem ceti 
cliens in perpetuu pro fe fuiscp heredibus mafculis accipit:in ceteris, quae 
equcltris antea collegij fuerJt.nuc a Polono rege occupabatur.prf ferti ni 
ih urbe Rigefi Regius uicJrius conilituitur • Necp multo poft Anna prin> 
cipem Megalburgia , ex antiqua regu Obotritorum familia nata,Ioannft 
Alberti Megalburgrj, Borufsix Ducis generi, &Chriftophori RigenliS 
Archiepifcopifororem matrimonio fibiiungit. Epifcopatum Habldem 
fem Magnus Holfatix Dux.Chriftiani regis Danorum filius, & Friderid 
frater, aedpit. Dorpatum cum omni agro finitimo , itemque Narua, 
Velinum, Vitcftenum munita loca in Molripoteftate manent» Reualii 
fe Suedorum regi Erico dedit, qui deinceps Pernouiam quoque occu> i 
pauit.fed non rennuit.Nam Polonus hanc ei per Gotardum rurfus eripui 
it. Reualix ad Suedorum regem tranfidonouo bello caudam praebuit: 
Bricus enimcoronarionisfuxtcmporeLubecenfiulegatisnbfolum pro g 
miferat,feddatis etiamlitteris tefiatus fuerar,femaiorufuorum,acprxfer 
tim Guftabi patris exeplo prifeas ip fis immunitates, quae priuilegia uoclt, 
in regno fuo faluasreli&urum. Ex fpecflabat potifsimu ad ncgociariones 
cum eius fubditis & alrjs nationibus, praefertim Mofcis, citra impedimen 
tu ullu exercendas. V erum podeaquam aucflus eftimperio ta infignis op- 
pidi, cui ncc elegantia ncc magnitudinepar ullu in toto SuedorumregnO 
reperituriuicifsim Reualienfibustamqua (ibiiam fubiedtisgratificari uo/ 
lebat.Conabiitur aut illi mercatoribus Germanis iter mari prxcludere,nt 
peruenire Narua poifenr, quae iam Mofco parebat, & cSmerciaprifcacU 
Rufsis habere. Hoc confilium eo' fpc<flabat,ut cum mercibus fuis ReualiS 
petere cogerentur, easqj Reualienfibus uenderc:qui deinde cum Mofcis 
contrahendo,lucrum aliorum labori fumtuicp debitum interriperent.lta> 
queSuedus rem fuis grata facfturus cladem inftruit , itinera mari obdder, 
Lubcccnfibus Naruam profecturis contra fidem datam naues cum merci 
bus eripit.Famam inde fpargit.cfie repertam in eis magnam armoru uim, 
aliarumque rerum ad bellum gerendum idonearum, quas Mofcis uendo 
reprarfenticum totius Chriftianx reipublicx diferimine uoluerint.ldem c 
Ericus iam Fridericum quocp Danorum regem iniurijs quibufdam irira- 
rat.Quamobrem inter hos inito fcedere bellum Suedo denuntiatur. Sub 
eius initium Ericus Ioannem germanum fratrem, Finlandix ducem , quo> 
cum nupta Polonix regis foror erat,nocflu nihil tale opinantem in Aboen 
fi arce capit,& annis aliquot deinceps in uinculis habet.Ea de caufa Polo> 
nus etiam Erico bellum indicit , qui nihilo magis territus infolenter admo 
dum multa defignat,uno eodrmcp tempore Briranix reginam , qux iam> 
pridem ipfius coniugium afpernata luerat , de nuptris iterum folliciV 
tat, & Philippi Cattorum principis minimam natu filiam uxorem po> 
frit. Quare patefa&a, utraque prxterfpem excidit, & Philippus fili* 
am fuam Adolfo Friderici regis , Suedorum hoftis, patruo in matrimor- 
niu collocat. Tade Ericus licloris(utaiut)Stocholmiefis filia , ex qua iam 

fobolcm 




DVERS. FINIT. lij 

A fbbolerti concepcrat,uxorem ducit: & eodem tempore de fratrum ac prsc 
Cipuoru c nobilitate uiroru carde confihu capit.Eo animaduerfo a’ fratrib. 
opprimitur,^' carceri mancipatur . Ioannes (quem antea captiuum fuilTc 
diximus)primiimfercgnigubernatorem,deindercgemnuncupat. E - 
iufdembclli inter Danos&Suedos initio, Ericus dux Brunfuigius cum 
XX peditum lignis.quxadiuncflas equitum copias habebat, occupata 
Varendorpia,Monafterien(i epifeopo, cuius id oppidum erat, CC1DD 
CCIOO CCI33 CIO Cio numum aureorum cxtorquet,indepermedi- 
am Saxoniam , Megalburgcnfium Sc Pomeranorum agros , in Borufsia 
contendit- Vbi quum Borufsix Dux Albertus,ipfius fororius, ab amnis 
Viftular traiccfitteum arccret,cum fuis pedem refert.Hac expeditione fibi 
nuntiata, Polonus Chriftophorum Mcgalburgium, Archicpifcopum Ri 
gcnfcm.quiGuilelmoBradeburgio fucccilcrat, in uinculaconijcit. Num 
aliquid interhuc& Ericum Brunfuigium tractari fubolfecerit.inccrtum. 
Hoc modo multiplices rerum mutationes in rjs locis, non admodum ma. 
B gnis(ceu diximiis)tcmporuminteruallisfcmctcxahjsalia: uelut excepe- 
runt. Ad Mofcos redcamus,quorum bella praecipue nunc exponimus, 
quamquam hactenus indicata no prorfusab infhtuto noftro funt alie na. 
quippe de nonnuUis horum exorta funt quardam quali difeidierum feini- 
na.quibus arreptis Mofci ulterius progrcfsi funt. Eorum principi mole- 
ftilsimum erat, Liuonioruin maiorem partem Ptilono feadiunxifle, qua 
cum gentenecipli.necmaioribus eiusumquam conuenerat.ItaquePolo 
num bello perfcquuturus,quifuos hortes declaratos in fidem patrocinia 
umejj fufccpillet,coa<£lis fuorum ducentis millibus,prxtcr ingentem Tar 
tarorum manum, Liraaniar fines ingreditur,ad oppidum Polozicoum re 
<$a’ tendit, copias fuas quinquies non folum nullo cum fruiftu , fcd etiam 
magnodetrimento irrucreiubet, tamdemep fexta uicc capit. Excaptiuis 
prxcipuiuincfti cathenis ferreis, & Mofcouiam abducit i: ceterorum ad 
CCiDD CC 13 3 incerfedti:urbsipfa flammis iniectis cremata- Sub ini- 
tium harcanni c i a J3 lxiii acciderunt. Nec Polonus fuisopem ferre 
C potcrat.proptcrdcplorandaseiusregnidifcordias. Et erant praeterea t.i 
fuperbi Lituanorum animi, ut a Polonis opem implorare nollent, qui ui- 
cifsim rogari uclle indebantur, ut fuccurrerenr. Magna per omnem 
uiciniam difcurrenribusTartaris atque Mofcis damna data. Quum 'que 
tamdein Nicolaus Radiuilus Olichae Dux Lituanorum faris magno c- 
xercitu inltrucflus.holtcm aggredi uellcr: cefsitille, fibiquematurcCofu- 
luit.Secunduhaec Polonus uicifsim cogitare, quo pacto uires Mofdfran 
geret, & recens illatas fuis iniuriasuindicarct. Ad hanc rem percommoda 
le denique obtulit occalio. Notum clt, ac iain ante fsepius a nobis indica- 
ttim.perpetuisrxcurfionibusuel Tartaros a'Mofcis,uclMofcosaTarra 
ris uexari.Quum hi noiinihil fractis uiribus,paulatim futurum uidrrcnt, 
utMofci iugumfubirecogcrentur, cui fciamununi & alterum nationis 
fuxregnu fummiferat:Turcasarcdsedosltatuunr,qucadmodu &ann6 
CIO 13 x X m fecerant.quorum natiomaximeMofcis citforinidabi 
lis.Turcarum Impcraeor haudmuite' pohcctur auxilia, folii hocrcftabar, 

ut 


I 


216 DE BEl. MOSC;^ 

tit quo potifsimum itinere proiccti T urc;r Tartaris fefe eo."! fugerent , di- A 
Ipiccretur. Placet ai Polono rege Tureis confocderaropcccndum,uti> 
tece/s per fines fuos concederer. Hocabsrege Molcis infenfo non dif- 
ficulter impetratum. Igitur ex inferiore Pannonia perMoIdauoruma- 
gros Tureis tributarios, larifsimosque Podolia: campos, qui ad impe- 
rium Poloni fpctftant.profedta Turearum 1033 C C 133 CC133 
C e I o 3 Tartaris opem aduerfus Mofeos ferunt,eis'que magna clade ad- 
fcdtis.munitiones quafdam occupant: quibus quum prarfidia fatis ualida 
impofuidenc , eadem uia qua uencrant , Pannoniam repetunt . Veru m 
quia per Podoliam redeuntibus, magnae folitudines peragrandae erant: 
ob commeatus inopiam maxima pars eorum cum equis perfide dicitur. 
Fadfafunt haec anno C i 3 13 L X I X. Quo ipfo tempore Mofcus, ut 
adfiniratibusChriftianorumprincipum resfuasconrtabiliret,cumHol' 
fatoruduce Magno, qui Habfelefcm 8c Ofelcfem ditione tencbat,agere 
cepit de cocrahendo inter ipfum&fororefua matrimonio, cui daturus in 
dotem edet, quidquid oppidorum , arcium , agri Liuoniorum in finibus 
occupallet. Conciliatae funt deinceps eo' facilius inter hos illae nuptiae, 
quod Magni pater Chridianus Da n orum rex cum Molco foedus habue- 
rat, id quod a Priderico rege Magnoque Duce fratribus renouatum erat. 
Idem Magnus aliquanto poit Reualiam quoque folerter occupauit,8f 
eictftisSuediseamfuiiurisfecit.Hocanno Ci 3 13 L X X accidit.quum 
proximepraccedcnti Petrus Muccus&MattharusTidemanus cognatus 
mcus,Danoru Lubcccfiumqj clafsis imperatores, lingulari felicitate por 
tumReualicnfcm prima aurora perncbulaminuafiflcnt,exhoftium clade 
maiorem nauium partem ingenti cum pecunia, fupellcdfile bellica , mer- 
ciumcp copia fecu auexidcnt,rcliquas numero ad XXX exufsident . quo fa 
<flo,non parum hortis imminutae funt uires, qui artuto cofilio pace expete 
re fe fimulabat.ut fub induciaru praetextu arcefsitis c Liuonia copfis , no- 
ftros imparatos obrueret. Diximus infigni damno Mofcu aTurcis adfe- 
<Ttum fuidc. Quapropter ablegatis ad Polonu fuis hominibus , cu eo gra- 
uitcrexportulat,quiTurcisChriftianinominis hoftibus adfeinuadendu 
per Podoliam eundi poteftatefecidet. Polonus contra queri quu de alfis 
prifcis,tum recenti porifsimu damno,quod ex uartationc Polozicoi & to c 
tius agri finitiniiacccpiiTet. Multis atftis ultro' citroCp,tande ad pace ineun 
datnanno c 1 3 i 3 lxx c5uenitur*PoftuIataMofciha:ccrant.Primum 
ne Tureas Polonus deinceps iter facere per ipfiusimperiu contra fepate- 
retur.Deinde damnu datu refarciret.Tcrtio',filiu fuum ad fe recipcret,ar- 
bitratu fuo morecp gentis educaret,ac fucccdorc in Polonia: regno Litua 
niaecp magno ducatu defignaret.His fe conditionibus pace fadluru often- 
dcbar,qux niG reciperetur, dira quxda minari uidebatur. Ad ea Polonus 
primum refpondcbat,uclle fe uicifsim toties illata fibi damna prxftari. 
Quodaut filiuMofci attinear, eu fepropterea fibifuccedorc nodefigna- 
turu.cp in hac ptate.qug fatis adhucucgeta fit,uxorc alia ducere fobolisgt 
gncdg cauda cogitet.MinisMofciufcp adeo' feno terreri, utfi quidebel 
lum quam pacemalle Mofcumanimaduertat, maiores ctiamTurcarum 

copias. 


V 


9 

H D V H R J. FINIT. ii* 

A copias, quam nuper,in eius fines fitimmiflurus. Hoc modo quum pax 
certa conftitui non pollet, faltem ad indutias uen tum accepimus. HarC 
nos de bellis Mofcorum , & finitimarum quarundam gentium, cxponen- 
dabreui commentario propterea duximus: quod pleraque, recentiora 
praefertim , longius difsitis nationibus ignota , liberali pra*ditis in- 
genio , rerum que geftarum apud exteros ftudiofis haud iniucunda le- 
Su,& aliqua ex parte frucfhiofa quoque futura confideremus. Suntc* 
nim in his exempla nonnulla, qua: uiros prudentes de maximis re- 
bus commonefacere poliunt. Noftram quidem operam at- 
que ftudium le&ores aequi bonique facere cupimus, 

& omnino fadluros fperamus. 

FINI S* 














rervm et 

OPERE 
|B batesduotaniiimm 
Mafcouuu.Prwres 
autem plures 18 .4 
j Abbates m M cfco- 
uuiaAnhimidrita 

dicti »»•* 

Abbatum Mofcouuia nomina xt.b 
Abdelanuu Alcge fujfedus 9 x.a 
AbrakrmmCazanenfiumrex yi .6 
Acbasctuitas «S.f.ioo.c 

dconrrum 

decubandi modus a a. a 

accufationcs quomodo peri folits 
fi' 

Adolpbus Holfatorum dux »i| c 
Adrurtus papa S l -C 

adulterium 4 8 -4 

adultcrij poena x 6 .c.io 9 .a.xc 4 .b 
a&Mnmij narratio 6, c 

Agis , patra eonplio acquicfcit 

fO».< 

Alfcd , aliis Moncaftrum , 104.4 
j TlircK occupata ia 

Alba ai Thijram fl.fitd xcic 

Albertut Yndcruus Borupit dux 

312.4 

Albertut biarchia Brandcnburgm- 
ps nSa. iii.c Briam Brunfui- 
gium i Vi llutf traiedu arcet 
* 315.1 rrgi Pobnia fubicdus idr. 

c. 111)4 filis cum Pobno beba 
me 

Albertut Megalburgius dux iu.6 
Albertut Saxon u dux m Pripa 6 ri- 
lumgcrtt 10 6 b 

Albus lacus 77. b cius (onguuio 
crUtuudo ibidem. 

Alce lio.C 

A!cK!piTjrtjrorumrfX 83.4 
Alega Cazanenpum rex 91. f 
Alexander Magnus dux Lilbuanie, 
aloanntBaptij profligatus 70. 
4 rex Foloute declaratus 

10.4 

Alexandri pipa bulla de R (mimo- 
rum baptifmo $ 8 .i.c 

Alexander Polo norum rex n.<.io(, 
6 .io 5 . 4.108.4. cumfoceropa- 
cem facit '°- c 

AlfXJiiiri Polonie regis perfidia 

Alexandri <tr£ 67.4 

Alexandro Helena loannis Mofco- 
111114 ducis filia nupta xt-b 
Adtxandra hgchnis foror ibid. 


V.E RBORVM' IN HOC 

MEMORABILIVM INDEX. 

Alexius uir fandus 6jJb aqua cthdr apud Vuaraditw ttU 

AlexiusTburzo •»»•< aqua lapide fcentei xtsA 

Alpium fiuuij celebriores, Rhenus, aquarum quahtai unde '«5-« 

Padus ac Rhodanus ' ««»4 aquarum mundano t„.d 

Altcnburg ttt.b aquas mHungana ex ferro cuprum 

Altinum 5 se f“ m . . . £\ e 

amicos habere , bonum : fe d miferos de Aquis Hungaru admirandis e 0- 
efje.qui his uticogumur Hr.4 mentatiuncula 178.« 

Ancyra Galatia urbi ■ ■ t6i.c Arabonfi. ptolemao Narabo, nunc 

Andreas Alexandri dux yc Roba dicitur 178.» 

D.Andreas dpoftolui, quibus in locis Aranyas xi 9 .o 

pradicarit , era quo fit crusifi- ara Alexandri er Cafans 6yA 

xul iy.a Arbufiiach ‘17-4 

S.Andrea miraculum 7«- ‘ Arcbiepifcopi m dominio Mofd 1 1. 

Andreaa Czeladin Mofcus • **■* 18.4 

Andreas loannes dux Cbiouuienfis Arcbicpifcoporum cledto xyjr 

ttC • Archimandrita »9.» 

Andreas cr Demetrius filif Georgij, Artbmandnta cr cpiftopiquomo- 

cur Mofchouuiam obfcderint 8.c do eligantur x6 9 .i 

Anna 7.4 lagrllonis uxor ll.c Arcus Mofci 49 * 

Anna lanufij Mazouui* ducis con- Argamak "*■* 

, unx n.b argento Mo/ci a centum annis uluit- 

Anni Michaeli duci Lithuuanianu- tur f-b 

p,a . • 34.4 Ariel fluuius 7°-» 

Anna jYriniridi Romiliorum rt- Artauidbqfl. »x.a 

gis,crc.uxor,tiuscpUbcTi, cr 0— Artach *s* 

buus • 11.6 Arihoteln EoBomoi/if >«s4 

Anna Sopbid, AlbcrtiBrandcnbur- Atheck Tartarorum rex M 

,, a F . 114.6 Afopb duitas aq.a.ion.e P «* 

Amdafia Bafilio duci Mofcouuia Tanas dida 66. c Turcistribu- 
in matrimonium collocata 13.6 t4T(4 ^ e 7*4 

Amulta Viioguslio Stolpcnfium du- Afoph emponu nobilifiimum 4 t .4 

(i nupta »4 alpreoloriMpeUes 60.4 

animalia cuiufcunque generis m Affath claudus 88.C 

Vuotgka regionem introduda, Aflrichan emporium 95.0 

colorcmfuuminalbedincmnu- Adures »70.e 

(jrf • 7 6.6 iHrimmlumfutorium it4.c 

iUimium (4m pracipua <89.4 aues,anmaba,crc.fuffocaU u.c 

annona mira caritaa in Vuolochda Auguda VumitUcorum ai Lyctm 
prouincia 7o.C fi. _ 

innerum qualis apud Mofcol com- AugufUacomitiaimpcrijxip.c.xxxe 

tx.C 
»74 
«7.4 
165.6 

|l4 


putatio 1 70.4 iw mnepotemmiuna 

»'»-4 Aurea anus, idolum 

apparatus Hofciexercitus 96.6 «urros Mofcum non cudere 
apparatui menfarum deferiplio a- Au /hia loca 
pud Mofcum 118.4 Azovm emporium 

Aphgafi populi toi-4 4%ymtt abftmcndum 

aqua benedida 4> e ___ 8 

aqua ai arcem Pileg, fupernedidd- Tj* ,r< 

Uns^conttnub durefeit 106.C JJ Bituiui Mofconm 
aqua comitatui Barfienfis , undefa- Btmocij araubrrma 
porem amittat i« 4-6 Baiaxftts Ottomanus 

aqua u iridis, ex qua chryfocolla coi» baleares _ 

bgitur ad oppiduBifiricii H4-4 Bjlihfiim mirf >.4 «anifiuino- 
aquauttaapuiMofcos «» * ^ tl/ ^ 


<».* 

49-« 

ioi-4 

85.6 


ba/ei fandos pueros ter aqu mergi 
>7 b totos mergendos jic 
bag' ifnutis [aeramenti firmi i 8 8 
♦.ifin/ima Rutenorum iye 

B.ira.k Soluti ioo b 

Barbare Sigifmundi PoL regii uxo- 
ris mori xi b 

barbam tota Mofcorm principem 
nunquam radere no i 

barbanca [uperbii m< 

Barma «9.10 b 

Barmai torquet »*< 

BamabaeBcl e\re 

Bxrni ‘osb 

Barptolomaus mctropolua uir fan- 
dus 07 b 

BartbuscaSnim '“a 

Bafiliski Vi e 

Bafihus m i 

Bafihus Bielski ala 

Bafihus caciu dux pa.osb 

Bafihui Laroslauiuki u se 

Bafihus Confiantim a Tartaris in- 
teremtus 87 c 

Bafihus C zirpacb oppido qucmo. 

do potitus 61 a 

Bafihus Dem etrij Tartaros eieeit s a 
Bafihus dux fidus, mox eqcilur I b 
rurfiu rejluuitur,iiem rurfwi op- 
pugnatur- ibidem 

Bafihus Mo/c . princeps modernus, 
primus peditatu cr tormentis 
ufus fo a 

Bafilm, qui ej Gabriel, loannis fi— 
lius,ciufdemip tyramk 6t .69 a. 
10 6b 

Bafihus loannis a Plctemburgio ni- 
dus 107 a cum eodem pacem init, 
ibtd.c tmlandum aggreditur 110 
a item Utuamam 108 b pacem 
cum Volonis facit 109 c Polonos 
umcitxosa Tartarorum 10000 
leditiooeSmoletzko duitate per 
proditionem potitus 70 c.io» b 
Bafihus m Lituanostxemtum mit- 
tit « ab 

Bafihus cr Hichael Lmlzkij 16 a 
Bafilius Magnus dux, Demetri/ Ma- 
gmfucceffor 638 

Bafihus prmcepsBiele.quido ai lo- 
anni patre Bafilij dejecerit 71 e 
Bafihus SemecxitZ 9 a cwrmcar- 
serem coniedus 69 b.c 

Bafihus Smolcnlzko s o b 

Bafihus Scbniski <4 b 

Bafihus Tartaro Sb 

BafihusTretyackDotmatouu 14 1 
Bafih/ miquiiaa cr duhitia 99 a 


INDEX.' 

Bafilij er Theodori acerrimi Ctn- 
greflio it imperio fqc 

D.Bafiiif locus de Euchari/Ui 197 b. 
198 8.100 a dc animarum ex 0 reo 
Uberatiene 103 b 

Bafilij patrueles Mofco fe tradide- 
runt to c 

Bafilouugoroi <J4 

Baffa 1*4^ 

Baffa Mabometb 180 i 

Bajfahck Mofcorm 496 

B athi rex 7 c. 86 b ab VulasUuu 
Hungarorum rege oecifm 87 c 
Batmajja Soltan 91 c 

Bauarue oppidi t}6c 

B ebeid Cban 100 8 

Bccafl. tui 

Belli origo pl eruhiji ex conubijs 10 1 
Belugapifcis 670.990 

itnfm *n c 

Beodnttz «4° b 

Berbetomagum VangionSurbs »0 j « 
bodir Hormatia dida. ibid. 

Berdebeck Tartarorum rex 8 8 a 

Berfemani 

Berefina fl. 1 1 e. ioj 4 . 141 b idem, 
forte antiquis Boryflhenes. ibid. 
Boryflhencm mflutt 1094 
Berges, NoriiiiUfgn duitas »ts 8 
Bcfcbnafl. 'db 

Bethaopp. . >}9* 

Bt tuuna fl. »44 b 

Bicij lacus 75 c 

Biela principatus, oppidum cr arx. 
10 8.71 8.1(3 c 

Bidi i.c Bielaribitzi 67 c 

Bieloiefero prmctpatus 77 8.78 c. 

oppidum erane 77 b 

Biehkoopp. 141t.117c.153 a 
B ij,dux 103 b 

Bifcbouu oppidum 144 c 

Bi fons iubcr.Vrocbs 1 09 c 

Bifonlisformadcpidi ani 

Btfontiumuenatio Jio i 

Biltncia opp . Germanis Neufola 
18 6 a 

Blafius (uum iter ex Mofcouuia in 
Daniam narrat 118 c 

B lui leropolcbi intimus cofiharius 
demterfldido dommofuoaVuo 
lodisncro [olhcitatus 6b eiusifi 
perfidia ibidem. 

Bobransko oppidum ad Boryfthc. 

nem toq.e.sosi 

Bodrogus ubi Tibifco mifceatur 190 
BogUtbuuaniifl- ibidem. (8 
Bogfl. 10 9 a 

Bobtmi »8 


Boii ri nobitet Iri 

Bona loants Gtltaclj i forda F.ijS 8 
Boranetz 99 1 

B orss ' 64 

BoriJKl diuos relatus, crfdctr d 
dies mfittutus 78 

Borwcr Qhleb fratres mter fanSot 
relati , r8 

BoriJ magnus dux 71 4 

Boris VuolodhneriT . r 8 

Borofouu »4»8 

Bonfouuopp. iIt.iojf.iji 4 
in Boruflta equitum Teutonicorum 
collegium abohium :ii 4 

Boryflbenis fons, surfus, oppidi 7» 
a.b.ortus i*t c 

Boryftbeni adiacentla oppida 718. 
104 c 

Boum plus qioimlo miUia per uiam 
Viencnfcm ex Hungaria m Ger- 
maniam uno anno effe ada 149 4 
Brasliuu 1394 

Brensko oppidum 108 

Bretfchauu tij e 

Brieshopp. cum caflroad Bub /fu- 
mum 14K.U18 

Brill IJ 04 

Brod «404 

Brwu «r74 

Buda 8t c.a Solimanno capta 1478 
Buda encomsm itu. unde conditi 
1814 

Budenfium tbemitrum enumeratio 
ala iefcnptio «79 bx 

Buhfluuius 137 f «414 

Bulgaria 18.878 

BulgariPolouuziC Czudi quando 
baptifandi 3*4 

Bulgarorum anhlUtis locus de Eu- 
cbanftia 1968.1984 

BuUa Alexandri papa, de Rhuteno- 
rumbaptifmo 38 4 

C 

C Adaytnouu «I»* 

Cafaris ara *7* 

Cajarem Romanum non fe msiortm 
efje, Mo/tum exifii mare 17 4 

Caffa Ligurii colonia , Tartaris [ub- 
ieda « <l < 

Cainouuoppidum «°4^ 

Calacbafl. «4°* 

Calami populi •** 

Calcaria Mojcorum 49* 

Calidorum jbntium cur 48 Homtro 
nulla mentio fada fit «9>* 

Calkafluuius *** 

Olor Mojcorum *•* 

Camrn B olftboi »* * 

Calufiz* 


f.z, 

1* 

C ruetzopp. 

1;. 6 

Candidi Uuc paludes 

isee 

Canis immundum dnimtldpud Mo- 

1*08 


Canes pro iumenlis 


Canem ad uenationem No fcidktn- 

dorum mos 

U«4 

Canoncr loannis Netropoite 

• d»i 

ditius efl Propheta 

«} c 


Cantilena feptm i Rbutcnis repttita 

20 C 


Capha mfignis urbs.oltm Tbeodolia 
ditia ioifc.4 Tureis Gcnuenfibus 


adempu 

ibidem. 

caput S.laannis 

tota 

capite pletienii 

»4 

upitd equorum <pud T irUros m 

dchcijs haberi 

89 t 


Carolus V .Imperator tib cias mors 

U)& 

Carpatus mons 17S b 

Carpiones 4 nonnullis Cyprineiuo- 
tari 190 e 

Caftn to b 

Cofani reget 4 Moloebh uitii 1 1 4 
Cdfanlj iii b 

Cofanum Tartarorum opp. t 6 aa 
Ca/imtrus ■{ 4. Sarmatarum rtx 
1 o 6 4,108 4 

Cafmirifiiqfex ud 

Cafma fluuus 8t 4 

Cajimouugoroi opp. ad Occam 454 

«7C 

(4ftorum prllei 60 b 

Coflromouugoroi ciuitaa em ca- 
fbro >46. eiufdnuip nomutis flu- 
uiuc ibidem, 

eaftrorum locus 51 4 

catorum domeBicorum palles to b 
Citharista Polonie regmd 21 b 

Catbarma innupti obijt 24 b 

Catbaynt populi 164 b 

Catbayum ciuilM \Sn 

Cattus princeps aptui u 9 c 
Cdziitrx oblidetur »84. intendi- 
tur 96 c 

Cdxtn regnum , eiuitid cr aftntm 
eiufdcm nominis 91 b 

Cazan.oUa cuprei bullient. tbiJ. 
CiZtna ft. 96 c 

CiZinenfcs Ttrttri s6c. fundo 
4 Hofck defecerint 91 d 

Cdzenen/ium contn Mo/ios tr/- 
lum gib. eorundem ttratige- 
md ibidem. 

Ceculi 187 e 

ceremonia Mofcorum tsb. Mo- 


INDEX. 

fci principis in cruce deiuretd 
*»5 fc 

ceremonie cum pileid 10 b 

cernis Loppos pro tumentis uti utb 
C htnjrex Si 6.103 6 

Cbernot i Venetis chsrfos appella- 
ri te 

Chdzinenfes fub M ofcii 91 b 
Chclcalcch Cazanenftumrcx. Aid. 
Chidir Tartarorum rex 18 4 
Chiouuid uctus Rupte metropolis. 


1 4. 71 6.104 ^ 


Cfciouuia Icropolcho traditi 

84 

Chiouute idoli 

4 C 

Chiouuie mo nticulus 

IO46 

C blcb Vuolodtmeri F. 

7* 

Chleb m iiuos relitus 

Aidem 

Chlinouudopp. 

«46 

Ch topi 

4J>< 

Choitilouud 

1414 

C borontani 

2 c 

chorei certaminis genus apud Tat' 

laros 

90 4 

eboree 

144 

Cboruuati 

2C 

CbnpunusDanierex 48 4 

. 21$ 4. 

21« 4. cius mors 

221 C 

Cbnflirrnus Dante rex .regno ete- 

tiuS 10«4.12|C. cius 

morf. 


Chriflopborui epifeopus Labdtenps 

ll 6 6 

Cbriflopborus Mtgdlburgius 111 b. 
8146. m umcuU conictius 
icjd 

ChnHopborus Rigenfis archicpifco- 
pus >>4 4 

Chnflophorus Schiilouucczhi a- 
ftcilanus Cracouttnps 1416 
Chrtuutlzi 8 « 

Chryfoccllaubi ex aqua colligi fohtd 
18« 4 

Cbryfo/lomus Columnus 116 e 

D.CbryfoHomi locus de Euchanslia 
1744.198 4.200 6 

cibi genus in inanio maiori isr 4 
O/sipop. 101 4 

CunbncdCherfonefus 1144 

au. ‘lui Mofcorum 51 c 

Cirutopp. i4 

Ctrcapi (eu Cibi populi , nec Tureis 
nec Tdrlaxu parent 1014 
Circepi 716.1034 

Ctrcap oppidum tote 

Qrpach oppidum dd Occam « 7 e 
Ciirafcan 100 6 

Ciara uaflic , uu/go Tsuudf 137 c 
Claudius Aubcrius Triunturunus 


«98 6 

Claudij cardinalis Cui fani X 1 1 que- 
/iicnrs Greeis propo/ite 106 i 

Clerici cirmbus abftinentes 29 e 

Clc[ma fl. «4 6.i« 6 6 

C/m oppidum dd fluuium lanuga 
■41 6 

Clobutzo tso a 

Cloppigrod 784.78 4 

Cobt lagord iste 

Codiiculu baptifatut 91 c 

Ccrlr/linas pap4 n4 

cormilcria non confecrdri 41 c 

dc Corna Dommi, Grecorum /cnirn- 
Ira 19« 4 

ccrftus Mo fcieus 49C.111C 

Colchis 0 lim, que nunc Cotulis ditid 

■ 01 4 

coloni V I dici in feptimdnd domino 
laborant ts 4 

Colpaack 4 <5 6 

Co/uga opp. 4 8 6 

Collige prepdij. Aid. 

Coltnogor caftrum to 6 

Co/mogora proxima Mofccuuie re- 


gio 

»«|C 

Columna opp. ti.6sb.t7 e 

Comaromenfis arx 

i8u 

cometa portentofa 


commendatores 

**$< 

comites 

»7> 

communicatio fub utraty fyecie 40 b. 

200 c 


concilium generale feptimim 

306 

coneionatonbus Rutenos 

C4rrrr 

4.1 e 


contristo Rutenorum 

afo4 

de Confefiione, Grecorum feMcntid 

2034 

Conrad SuuartzuexiHifdr 

uti 

conflentia rttii 

18 b 

conftlurij 

4^6 

Confammopclis cur Czarigrad di - 

tid 

16 b 

Con&antinus dabitur 

toc 


CoHantmus Knrs Oflroski 10 4.11 c- 
10« 4 

Con/lanlinus o/lrecfcius Polonorum 
dux 2084 4 Mofco captui. Aid. 
Mofcorum 7000 cedit 20 9 4 

Con/!aniini Ruilicni copiarum ducis 


ciptiuitu 17*« 

conuiulf apud Mofcorum principem 
appdratus.crc. nl d 

Coporoidfl.Vdrx 7 *e 

Coquenbupum opp. 2144 


Corclafl. eiuitid , cr prouincid 7« e 
r4drm cr regi Suueue , ef 
x 1 principi 


principi Oofcomis tributaria 
uso 

Corcfte 4 * 

CorftMum 6c 

Corfula Mofcouuie ditio itpc 
Corfira opp. «*« 

Corfir* dommm quaaSlutia captus 
68 4 

Cor/iwi 7 «• Grain oppi- 
dum, di [tptcnnim oppugnatum 
7e aCon&antmopoluanis reflitu 
tum 7l « 

Corftin opp. eum caflro 141 « 

Cofatzhij Tartari iooc 

Cojeros , tributi nomine primum i 
Rbutenis o/freolorum pelliculat 
a# je 

Coile opp. 151 c 

Co/ 5 m ceflram ollm Kn« Vnentie 
diflum lj 4 

Coflm /L 81 c 

Co/Jiim 47 b 

Cotulis nutu , que siis Colchis 
101 4 

Cotilnitzopp. 14 c 

Coloreo fl. 78 c 

Crt® pegin »4sb 

Coizko 117 c 

CrdtouuU repi folonie caput. ibid. 
•1.1444 

Cr4l,Kyr«n,KoroB,mc i«< 
Cre/04 <0 4 

Crafno ScHo »41 4 

Crcmij ui4 

CrepitZAOpp. tfo 4 

Crcuuaopp. >416 

Cromolouu t>o 6 

Cronon /tuu. iojl.r.107 4. 

ut 4 

Cropiuuafl. ub 

S.Crucisexaltatie 15 b 

cucumeres (tlfi \% 9 c 

Cumeri idolum 6c 

Cup 4 fi. 1014 

cuprum ex ferro aquarum ui 

i»8 C 

Cures Pkiztnigorum princeps 
*b 

Curio mercatorum apud Mofcos 
spb 

Omnes *ub 

cyprmi.ccrpiona tpoc 

Cytracbaurbs 11« 4 

C zarjrex i64.tsb 

Czarigrad.regiaurbt 1 6 b 

Cvrtmjfe populi »4. colim Mofco, 
nunc Cuvmenfi regi [ubiefli 16 b 
Cvremijfcfupenores 64c.lt b 


INDEX. 

C xeruifL 141, 

C^trnig int 

Cxerntgouu opp. t, 4.70 b 
CzcRochouu momfterium tsob 

Czilmefl. tib 

Czsmburgit Arnefli Andrie Arcbi- 

ducis uxor 144 

Czircbofl. 81 b 

Czubifcbi 71 b 

Czudi quando baptizandi 364 

Czudin,crCzutzbo locus ysc.o 6 a 
Czutvna 141 c 

Czunckbac 85 c 

D 

D Aemoniaciscr mente captis 
an [aeramentum dare li- 
ceat 1 s b 

D ama fus papa 314 

Danit regnum infulis maxime con- 
flare 1140 

Daniel Mctropolitabyposrita 170 
Dantifcum 114 b 

Dafuoidolum 6c 

Dauid Chlcb 7 b 

Dauid Scotus regis Danit Orator 

U 74 

decima Rutenorum propter quid ht- 
Situtt 4 sb 

Velina 1 spa 

iefunHorum apud Mofcos nequit 
atque fcpulturt 187 e 

Dememus Bielski contra Tartaros a 
Mofcis mijfue 03 a.ts c 

Demetrius Danielit 79 c 

Demetrius ioannia F. 9 b 

Demetrius magnus loannis fucccjjor 
6)b 

Demetrius Magnus dux Mofcouuit 
704 cius fUij tres. ibid. 

Demetrius magnum Tartaroru rege 
nomine Nlamaij, bello uicit 8 4 
Demetrius Pitiuuolo dominus mifere 
perditur d Bafllio I oannis 6t c 
Demetrius aRomano pontifice Cle- 
mente vil Rom ebonorificeex' 
ceptus s6oa 

Demetrius Knes Bielski «8c 

Demetrius Micbaelia Dux I* 
Demetrius pater mumculii mortuus 
60 b 

Demetrius Semeeka >4 

Demetrius tertius legatus ut e 
Demetrijlaus i[Ki«oc 

Demetri j filij nequam m iferrima for- 
tuna 69 b 

Demetriouuitzoppidum or caflrum 

TOC 

Dengo J6 c 


Derbl oppidum Liuuenle, Vjttb& 
msluiyouugorodappcBatu 11,4 
DernifoTurcorum qui iiob 

'Jefienfem fodinam Tranfyluame, 
omnium ege tltifOmam i8 7 b 

Ddnafl. „4 

Dfltmiszafl. it 9t 

Deiutnodo J7C 

diabolicaTtrlstrorum opinio 70 c 
diabolice deceptionis exemplum 
»44 

Diaconus in Mofcouuia nullus , ni/ i 
coniugstus.confecratur >8 b 

dies maximus Bergis, c r apud Dront 
X XI l horarum 118 b 

die fcjb an aliquid occidere liceat 

DiKilopporipopuIi . qui /criLoppi 
funt, ad Dront 1184 

Dioecefes 17» b 

Dista ij S c 

dtjjeminatio 1 4 

Ditmarfi ab Holfatorum princip.de- 
bellati ait c 

Diuidna fluuiorum totius Septentrio 
rus longe ampli fixus r6 j c 

Dimitriouu ciuitas cum caflro. 77 4 
diuottium 470 

dtuortium celebrans, quomodopa- 
nitebit s6 4 

Diucrnm cultus 4>c 

Dnieperfl. 710 

Dnyepersko pagus. ibid. 

Dobrina s* 

Do brouuna opp. 104 e.ill c tfib 
doHorci Rutenorum 4» 8 

Dominicam oratio nem paucos Ru- 
tenos [cire 40* 

Don, Tanais R utenice 66 1 

Donco locus obfcuri deferiptus 6s e 
Donctz Seuuerski 47 b 

Doporoski 119 b 

Doros heus ttsb 

Dorpatcnfis ager a Mofcii uaflattu 
no c.izi 4 

D orpatum opp. 111 4 .HJ b.114 * i 
Mo fciscaptm »>« 

dos apud Rutenos 4 76 

Dregouuici K 

Drcuuhani. ibid. 

Drifps U ? 6 

D nfuuet ij 8 c 

Drogobufch caflrum b.13 0.1410 
oppidum crarxad B oryflbentM 
n 4.71 b 

Droboinutt «4» 4 

Diutfk. ibid. 

Dfcbomo demus poflarum >4‘b 

Dubne 


batiufl. 

Vuelli petitio s(a exemplum. 
Aid. 

duellionum ferrum 
ii Duellum enaturi 
Dutu.uide Duumi 
Duneburgenfis arx 
Dunenburgurbs 
Duumi duitas. fiuuius,taeus, proum 

eii 7 »c. 804. tu. ii pu i— 
dem i Lithuuenis Dunam,abahjs 
Turantum o r Rutonem noceri, 
ibidem. 


m 


4 b 

I bii. 

»>l i 
7 »C 


Duuiru Rutenis duo uel bina [ona- 

re 

80 i 

Duuerenbutig uiUs 

»40 d 

Duurrfchak opp. 

14 H 

Duuetma 

g 

S 7 C 

T,* Blingsopp. 
■ sEhfabclha 

Uid 

ub 


E hzabrtba, F eridunii regis R om 
filia cr uxoris Sigifmundi regis 
Polonia obitus nk 

EUend uoc 

E ngroneUnd prouincia to b. » + e 
>2o b 

EngfllcmonsHeluetie,in quo mira- 
btlisfins e 

Epifcopi in dominio Mo/ci odo iS 
acoromnomma aic 

epifcoponm officii 4! c 

epifcoporum prime fedes 79 b 
epifcoporum ueftes, officium tot 
tpifcopos cligcniimoi sto a 
c juiiam fijipbri/lorimi uirlus 107 
c.ioSe f 

equi natantes tu t 

equi MofioriM 49 b 

equorum capite in dclidjsbabni a' 
pui Terterot Aid. 

equorum cefiratorm apud Terte - 
ros ufus in pugna jo& 

'tqumrnnlac tyb 

Erat Ice fi. toti 

Erafmus ex Betbmenorm fimilia, 
potationi maxime deditus 44 e 
Eremita 10 e 

Ericus duxBrunfuigius tiib. mi 
Eorujsum 'muedere prohibitus. 
ibii.Vereniorpiem occupet, Aii. 
Ericus Sueioru rex m ce fiatnbus 
capitur 11 st Britannia regina 
nuptias emb itt 14. c. loennemfie 
trem cepit, ibiien. hfloris S(o- 
cholmien fis filiam uxorem ducit. 
Aid. Lubecenfium neues perfidio- 
(c ffioheit.bii. b Pcmouum 0 ccu- 


I N B B X. 

pat.rurfiuq, amittit. Aii e Philips 
pi Cattorum prmeipis filiam uxo- 
rem pofciubid.c Reu aliam 1 unci- 
fcitur. Aii. i 

E sim geis u t.c 

Efleni au b 

rtlmgcn ij 61 

Eucbarifiii fub ulrecp ffiecie Uicis 
porrigende leo c quala fit [acri 
•99 C 

Eugenij pspa fynodiss 10 b 

Euangelici lAri 40 b 

Eufldcbius Tafcouuitz 91 l.taj c.ciuf 
dem i «1 Hofcos miu rii «44 

r 

F Alconauienfe monafienii 11 eb 
Perdurandus Cafar u b.xisa 

firrum ducllionum <4 b 

fertilitas regionis circa Occans fi.syc 
N ouuogardia cr Vuolodmeria 
e+b 

fi /h ites 414 

F Aurg 140 4 

ai filcg arcem aqua mira neture 
iJSc 

FmUndia ib.76 c.us b.a Mofiis ut- 
fiate aio 4 

Tmiappie V7 b 

flos [alis cur gemma uocctur 1178 
fluuiqlus to b 

fons in Comiutu Zalienfi , potui , 44 
ues enecat 1 86 b 

finis apud Anienum mirabilis 177 b 
itemat Mulam >314 

fins lepidarum aquarum ei pagum 
DJoennism Comitatu uptoui- 
cnfi »8» ‘ 

fintcsfelp ad fines Cpnienfiu il 6 c 
fintium acidorum enumeratio i8ic 
filttiuni calidorum cur Homero nul- 
la mentio fide 191 c 

fame a Mo/lorum 4 ? c 

Frencifcus Cbcragetus epifeopus A. 

prulinus too a 

Frencifcus dux Mantua 21 c 

Frencifcenorm m Vuifne coenobi- 
um fumptuofifi. iesc 

Friibcrg Be utria op. 11« c 

F ridericus Denorum rex »14 8.i»i c. 
ai< 4 Ditmsrfos debellet use Eri 
co Surio bcUum m dicit 214 e 
Fridericus iunior Brenienburgcnfis 
11C 

Fridericus Romanorum imperator, 
parens Mexhnilteni tmp. 144 
Freyflngrn Baueriaopp. mi at 
Freijlatopp. _ >» 7 & 

Frcyfiaetl iucu Trfcbmcfiu fp.144 4 


frigoris incommoda €1 1 

frigoris incredibilis inclementia 
isse 

frigora apud Mofcos m tenfifiima 
6ib 

Tronouupalm 7» a 

frontem percutere quii ts*t 
fires 11 b 

furta ej homicidia rari M ofeoi pu- 
nire rit 

G 

G Abricl Btplius, hypocrite cr 
tyrannus 144 ipfiusge- 
fie isb 

Gabricls fiemus at a 

Gabriel rerum potitur fub nouo no- 
mine Bafili/ 9 c 

Gabriel rex fub tcerua foeni latuit 

9 ib 

G ab netis Bafilij loannis F. metrimod 
nium a j b 

Gxbriclis ficlnus 6tc aliud eiufiem. 
Aid. fclas in Demetrium 94 
tyrannis 17 c mors s6c 

Galgocij arcis thrrma ille 

G4li;;prmcip4<ui,tiuB duitate er 
ciftro »7 {.«♦>. 

Gall.Gellla >f 

Galnenkinbrn «17 a 

Gangrcnfem fynodum , ftcerdottbuf 
eoniugmm conctfiifjc ja 4 

Gargni **» c. 

Gafloldus lilhuiunus ssC 

Gianum Prufiia metropolis 114 b 
etiam Gcdinm cr Dantifcm 
uocari ibU. 

Ge denum opp. sttd 

Gcdeon dux Moabitcnorum »74 
Gedcmm sib 

Geislmgen *} 6 e 

Gengbofn Aid, 

geni es plurimas Orientales atq; Se- 
ptentrionales rerum tantum per- 
mutatione uti 7 ® & 

Georgius Agricola |t« b.Sfic 
Gcorgius Danielu 8 4 

Grorgiuf dux AHA 

Georgius Tridericus Branieburgius 
marchio sssb 

Georgius iafins Salomea filius 
sii 

Georgius Magnus dux 4 T 47 f 47 i 4 
occifus *7 fi 

Georgius Farnus Mofci cancellarius 
sfb.hc 

Georgius Pisbcck eques Germanus 
107 c 

teormut SArrgui *»3 • 

x 1 teonfi 


■M 


Georgifuxorcuruerbcrib.cefs lfd 
Gcrardut FltmmgM »19 4 

Gerodmopp. 141 fc 

Gelarim Kttelem Furflcmbcrgij 
fuecejjor 113 c Annam Mrgal- 
burgum /ibi matrimonio iungit 
»4 4 Curolandie SemigaBucg 
dux creatur. Aii. Polonieregife 
fubijcit. ilii. 

gtro/alconot Mofci Kreizet nomi- 
natu 1J1C 

SCiuuoites fcrpentct 111 c 

Glaciale mare 11« 0.119 4 

GliciBoomie oppidum 153 c 

Glogonia partta 15 ea 

Goiut; 44 a.aib 

Gorod 71 b 

Gopittgetl „6't 

GoflmouuofcromfuU psb 

Go/iomijjcl princeps ac eiuscon. 

/ilium prudent , f> 

Gotardai Polonus Pernouiam recu- 
perat >14« 

Gothi on ox Gottlandia,quec/l Sci - 
ita pari 114 c 

Gottlandu infula 45 4. rognoDo- 
niefubitila >14 c 

Greconint do panii er uinitran/ub- 
flantiatione fentcntia >$£4.178 4 
dolus ’ 5 h 

Greoorum c Hofcorum eadem re- 
ligio ipt 4,146 4. oRoiti. poni. 
4 iiloritaioro«donf 1954 

Grcmtt /lumut ubi iftro mifceatur 
»i*c 

Gregoriml/loma 1174.1180 
Gregoriui Sagrcuwki Mofcus 
l ]4 C 

Gregorij tiy/Jeni X V libri i$;4 
Gregor ij Theologi locus dc anmaru 
purgatione 10 j 4 

Grifna f 6 c 

Griuki >41 c.t/ic 

Grmhiopp. 1384 

Groino oppidum 1010.1074 
18 4. 141 4 principat ut 

SfaC 

Gru/hnaarx 814 

Gualterm Pletemburgiui , Teuto- 
nici ordmit apud Uuoniot magi- 
fter «o 6 c. Mofcos bello petit 
1074 cruincit. ibid.b 

Gmlelmu! PurUcmbergiut mi- 
litiam Liuoniamagifter utc. 4 
Mo/co captui >13 0 

Guilbclmus PofteHut >oo 4 

Guilelmm Rige archiepi/copuc 
auc. 4 militie magiHro captui 


INDEX. 

114 h 

Gun/jmrg « 3 « e 

GmlamSuetierex u6a 

Gymno/ophi/le Tureorum , ab In- 
du non diJShmlet iloe 

H 

H Api 04 13« c 

Horhile >17 h 

Karo/izi t 4 oc 

Hafnia Danie metropolis , Germa- 
na Koppenhagen 118 c 

Heduuig primo 'm partu morluo 
uc 

Heduuig lagelonit uxor. ibid. 
Heduiug Stgifmundi primi Poto- 
rie regia filia, cr toachimi Bran- 
denburgenps elefloris coniunx 
»3* 

Helena primo Rbutenorum Cbriftia- 
na 4 h 

Helena Alexandro collocata 104 
Helena a nepote \uolodhnero in 
numerum fandiorum relata 4 c 
Holono filia Knec Bafilij Lynski 
484 

Helena cr Ouuczmafublati i6c 
Helene adulterium 16 b 

Helenes animalia t6ic 

D.HeliemcnaHerium i 4 th 
Henricus Galen/ii militie in Lmonio 
magi/ler »ne 

Hcnricua Galliarum rex njc eius 
mors. Aid. 

Henricus Guinterim >174 

Henricus Himingin n« h 

Henncut Illi Imp. 10; 4 

Hermam» Talconauienfis archiman- 
drita 116 a. cur Dorpatcn/U opi- 
fcoput deflua . ibid . b indutiae a 
Mo/co impetrat. ibid.c ab eodem 
capitur »»a e 

hermclmorum peUicule j$ c unde 
bonitac illarum deprehendatur, 
ibid. 

herodium falconum genui nobilifii- 
mum 1 tf 4 h 

Hefllitfchkami ist c 

Heuafl. 17 h 

hiatui terre famoftu m comitatu 
Zolienfi,aucifupcruolaotti exa- 
nimant 18 1 a 

bicrofakbi ardearum bo/les >£ 4 h 
Hifmael Sophut Perferum rex 161 
b 

hiftoriade fenis 7 qa 

bifloria mirabilia 4 i c 


Holmia.regniSuetie caput e, i 
Holmia Sametie regia , ab hicolic 
Stockbolm , Ruthenis Stccolna 
4pptD4t4 „g 4 

bomtetdea T art arorum iudice quo- 
modo abfeluantur ,, 4 

bomiciai/ apud Grecos poena >044 
homo mogmM ll0 e 

bomines prodigio fe forme 834 
Hordarum apud Tartaros 'mfinitus 
pene numerus ,ga 4 

Hon» 1)74 

H ranitza Germ ■ Vueiffenkirchiop . ' 

«4 4 *.H 7 < ^ 

H ungaria. iF 

de Hungarie admirandis aquis t>- 
pomnemation 1784 

Hungarie comitatui i T9 8 

Hungarie felicitas 41 $ uhorfai om- 
nium rerum commendatur 148 c 
Himgorie quatuor precipua flumi- 
na 187 4 

Hitgarie regnum cur perierit 1478 
Hungarie mna generefa 14SC 
Hungarie regnum fub Ludouioo ro- 
go inclinare magis ac magis cur 
cceperit 1464 

Hungariam fale natiuo abundat* 
187 4 

Hungariam metallis, fale, c m nkgeU 
neris frugibuf.frudhbiujrrii, pe- 
ceribut,pifcibut, opAi excel- 
lenter abundare 1480.1494 
Hungarorum fuperbia ac infolcnlus 
1478 

Hnngar ioe gentis proprium. Aidentf 
Hungartearum rerum mirabilis com 
mutatio 1818 

bycms apud Septentrionales rebal 
gerendis aptijsma 309 e 

Hypetboreimonlcs 830. qui ab at» 
liquit habiti 1044 

Hypomnemation de admirandis Hun 
gana aquis 1784 

I 

I Aootm vratitlauuitnpum epifet 
pus isse 

lacromafl. 774 

lagelo.qui Vuladislaus , filPolono- 
rumrex at e 

lagelonit uxores izh.t |4 

lagerndorff 150 4 

laitkfluuius 854.978 

lama 56 4 

lammaarx 7S0 

lamfchntck q(a 

laroslaim duitas, crcaflru isb/ySe 
lafonicaflu. > 4 ) 4. Lithuuansam 
iPoloni* 


I 


uPolottio dirimit ibidem 

Ufonisniueiubi quondUm flrtrrmt 
101 d 

Uxritium oppMui* »4-* ^ 

Uufa fime urbis Mofcouuid 6 ic. 
1 6 tb 

Uxtrltt maximus S ogiiond danis 
i 6 ib 
|JX 

I azygu regio mrtallis abundis 17* d 

idola VILCUbMM 6 e 

idoloUtrid in Stmogitbid adhuc 
111 c 

ieiunium opud Mojcol quibus tem- 
poribus mflitiMli ir sto b 

ieiunium Petri, tiem diue Virginis, 
item Philippi 4 1 b 

Upipbdnouulies fylud *6b 

lerom crTumenarces tsa 

leromiers Wf 

leropolebus /rutri bellum intulit 
se 

leropolebus fratrem timens, fe Chio • 
uu id occiulit 6 d 

Ieropolchi mteritus ibidem, 

leropolebus monialcm, notione G rd 
cumjmprdgnotom i [e , in uxori 
pofled duxit ibidem, 

leropolebus Rboden fugit ibidem, 
leropolebus totius Rufita monorchi 
efficitur ibidem, 

leropolebus Vuersfci eonfiliic fidunt 
contempfit ibidem, 

Ieropolchi uox odSuotoldum defij- 
trcmterfeflo se 

IcropoUho Cbiouuid troiitur.ibid.a 
leroilout Vuolodimeri T- de 
leulrishie deferto trd 

Igor t c. beBo fuperolus oufugtt 
4< 

Igor duflo uxore Olbd ex Vlefco- 
uuutnper ore capit 44 

lgordMoliitto DreuulUnoru prin- 
cipe occifus *d 

Iganeni »9 b 

IbedroUcut »4f 

I buri •! »c 

Itferi st c 

llhufcb plumbi fodkd <s° b. 

1 sic 

llmrn locus tc.pic. qui cr limer 
»7 b-7fb 

Illyricam linguam omnium cjje lottf- 
fimom >7 °d 

bnoginesontiqudcrtobuld ne 
InderHorff Bouorid oppidum 11« e 
induc ules liter d me 

infantuli on poli boptifmum eotninu 


INDEX. 

nicondi j» e 

iniliondimosdpuiRuthenoi ttd 
imuriorum punitiones opud fecula- 
res »94 

'mBitutiones mogni ducis Um mou- 
guroti 11 d 

multationes apud Mofcu uerbo 1170 
menfd porontur 118 d 

lodthimus Brundenburgm Septem- 
urr xslb 

loonnes Albertus dux fine coniuge 
obijt s) b 

lodnncs Albertus Megtlburgius »4 
fr.>»44 

lodnnes Albertus Polonid rex 109 4. 
toid 

loonnes Bochorfiius nla 

loonnes dux, opud quem outor O ro- 
tarem egit, primus etflrum muro 
cinxit 61 b 

loonnes Bofilij Mogni filius , potri de 
mortuo fueeefiit 6s c. emq ; ex 
uxore Knts Theodori Babitzfi- 
li) tres os c 

loonnes Bofilius tyronnus 78 c 

loonnesBofilij princeps Mofcouuid, 
MoriomBorisfiliom duxit, excy 
ea loannc fufeepit is b. eius [eli- 
citus 10 e. tyronnis 76 b 

loonnes Cnei filius Nouuogordid cr 
Tuuercn/ts prmeipotm occupot 
114 eiufdem lyronnit.ibid. idem 
Nouuogrudenfes in [eruitutem 
odegit 7 4 b. moritur 11 e 

loonnes Czelodm 13» c 

loonnes fmlundid dux 114 c ob 
trico fiotre captus- lbtd.fi regem 
Sucdid nuncupat *»|4 

loannes Holfotorum dux ut c 

loonnes loonnis Bofilij P.Tortorisfi. 
btudiunilis, prineiputu.pro quo 
duo cius frjtres dec rrtorunt,ui po 
litus oqc. eiufdem cum Duce 
Mofcouuid paftum 66 d. idem in 
lUthuuonio exui ibid, 

loonnes Duntifcwi Vuormtcnfisepi- 
feopus n « c 

loonnes dux.Donielis filius 6 3 <1 

loonnes epifeopus Vuslnenfis 10 st. 

ifib 

loonnes felicifihnus 9 d. idem ui- 
dus.Mofchom munit, mulieribus 
infinfus, tyronnus, potator , Tar- 
tari! feruus , «1 &-74 b 

loines Knts Vuorotkski prmeipa- 
tufuo innocens exuitur 68 c 

loonnes Kouuor Mofcus 93 & 

loonnes Labiti, Coftmiri regit Polo. 


11 id feeretdrim.cr archiepifecput 

Gnefnenfis 1484 

loonnesnouusrex 16 1 

loonnes primogenitus 9 b 

lodnncs de Rtcbembcrg , eques Ger- 
monus 107 c 

loaiyitl Sopur i,b 

loonnes Scbygond. ibidem c 

lodnnes Sfartia Mediolani c Barij 
dux sjc 

loanrt Souuerfiusbi Palatinus Tro- 
ctnfis io 6 b 

loannes Sauuorfiu-ki , 4 Micbaele. 

Lmzki ubi oppnffus ut 4 

loannes Tarnoum Polonorm dux 
209 b Mo/cci uwett. ibid. 
loannes Zapolirn/ti Vuayuuoda Tri 
fyluonus 1484 

loonnes Zopolitonus 14 6.147 a 
loonnis Alberti Polonid regis clodet 
fb 

loonnis Andret Czelodm cuptiuitu 

»b 

S. loonnis eoput 1014 

loonnis Melropolitd propheld Ca- 
nones ita 

loonnis lotus, Tanais /tus eo b 

loonnis LcuucucUi/ de Mofcorum 
bellis commentarius io;4 
loonnis Puliczhi fortuna 97 c 
loonnis Mctropcletd Rufiuttpifb- 
Id ad Pont. Mox. 30 e 

iocus bonus dc uomenbus 111 e 
iocus regis Mofci cum quodam Tors 
toro capto 91 4 

I ordonus Germanus Ruthrnom du- 
xit 4' e 

lorosUuuski 79 1 

loslericus, aliis GuHans,Suuitid rex 
nSa 

ira fine utribus uano 147 c 

Irlifihe fiuuiut 81 d 

Islandidfins mirabilis 177 b 

ifoslaut Vuolodimeri F. 6 e 

tflhmusTaunca, nune Prxcop uo- 
colur 67 4 

ifirogranm.nnc Strigonium ditium 
181 b 

lUuld fl.ortus 1*4 4 

iter DouiduejGregorij ex Mo/cie 
in Dantani «7 * 

iter ex Mofcouuio in Utbuuoniom 
7td. diAfoph 6 yb 

iter fecundd legotioim Sigifmundi 
«4 9* 

itineris alterius breuioris ex Mofco- 
uuiam Damam relatio ">* 
itineru m Mofcouuiom '16 b 

itinerarium 


itinerariam ad Vetzoram , lugariam 
er obiuftpflssuuM 8° c 

itinerarium aliud * i c 

luanogroda arx mb 

iuiitij expenft *»* 

lug/L 79 ‘ 

lug s 1 * 4 * 

lugtris prouincta «sc 

ad lugariam itinerarium Io c 

lubarij Mo jio tnbutsri) Iss 


lugarorum cum Vn garis taim lui- 
gua tfc 

luhorski li* 

lubra prouincia Stc 

lubrici populi ibidtm. 

lutij X X 111 1 dies Ecril cr Cblcb 
[acer canflitutm efl 7 6 

iuramtrui Tartaroru tocofum 906 
lurgcnci populi 100 f> 

lurr 141 6 

lurfa t b 

iufluis spui Mofcos urnalis. 14 b. 

spui Tartaros nulla yo c 

IlAiM Rrcciul Dorpatenfis ann/tes 
115 b mdactis « Mofeo impetrat- 
Aid. 

luuanouugorodcadrussb. a loan- 
neB aftlio , unde nomen accepit, 
exlrudum 7; c 

lauinoauo/rras.loannK Iiow 66 b 
iuuintulii apud Mofcos exercitu 
170 b 

Uz«i,Germ.Tifcbem U 7 b 

K 

K Aicnsbj|cml4 regio 1176 

Kjtmacbi Tartari regio 
100 c 

K tmafl. 84 c 

Ktyem populi 117 b 

Keffar.td efl, imperator tab 

KeSeni Moftorum 49 b 

Kedud 11 b- 6 fratre m carcerem 
coniedus,mifereperqt nb 

Kitailacm Stb.sjb 

Kttaiiko lacui na 

Knes Bafiliui larostauuski tnc 

Knes Demetrius Biclifei ysc 

Knes dux 174 

Kno luiun 1 j b 

Knci Ioinncs P alitzhi 97 4 

Knes loinnrs Pofelzen mb 

Knes Micbuci u«?ki 1064 

Knes PetruiV fibatoi 84 4 

Knes Theodorus Lopata yi c 

Knefi fecundo genitorum 794 

Komzkt lacui. Udem. 

Kontikamoiafl. 70 b 

Kolpsckb 7941016 


INDEX. 

Kopprabagc» ni e 

Kretzet girofalcones , horrori c/Je 
nifo ac falconibus tnc 

Krijm duitas toib 

Krijmskij reget. ' A idem. 

K/i,boiRo prtuatut 10} b 

K/sluiofluuiuscr lac tia 

Kuuaa fjc.ttb 

Kunigsuuifn 1374 

Kurbfi 794 

Kuriii canes tjzb 

Katbia 341. quomodo conficien- 
da ite 

h Kuthie confecratione quot cerei 
incendendi 3; c 

L 

L Ac acidum liy c 

Lacequmum 19 b 

Vachspifccs 1434 

Lacomorye loca maritima, fylue- 
ftria cr inculta ti b 

facai Czuizko . Clusii» , B icis, [eu 
Pelai.Peqfiies 7 S e 

lacus Kitbai 83 b 

latus Komki 79 b 

Ijcus Ncoa, quem nunc Ladoga uo- 
cant 73 e 

lacus fulpbur proferens 784 
Ladislaus Hungant CT Bobemie 
rex >1 4 

L aioga i c. lacus 17 b. 73 c 

Lamas oppidum 141 4 

lancea M ofeorum 50 4 

Landshuet adiferam fluuium i| 6 c 
lapidefcitcs aqua in Zepu/io isj 4 
Laponcs 16) 4 

Lapporam iirr 4 117 b 

Latericia duo templa , diua uirginis 
Mana,cr diut Micbaelis 61 c 
Latmi , fi Rhutenito more miliari 
aolarruit.ijaiii faciendum 354 
Lrcb i unde didi • 1 c 

legationis Stgifmundi a Ce fare Ca- 
rolo cr ferdmando mi fi caufa 
exponitur 134 b 

legationes D . Sigifmundt liberi Ba- 
ronism Htrbrr/lcin.crc. 101 c 
legatorii ciccpuo 114 b. drnifli 0 
H44 

legatorum reffonfto is 6 4 

leporum copta in Mofcouuia 614 
lex de facerdotibus >8 c 

leges Mofcorum quales habeantur 
1704 

Leo metropolita 4.1 b 

Leo papa jt 4 

Leonhardut Comes de Nugaroliscu 
Sigifmiido ad Kofcumtfit 1496 


Leonhardut de Hugarolu,p ene U- 

"ff" .\7b 

. . mb 

Lnuburgciuitsi tf , e 

Umidis lacus 7 Jj 

Linciumopp. 1)7 4 

Lmtzkif filiam cur prmcrpsduxe- 
rittaufe exponuntur 
Upmk 
Lippouuelz 

Lifnafl. 

Ltthuuinia 


UrS. 


144 

' 44 * 

>44« 

tftb 

«c 94.161 4 
Lithuuania oppida mb 

Ltlbuuanie bona 1064 

UthuuamaepifeopatuiVll,quor» 
tres Romana ecclefte, quatuor 

Rhulen a obediunt 10 sc 

Lithuuanu fera 109 c 

Lithuuania feruitus. ibidem b 

Lithuuania quatuor fluuij,ortu «cr* 
fus in Botyflbene: tres autem Se- 
ptetrionem uerfus . in mare Bal- 
ibicum iflibi. ibidem 4 

Lithuaniam Mof» inuadunt toi b. 
109 b.s>5 b 

Lltbuam a Rburrnu uifli 10 b 
Litbuuim cr Rutheni , quomodo 
Tartaros obruant 89 4 

Lithuuanoru mali meres 103 4. hcen- 
tia. arma cr equi, iitdem. erga 
fubditos tyrannis horrenda loyb 
Lithuuanorum dratagema as c. 

fupcrbta 11 st 

Li'zl‘hna <04 

Liuuonia 1b.ja.i7 b.iojr.ti4C. i 
HofclauaSata 1114.1114. 1134 
Liuuonia duitates epifeopates iret 
114. e fertilitas mb itilrflmai» 
difidtum tbid.c 112 1 magnitudo 
110 c datus antiquus ibid.eiw mu 
tatio uj C.Z14 4 

Liuuonicus finus ib’ 

Liuuonienfes oratores ' ytb 
Liuonij auxilia Imper. cetra Mo/tos 
petunt i2s pacem 4 Mofeo orant 
1114 

Liaomorum cla fis apud Reosdiefes» 
portum opprimitur 110 b <w* 
Mofeis praltum 2. 6b ttimpax 
107r.1lrb.116c 

£oppi/m 118 4. Ms/cii tribulari), 
eorumip mores uyc 

apud Loppor icraoram ajiu pro «- 
mentu 1 1 b 

lorum freni Mofcorum 49 b 

Lo/cbicy' 111 4 

Louuatz cr Louutzi , acnaJorct 
« 7 < 

LOW48 


LouuatfL xrb.trb. 

Utbet* opp. >14 e. 11« 4 uo 4. 
Inbcccnjium 4 Sueuorm regepri- 
uilcgta »4 b. al--deK— solata, 
ibidem. 

Lnbeca Germania porlia , in ftnu 
Cymbrict Cberfonefi 1 66 e 

Lublm iji4 1J7C.1414 

tubfehiz 10,4- 

Imcouu ii Oxifluuim, Polctsucp 
piim i 

Ludouitus cur Immitura morte de- 
Hi ct [f enC e, i 

Ludouicus Vltiitlio fisccefiit 1 j i> 
Mariam Philippi regii Caflellt^ 
tyc.uxorem duxit, tbtd. i Tureis 
ia Mobaczoppreffia. ibidem. 
Lndouici metu ergi patriam er fub- 
duos iri. intentui, ibidem. 
Luiouici regii cii Sohmjnno iniqui 


INDEX. 

Mimii,i/lute iggreditur Mschmet- 
girei,cMi]; ern Sithir Solttn fi 
lio obtruncit ioj 4 

minuiricrum precium f ( 4 

mirchefiti.pyritei eris 1146 
Marcomannorum loco t, 7J _ MeUrdusTorpiccm 
Marcus Grecrn mercator ex Capba Mclcbior 
4 * * — 

mare Bsltkctm 414.1144 


Mixhnut tys i.eiui hem de E uchi* 

riflii 

Mlcbaclicex s infelix 

Hedini opp. 

Mcdntk opp. cum aftro 


iho morie 


pugna - 

148 4 

luporum pellet 

60 J 

Lutmufcb lacuc 

142 C 

lyncium pedes 

ffCHfr 


M _ 

M Acbmedimm Cazancnfitm 
rex 914 

Machmcdmm c Abddatiuu. Abra 
kemm filij 91X 

Micbmetgirei exercitum in Mofeos 
ducit 9) 4 

Micbmetgirei Pricope/iu rex «oie 
Micbmetgirei rexTaurtci.Sapgird. 
fiatremm Cazan regnum mtro— 
ducit sii 

Michmetbemin Tartarus Cifini rex 
to b — 

midiurice pellet sv b 

Meandis ptludcs 60 b 

Mignes 191 b.eua locus de Euchiri. 

flii 197-6 

Magnus Cbjn 100 b 

Migma Cbtn de Chithlii, 4 M ofcis 
CXjtr Kythiithi 81 b 

Mtgnus dux Mofcouuie, primus Ruf 
/ie princeps : fecundea , Migma 
dux Uthuuinieitertim, rex P olo 
nit er Lithuuinie 1 b 

Migma Holfitte dux ti6 1. Habfc. 
ler.fi e^opiiu potitur 114 4. 
Mofci (orortm fibi matrimonio 
iungitio 6 i. ReuiUimoccupit. 
ibidem. 

Magnus homo- i«oe 

Migofcb idolum <sc 

Mildittm Dreuulwwrum princeps 
4 < 


mare Germanicam t 7 b. Rutbenice 
vuiroczkoie morie. ibid._s_ 

aaregfaauic 814.1106 

Murtu Cdroli V . tmperitoris foror 
111 b eius mors — ibLL 
M irii regmi Anglie.ibiiaim mors, 
ibidem 

Mirieburgum opp. au 4 

Minfus fi. «87 c 

minto inliceit circi P ifcbe fifl-uc 
[umere Euclurijium 16 b. i lan 
m liceit eidem proximi poft com 
m unionem node, cum uxore con- 
cumbere ibidem 

Miro m 4 Mo fcbouuil so miliiribus 
Germanicis dt/lare <4 c 

Mirtmuc Suuorouuski 141 b 

Mifouutl : b 

Mstthie regit H ungirie Uui t+s-C- 
«4< 4 . elides 9 b- 

Mattbius cardinalis SiUtburgenJh 
1 414 - 

Mlttheut T deminui Lubcccnftum 
dux i«4 b 

mitrmoniumcotriheisdiritio 474 


«» 7 * 
a«e 

«4KL 

»4 ib- 
itis, 
uy-i. 

melSimogitbiimeptimm produce 

’ IUC I 

mello Mofcouuiim proumciim cire 
re «ii 

Mengirliifl. «014 

Menikturjritcr Codiicutu.m fui [e- 
Hiperminfu 91 e. eius lutem li- 
beros uni cum matre, pod obitum 
fmmbiptifatos fjffe. ibidem 
merutoris cajlidi exemplum st c 
meratorum apud Mofcos confuetu - 
do eoi. curii. ibidem 

meratorum nulla prtler Litbuui - 
nos. Pcilonosip, 4 ut illorum impe- 
rio fibicllos Mofsouuiimuenire 
liberum 57 e 

merces bnportiu t7 c 

Meretfch oppidum «j 14 

Merula fi. 1014 

Metbodiui Pitmczki epifeop. 874- 
metropolitinue Rufite, cur bonis /po 
Iulus, m carcerem conieiluL 
106 ' 

metropolium oritio id principem 
Mofcouuit 19 % 

metropolitini tacita ai Deum oratio 
10 b. item ilu oratio. ibbL 
metropolui i 7 i. 46 b 

metropoUtielellio 176.1494 
fententia 414 


matrimonium inter regem , cr Bo» 

104 nis Galeactj Sfbrtte, ducis Mia. mctropohtas Rhatenos lutciitainii 
dtoLtni filum, Vutlnx contractum fuam i patriarcha Conftantmopo 

li8 6 litano habere 274 

matrimonii contritius cr gradus +7 Mezcnfl.crpag. Sn 

4 c Micbael Bohufcb Lilhuuatticus tbi_ 

matrimonij contrahendi, cum altero faurariui 1114 

filiorum PbtbppiHifpanuramre Hicbael egregie deferiptus 1086 

gts,C7 Anna vladtsLufiba, narra Micbael loannein obtruncat 1074 
lio 14 6 Micbael Kyfalctzki 414. 

matrimonia »46 Micbael Lynezb 114.10CL4. 

MtxmiUanutcur Uungaritm anrli_ Micbael Linczbij fortuna I6_b_ 
tentarit 14X. Micbael a Mofco honorifice exopta. 

Maxmtlumulmp.Pbilippumgcnu- I11M076. capitur. ibid-u 


it ibidem 4 

Moximiliani confcncfccntis um, uni- 
ci filii. ibid.b 

Maximiltini cr Sigifmundt regis P 0 
Ionie reconciliatio S7b 


Micbael mutatus ibidem 6 

Micbael iuutculis Uberatus iof c 
Micbael rex ConflantmopoUtama, 
quo tempore lueraa Slauonicatm 
Rufiiam mtfcrtt 1 1 


Maximilianum Sigifmundo P olonti Micbiclis concio apud Mo/conos 6 
regiccrtmcxftncrrm amica— Muhacks prafidi ignauta 986 

fistlfc «6 Miclnih 'na 

j Mienjli 


INDEX __ 

niemhoeppUSatd.ct/lmKifei Mofriibo 14«* frSutS.ti.rt 4 

jilifmki *l9 fc Mo/cbi/fc 6i J urts.thtrlc RO' tSofci a quot annis argento ut-it» 

aditibus qualia Mofcus flipendiaan- ma quot miliaribus Aflet « sr*~ se a 

nua decernat 14. i» Mofcha urbs regkubi fila 166 c Mofci cur ufumbcmbardanmignol 

mmas apud barbaros prodejfe mc H ofibai ifre- rtnt - 50 c 

miraculum de femine quodam 9*+ Hofcbm, flumen orbis Mofcouucr, Mofci de quAns fupphcim fumant 
miraculum iuu Virgin* BBb- i«rb. ciusortiu. iiiimc- 170 f> 

miracula» ingens 14.0^ Mofcus.Albusrcxcuriidsis s6b MofciaUtbuuanisuidi »b 

miraculum Nicolai 'm Tartari ♦» «“ Mofeurjrufbrt Cafan regnum oppu- Mofd-i^rpatenfem agrum uaflant 
Mijjaf atria Imgua 444- gnat »4*- «01.2114 — 

Hijilbich Auftrix oppidum 14.4 h— Mofcus muaiitLiuaiua xos b. nt Mofci er Tartari fe miiicn * mfiflart 

, 4 yc b.Uuoniam «8» - foliti - »>j« 

Mo4kicen'p5pnK,4KiiWMT4K.rt- Mofcusloamti exOaiiuattcmgra- Mofci magna clade a Tureis adfitU 
t fc M 9fbr slda 

Mettii ire Mofcus literis Micbadis annuit 107 Mofci pr alium 'mgreffuri quid preci 

Uodalcfcb uib a. Uuonljs bellum inundat 11) puqscerefolui ut 

Mog;'-foppUMnb. Mogilcm a.fuamcos beneficia commemo^-MofciquadrmgauigUcitruptafub 

io>4 rat- iitakde— mtrfi xiob 

Mchc. npuladtt ut Mofcuo 4 Jonos aggreditur iota, Mofci quii de Pont. M 4 X. fentmt 

HoldeutTureUtrAutarij 116 a ume it. ibidem 104 ~ 

MoUctnrm-^frmceps m Polonoru Mofcus ad Nicolaum Spircfcm. lira. -Mofci quomodo mercentur 58 b 
regis clientelam rteeptM lub Mofcut cur ai ielidt nobilium coni- Mofci rurfui in uthuuanitm 144 

Uohga fluuim 7 ea urat s*c Mofcife [olos Cbriftianot effe gfori~ 

Uabjel-sfluuiM 7 csb~ ~Mofcus nobisfex errores obijeit ii tntur 4»« 

Moloifcbna <o 4 “ o.ilemfexexceffiuuoeat. ibidem- Mofci udent braebijs 54 b 

Moliant fi, ifj-t- Mofcwnalii fioimm mpnfiorquim Mofci nidores usb- 

moiuchum,authorem ereomitemi - fummo Pontifici 174 Mofcorum ad Plefcouiam clades tor- 

Nugtrolis fcapba pifcaioria ptir- Mofcui Rez/Ui occupat 6at b. aiuerfua finitimoi trILi ioj 4 — 
fyluai longe d-uexiffe yib H ofeu 1 Terta r i^n ia L ilbuuanos Ht- — 4 rnt 4 »ol 4 . “ 

moruc birromt* Rulmoraw! 41 b citat soid Mofcorum apparatus bcUicus feb. 

monachoruKieiunit 41 b- Mofcui Tartaris Cafiimouugorod tpib. araa.xy armatura 49 b. 

monafteriun DMclia 141 i- opp. habitandum concefiit 71 a ~ foa. aflutij,fides6n. calcaria 

monafleriurrm Mofcouuiapredp*- Mofcui IctTBdfftnOieixffmX.i- dpo^raaOiiamemoria Sr* 

um S.Trmitatis 41 c. 714- nigproplcralfcSirgumfniu 104 Mofcot um ceremonia lob. i»b. 
monaflcrior- Solouukiitifula 774 Mofd ad Carolm c Terditiandum iubu-cmdut ,,e V 

monaflcria Mofcouuie urbis— 4 i«- imp. legatio 119 c.caufebeUiLi- Mofcorum confuetudo , cim externi 

moneta Mofcorum j< c. proba sr*-~ uonijimfirenii 119 b. cum Poto- legati ai eoi uemunt ,multuud:- 

mons mire ahiiudmii, in quo afeenu- no expo/lulatio a£c.'m pacisci nls colligende sita 

denioKurbfi 17 dietconfumpfitr- - eodem tradatione pojtutaia.ibid. Mofcorum cum Uuonljs pax lojc. 
neq; tamen montis ucrlicemfupe- Mofci auaritiaisb.autornat. ibidem iij b. 11« c 
rarepoiuit. — tbidnt Mofci ep idola ad Papam C Imenlem Mofcorum c r Polonoriwt induci* 

montes mundi cmgulm tsc.item VII, «ob «74 

hos fotos motet m Mofcouuia cer- Mofci nouum M Tartaros beti 06 a Mofcorum cr Crecorum eadem re* 
ni , CT 4 urtmkia fbrte Rtpheos Mofci prelimincneffuri, quid polif lgiot?ja . 4 Rom.Pont. 4 Wor »4 
uel Hyperboreos nuncupatos rffe fimum facere jaceant fi 4 - te recedens. tbid- 

lic Mofci prmeipis Thrafonica uox ad Mofcorum -euequi* cr fepultur* 

ftonlo.ul Aetna ardentes, in Nori- bombardarium 910— t«s> c. 

uuegia no a Mofci principii deferiptio U74 Mo forum frigera <‘b 

monliculus Chiouuie 1*4 b Mofci prmeipis dona ulu Mofcorum geni cur tam immanis, iu 

Morauiu unde nomen habeant ab mofci regis fordes ra^efficiaiur nc 

Morauuia Ho- Mo/ci [ceteramm fiemus 'm Knes Ia- Mofcorum ieiunia i4»b 

Morduuageni «44.^4. 8<b annem Vuoroim. ibidem Mofcorum 'm legatis tradandis mol 

morionis Mofci pra fagum de Baft- Mofci titulus ad regem PoIonU i«b ti7b — 

ho ScmctzMZ — —704- Mofci uerbaad caduceatores 964. Mofcorummquietudo 4*4 b 
mortuorumcorona i«4 ad legatos mr Mofcofumiuramenta, autobteflad 

Mofailho 61 a. caftrum cr oppiduot tpudMofcum qualis crinuilandihcr tionet dolo nunquam sarere j y 4 

lancum is 4. <1 4.71 4. uenationir- fpitcs.tymcfe paranda mos ut*— Mofcorummorbi *)< 

lead — ><>b Mofco regium notum 4 Re««(JLn Mofcorum numerandi ratio no 

! __ " - ‘ uofcorm 



I 

i> 

|! 

t» 

Ili 

m 

M 

' 

1 it» 

»' 

»1 
»*- 
0 » 
n fc_ 
nt‘ 
*ts 


itf* 

mi 

U 

W 


u 

V 

m 

i- 


INDEX. 

Kofcorum potus i 7 tt Mofquut fi. for.6it.iit {Ut i s7 c.ifpt. 

Kofcorum principem [e,Ctftre Ro. ssofquut uriis, proumcit tcfhuij NicoltutcometiStlmis „ 0 b 


Nicoliw Czcphtznobllis i .; t> _ 
Nicobw R tdtutlus O hebe dux I , ’ 
anorum c 

KicoUm RtJouuil PihtiniM Vuilmn 
fi s 141 e 

Nicolduc sicctnfil Illyricus 160 b 


nontffc infiriortm putire t 7 t nomen 60c.61i.61t 

Bioftcrm puerorum cmtmenhorr Mofquuetrx et* 

riium sio Kojl.pons uib 

Kofcorumfclle 4 « c Uojlu opp.ti Semen fluuim. ihd. 

Ko fcorm fuperlU utc. ii,c. Mfcneckptluftris locus 67 b 

Kofeorumttmor d Turturis «ciiJL MSifluum 140 b 

! m — 1, fiii- KflbUuu cpp.LithuutnbttdBory^ Hicoltus Spirenfts bbbtrdtrius 

Kofcorum titulat antiquus i,c flhcnem .04. _ Nieprri*/). ^ 

Kofcorum tubicines 51 i. ucfhtus Uuchtuuelz fluuim 141 1 Niktfrurg 't\ r 

esc. jic. uiftus m bello ut mulier tn conliho uetuUrumjitcan. Ni/cbi oppidum i >9 _e 

Kofcoi tntet nonpecunu.fcd tlijs ciput, uti debeat ' jxi Ni/fe ciuiut Vrtihltuitnfmm -jii- 

rcbus loca pecunit ufos fiujjc mulier tn pojl mcnflrut communi- [ ioporumfeiti , Si r 

rro eundo st t 

Kofcotcibo modcfle , potuuerb im- mulierum folttit 46 b 

— rfte uti 1 sd mulierum mtfert conditio tpud Ru. 

Mofcos nunc bombtrdtrios bdbcre tenos. ibideoi 

’° * -munerum Mo/io offerendorum moi 

Kofcot pngulat res externis ctriiu ,, 7 c 
uendere 


Kifterfl. 
nobilium in pauperes filus 
nobilium tejtimomm 
Uogti 
Sohi 


id 

»14 

J 4 ^ 
1 6 1 c 

»JL 4 

i(ii 


Norbcgid 

»9 < munitiones Mofcouuie uriis quales Norci 
Mojcouaud Suedis utfltti 110 s. i 61 c Nortpodro regio, Suetie regi fulica 

Ttrttris tggreflt m t qutnunt-Muromtni populi td OricntcmVuo (U 117 li. d Rutbmis Kuiemhd 

proiuc.it J^t lo4Ji.cn* «.b 

Kofcouuu dies longifilmiK in Sol- mrfa.ducu filius >0 .b 

Jtuio.cr eleuttio poli 6+d. Mujubnjoi Wli 

Mofcouui* proiunci* deferiptio p±t— n 

^Udtcm «M Agii Tortori 99 b 

Mofcouut* princeps unde genus [uu Sabsieenfium duo f utres, 

Mnrl™ ** Mtichmctgirci uni cum filio ob- 

Mofcouute pmepes ult tbefauros lrunejnt & l0 ~ 


Semladidt. ibidem. 

NortuucgjLmontrs irdentes uo 4 
Norvucgu , cilii Norluuigid diltt 
116 b. unicdiftt. tb idem 
Sofi,ntfus tjb 

Nouc ruitot 14; t 

_Nouuia’uuor «st b 

Nouuigorod, qnafi no ut ciuitut r feu 


ff*° s Jfjondm [oleant 77 b N»bjife«(u« hordf 88 c Nouumcd/frum 71 b 

Mojcouiud fjlnbriut 1 peflc 7! c NdU opotdum i Bdfilto principe _ Noiuiogiriu in/frtor « 4 c 

Mofcpuu uc frtVd quiliut 4 l£ truUum tvb Nouuogirdumagndcopio|?ilffcti. 

Mojcouui* urbii descriptio > fitut NJniorilbd « 47 b P<* It.yjb.td^.+sti 

erc.8ib c.did — f4 Jrj (, 0 |i_ l7 |(, Nouuogdriiii o!im totiut Mo/couuid 

m Mo|couu.’dit iimrrd M sb „ arrall0 rei prodigio uu4 ciput 16 cu. eudem perpelu; 
Mof^ium Kiajid,non m Europd N(rBu ^ Nirujl (). 4 , b. ? , fi b>cmc pre nilur. ibi d. 

lUdmtjjc 6+b Nirud licrmimcd iiib.n4.d <Mo Ncuuogdra«frrtiliidt « 4 c 

Mofcow*t 4 m mcUe cr JrrM,pr£tcr le (cooccupiU ix\ 4 Nouuogjrdi* logiJ?ii«ia 4 iff 7 ib 

KofoumtMlRyrict uti Imgm , cum 

V-, ... u . , *> * ruuigdtio ptr marr pliaile tird 

Mortui b ' q “ mP r U u rmB - ,7 r° 4 N«“'“".er Nicrum uoedri »,sc Nouuogirdic quomUm librrtdl , cr 
Mofcouu«drw.. C r Cbloppiofium Bftt)!ll4l m bipltfmo ^ impcHum 7 ,c 

WTCO , quo loco m UtbuHdtvuia NtglmdftuwsllMcdpdi «tilMo Kouuogdricrfismcnctd mc 
aerrrintur 7l [, f couue Nouuogir Jcnfc» di feptennium grd. 

Ncglmdfi. « t d «i Mlo pr»f?t 74i 

— Ncinbupdnd dnc lio c i Mofcit cd- NouuogroiccK Scrucrd priacipnu» 
ptd x„d “P™ 68 c.7» b 

Ncmcnjfuuiu» toje. Gcrmdilii W» Nouuogrodid oppiiuim 165 b 
mei ii«d.i$tb nucci.cTcrplii lucllimi/m Mofco- 


dtfcrdntur 
Blofcouuitirum rcTum aoftrd tute 
fcrtpiorn.mPrdjit. 
Mofcouuitdrum dc uxore ducendd 
mos rf,c 

MofcouuitdTBm religio u8 d 


cdrcmonU b. item quos pdtm 


uuiinonrcpcrirt 


► 

8 ‘ 

«l 

8 * 


, . - Ncmcntfcbm <i8c , 

coldnt «< 9 « Noruud jl.Liuuoaud lAgfci ditione M»(rdndi cpudMofcosrdHo 57 c 

Hofcouuitirum tldturd.bdbuiHcr dimdit 7 6e » w » fa« Cbloppigrodl freqtnutigu. 

uiamdiu» „ob Ntujiu opp . „6 u m. 7 ’ i 

-1 1 „ ll4i NicoUmBdrenfis 4« "uptid Sigifmuudl eum Kitbdrhw 

Koper oppidum dd Eoryftbtuem kicoUim abdpU,DjrrTdcV*uid44- regis Ecrduundi filid, ubi crquiti 

'®+ c tijlcs i 9 rb cius locus dcEtubj uLi- do celebrdtd 


i N D E X. 

Utcrfultan eum duobus fitfl , Hieto* Orto oppidum hs Vuialbka regione Pebuffaflagnum 


it fero relegtt it 
Wucmburg 

O 

O Apianius papa 
obemo 
Obskouu 
Obyfluuiua 
Occa fl. 67 i. 

»6j b 


fi t.»i d 

71 * 


»4« 

Orfcbm opp. 
Ofeli ^mronm 
it a offrk 
Wd Offc 
76 d Ofjeter 
814 -Offogaopp. 

44 4 fimi crtm* oji,ii e/l,Oricni 
— -O fehnafL 

O fiw-epp. 


Pcctrra regio quibus rtlm abundet 
7> 6 »70 c 

*u d Pe cerros c r Pemtiot nunc Chri/hm 
W14- eoUie t( . 4 

tfic pelles delicatifUma cuiufdm planta 

ere - 100 d 

•41 4- peBet ZebeUinae circa Peczoramfe. 
titfir- pmcrprelitntiaretreperm,ti, 
Mvt- - tro V/f>ug rt Duumam rerifrmi 
Ocolniek — — f*4»4« OflMopp. «T* - ,96 

Oezabmu a Tureis occupatam ad O/ lrauuUzaf t i^t.Sdeliama Hir Pereaslauuduitae,cr arx 7tb. etii 
Oderaflviagrus dtflus st**- Tduuia dirimit. tbidea. ibiJ.m Selgi pifciculot reperiri, 

odium Rhutenicerm in not 1, a -OflrauuaHiorauuia-fp.i^.b.Ger c fal decoqui. ibidem 

'm Romotoi 144 mania opp. 137 i Permienfes CbnjUani t; 6 

Odoyouu arx ad TuUa fluuij oftia fi - -OthoGrotbufiut — ut 4 Pcntouuopp. >116.1144 

u *6b Otuucbauu caflrum tpifcopi Vrati . — Pfr/j Ki fdpijji • ,« b 

ofiidales ild Unienfis ure Perun idolum Nouuogardia — 7 4 « 

cfiiciaUm iminut 104 Ol tmut i,ic P effmz- tah- 

Okonitzkilies fylua 6<t b~ Otzskouu ctfiru et duitae 71 6.104 4 pefrtczatetz sssb 

Olboadulu, id c/i alicuius nobilia fi- ouis fylueftrn , PolonK Solbac , Mo- Prtrouuii^ 

f<* Scigack dicitur sna-^et to Gyfca Palatione Plocenpt — - 

Ouuor 1436 1314 — 

Ouukd,Vuolei!ao Tbe/inenfi ductus -Petrui metropolita 6jh 

matrimonium collocata 144 Ponit Mr«r. t)46. eiue obitua 
Ouuzma 16 6 1374 

0« opp. er /i. tn.-4- -Petro Mucear D morum iuxuCb 

Ozecbi ab- PetTM-Sifcgilcdrut Rufforum dux 

P - »i> 6 Dorpatmcdpit. ibid. 

tyc -PtlZorafimm I16.1176. eiufdem 
108 c eur/ut ti6 


liut 10) 6 

Olboud , id eH,nobilis uel conplia— 
ritu. ibidem 

Olech regnum Rbutenicum , er Igor 
plus Riiruk commendatur 3 c 
Olecft Rifantium obfedit sc.eiuf- 
demij; intentus admiraniua 4 4 
Olegi Dreuulunoi obtmet fd 
Olege fugientis mtferrtmus interitui- T)Ai)>m4fifui 
te p<n Micbael 


Olefcbno , Gem. Rofenberg 4i4 Pjfltuptui Mofcot ab ipfoprmeipt Pclzertnfet quando CJm&uni fUfi 
t|»4 mconuiuijsofferrifolitus urb *'6 

O/gtrii »6 Panic beau Virgmii — 6 Pflrkircheit 

Oftu 4 4 Dmuitinai uici/, maril: 'g Pannonia c Hungaria Pfortzacb 

mortem afruteubaeP 46 Pannonia inferior 116 a Phapsfl. 

Oliiin GrecUm propila ,baplifmi Pannonia appellatione quideompre— D.Phtlippi ieiunium 
fub rege loannt ConfiantmopoU- hendatur syUb~ fitlskouuicza oppidum 

tano fufeepit , Helcnaifc uocari Papa Clementi! de ieiunio 31 e Pteltzafl. Poloniam a Silepa dirimat — 

coepta efl. ibidem Paphii tu- 'B« 

Olba «1 legatos Dreuulianorm eru Papia feu Papinouugorod duitae <jl_ Pierbacb 

delitae, ibidem a. eadem Drc- «/Irum. ibidem - Pierftimii nobilia 

uulianorm inebriatorum 1000 Parebo duitae cum eaPro ad Sebo- Piefcoyafl. 

lonam fluuium 1404 Pieibioppidum 

Partzouu Polonta primum opptdu Pieffulcdomm poflanm 
1434.1,14 ‘ eiefzafl. 

Parn femfodma 149 e p/Itu, Scapha 

OpocauiHa ,404 Paftoofcroepp.ercaftrum «16 Pirtrrcouia oppidum 

OpolL cimae tum uProai Ode- Patiffua amnis, nucTiffmcrTizddc- P'[cu humana forma 
ram 15*4-- flu* 17, c p ifcesmiri 

Oppatouu «7 c Pauli louij epiftola ad toannem Ru- P‘fies m nofeoma circi Muron dft. - 

Oppidorum oppugnatio soa fum, arcbiepifcopum Con/Vnh» lu/ii <74 

Opfchafluuius 714- num 1^7 a. eiufdem liber de lega- P'f ccl inthermitBudenpbutuiui, fui 

Opotzha duitae cum caftro 139« Itone Baiih/ Magni principis Mo m frigidam translati emoriuntur 

Orstoretquomoio aMofcic excipi- feouuuua. Clementem Vllpon-' >*c 

uniur 4t<}{ tradentur uo-C- t#em „84 VlanU cuiufdam pcUet ddicatifrhut 

OreatRecbeluuitza 140 c pauperibus ad principem non patere toOd 

Orephackarx 7^.76 c ddum f+t -Plefcoma duitaa yid. st6 a. 

407 4 


occidit. ibidem 

Olmutim feles Epifccpaltsad flu. 
uium KorauuapUnra. 1440 
14» £ 


•37* 

iirfc 

'•‘f 

4>6 

»»e 


.4«» 

«16 

■p6_ 

,416 

>14 
»4 
1,0 4 
4,4 - 

7 r* 


t "O Rbafl. 

«J\F 


Rab oppidum 
Radocbodyc 
Ut Radomi 
fi b Rakhuftb 
108 6- Rapolflciis 
»17 4 Raflnfxld. 
ilS « Radat 
v>4i. Ratiffona comitii I mperij habiti 
*if< 

Regi) mowii acidi fontes il 6 a 

Reualiaopp.iiia.il! b.izabfe Sue - 
derum regi dedens, nouo bello catt- 

famprabet i-.ai 

Rex 4,6 b 


M* 

i+i b 
14. t 

SUS-- 

H^Z- 

•<7 * 

SkiL 

■16 c - 


INDEX 

107 i.flmiM 7JC PoyasSemnoimont fi| 

Plefcoumenlismoneta 16 c Fraga , caput regni Bobemie i;j < 

Fltfcouuienfes cafariebi/urcata,PolQ_ Fracopskij reges cur ita nominat. 

n orum more, uti 7 tf i_ 1016 

Plefeeuuienfium ueterum integritas, PracopnpmhorU 
candor ac /implicitas laudata_ pradtuum poena 
77 b prepdt fluita arrogantia 

PluffafL ibidem c Pregarm 

Poerapj- 60 a prelai 

VommtS* ni a Prrpetz Litbuaniafluuius 

Podolia Polonorm regi fubieiiu 109 a 

***< Jrryffafl. 

? B, * ni sra precmipro lata fententia 

Polem— »c principis Gabrielia mors 

Polentzani. Ibiden. -prmeipis fordidi exemplum 

„ ' »si b principis u oluntae , Dei uoluntai. 

PoBc campus 87 a u b regit titulo cur fe dici Mofcus tulit 

Volontaib.»sc.emUmesstnop=. prmeipes inaugurandi modus apud *«b - 

P' 1 ** ese a - Mofeos , 9 a regium magis iuuare alios, quam ati- 

PoloniarexJUrtarm m Mofcum priorum eleflio ita.ipb ormu\auxilio 'mdigere 1474 

101 b Priftauus 4 4 , regum Pracopenfium potentia 101 a 

Folonia regum genealogia >14 Pri/lauut _,g 4 regumTaxtarorumliberalilaiinfuos _ 

Poloniam natiuo [ale faxeoabuniu. pro anima defimai quid ficiendm *?*> — 

J* ,, 18» f- 14 c rcginasTartarorumiiipublieii pro. 

Polonia Mofeouirti aota.eimdrm procuratores Mo/ci habere conflitu' cedentes /acies obtrgere sob 

umcunt m»-*- tajmnia , quantum oratoribus Rtifebuilla 1404 

^rolom ulim Sarmahe diSi 205 bcr dandum 11+e religionis nodra hommes a Kcfcia 

- Kom.lmp.fubirai.ibid. eur abeo -Pro/curnic* mulieret 4tc nunquam dimitti 44-i— 

defecerint. , tbtd, Prodftuuuza tsyb. inb. eiufdem rerum tatam permutatione gentes a- 

Poloni unie nomen acceperint ic .opt.cenopa • . . 44*- liquoluii 73 1 

Polonorumcr Mofcorumdc Smoten Prufebcpp. _ rerum Hungaricarum mirabilis com 


« 4+4 

nb 

st c 


14 


t8ib 


Zicoo concroucrfu 201 b.mducU Pr aflia 

“ 7< Prufiie ducis fedcs.rroias mnim M b R»/an principatus Mofcoaaia 8 4 b 

Pobnorumrrgnum „ c Pfcbrgafl. 1401 Rrfcbak «24 

PolotiisGubnelBajiliusbelum uiit- Pfina t Gcrm.Ples ,4.44 Rcfljfau tb 

«il Psfiouu , [tu Obsbouu principatus ReJJs“- OwL_ 

Polontt^i «14.1454 7« 4 Retj; 1574 

P tlouutt^a Utbuuaniaopp. 1514 Pudpandus < 0 b Rrsm prouincia <ib. riufdcm gens 

Poloaut^i n u.87 a -Pacldiuia immaturirum corrupte- autdt/iima tbtd, 

Poloautijos Gothos non fliiffc.ibid.b- U ,04 (, Rrr;inopp.<>i b.4 7 c.tjuomodo tna- 

Polo^icoau i Mofeo expugnainai- puerorum cerumen apud Mofcoi Iu arttbus w manus Mofet pmte- 

aaj b cTematum. ftjg, ,74 ncrit _ 6« 4 

Polocgko eaftrum 144 pacrpn-4 habitaculum an 'mgredili- Rb1fl.2b.ria5foni71b.lacm. ibid. 

Polol^ko arbt ai Dauniam Litbua- ccat- j«a Rbechijanfl. 840 


rnc 

PoUafl. 

Pollina 

Polnaflauiai 

Pommhi,id efl.Mnonofynon 

Pomorij4 
populita 
Porojfouun 
Pofctvn 
Poffocb 
Poftonia 
Potat fecretariua 
Potiuulo oppidum 
Pojas cingulum 


Tii- Purgaaa opp. i quo Marcbionata» Rbcnci erruoram genii - «8 b 

2C Burgouia nomen habet 156 c RbatbenieuiiDitUndi mol 554 
56 c purgatorium Rateni non credant Rbatoiu b. quando Selaaonicii li- 

76 c 41 c.2oi 4 teris atiincapermt 14 

117X r>graaiubi ,6,^ Rbatenorum cantilena 10 e.eonflflio 

«ii p7rta4ris - 184), 4»a 

4-..b q Rbuteno««nieclin 4 — 45 b 

isib ^ Rbatenorum lorica 40 c 

«b ^”*Nvadragtflm 4 magna Rate- Rbatenorum monachi 41 b 
19 b.46b V 4 noram 424 Rbatenorum me tropolit 4 aatoniAS 

\9ib <juudrage|imu 4 dic« j 7 b 27« 

\(,a quafliones CjrilU euiufdam ad epi- Rbatenorum de prmcipalutonten- 

1tC.I 9< fcopum Kipbontcm 14 c ticub. principatus diaiflo. lbid,c 
Hb Q^im [ane et^aiuiiii tiic Rbatenorum princeps, cur Impera» 

- 7 » tof 




t N D E X.' , . 

tor didat i< i eius gemit colore ‘bid, Salisburgum , HungfiV Sottodt 

*€5sa2rs 

JL«tmi*m*M**** 7 'c ^AmMuxor,i ob!M**r 

f «STL* ■** % 

ctoreiuda i* . ' 

Rbufcnoi ot Vuagriji , feu Vuaregis Rufjum oppidum mia mb 

potius!prmcipetfuos euociffe ,b R#r«m ippr^tionf f>mw. WuifluuM 7 S‘ 

■ r -• • 4n!i<r 1054 er Gr 4 corum'C 4 drm Simaraji. 7 °* 

religio to 6 a SumftmUcw '+°® 

Rufforum ingenii »°4 SamarcandaregidciuitasTartaru- 

Rulforwm nomen undenonnuUi trd^~ 1004.1» b — 

rerSamoged * ,e 

ru/lici itmerd fit crc coguntur 1404 samogitarumfiaturastaria .uettUm, 
Ruteni canam deficiunt ygiumir habitationes, poculi, beVuoptat, 

g,i- Rbuteni — “ 4r4lf4((gHf4,fqiM "» fc 

uf4_ Ruteni cur peditatu crtormeuUanon Samogitarum [uperflitio tbid.c 

tf4~ uf 4 n (ur 104 Samogitbiadefcripta »*’• 

Roehuuolocbda Plefcouia princeps Rutenorum audacia, ibid. celeritas. »!< , . « 

s< - ibid. communia arma qua 49 c in ^umogitbii qurJ 4 dmir 4 Zione pinw 

6& templo eeremonie 4* b.fuperfti- habeat *'• * 

11; 4 |io +«b Samogubte idololatria adhuc 6 e 

7 fr Rutenorum dodores 414^ dos 47 Samogiibia prapdits, Starojia tjua^ 
Itic - t.pfli dies 4.1 a. religio 17^ fenior didrn «*><“ 

£1 4.,jo 4- — —$an(tM nafm promontorium ti7.c> t 

,4_ x— — - ab alijs umbilicus maris, C7 4 non- 


Rbutenis qui nam initio imperarim, 
cur mcertum.ibii.a.uide R buteni - 
Riga.Liuonit metropolis 7» c. 76 i. 

t14c.1ssc.1n4.iifb 
Rigenfes Rom religionis ritm-aboU - 
MCFwUC »l*« 

Rigenfes Rulli 57 4 

Rip/jci montes 8 n 

Riuualia oppidum 
Rochmida 


nullis Charybdis uoeald. 
1, c fandorum imagines 


ibid. 
sst 
101 b 
4 J« 

>{ 1 C 

• 4 » *- 


Rode 

Roliuuan oppidm 
Romanus 
Ro felina thema 
Rofemberg 
Roffeia 
Roft ouufebe 

Roffouu ciuitat crcaflrmjirchie- & Accrdos uiduut m r™"" p — 

pifeopalts [cie t phs- Sacerdoti nodu cum uxore eon fandos a Gratis muocars 

fie ib cumbenti,anmaneccclrpam'mgre S. Sergius ubi [r pullus 

Rofouua Demetrii duitas c r c4/Jri- di liceat st b Saniomtria 

71 c.itcm 4 ii 4 Rjouuu, q 44 defer- faeer dites 4 «b Satidomir eiuitas cm caflro 

ta appellatur ibid. faccrdotcs fcculartt 18 4- Sapgirei rex a Cazenenfibus depoft 

Robicio/I. iib faccrdotcs ejut'nam confccrtri mim— lur 

Rubiu 1434 mc debeant , 6x - Sapgirei regis Cazancnfwm cinfiUM 

Rublus ssc facerdotum autoritas 19 c. ueftitus o f b 

Rubo /iuuiui nauigabilis usa. uda- 27 c ~ Sapgirei ex Ca&n profidus , Vuo- 

Duuinu — facerdotum coniugium Gangrtnp fy lodtmeriam et Nouuogardum m* 

RudnilU ij8 b.ijrcrtjib nocd-concefjum ;i 4 feriorem depopulatur sib 

Rurick prmccpt jc facerdotum uitiorum punitio 194 Ssrjirrgno Tbemirhutlu Tartaro-- 

Rufiiact genttsorigo -tb-^acramentumdiuconferuatum p fito-- rumrexprapit 81* 

Ru/?i44lb4 t<S)4 nt.ejuid petendum ss *— Sareamandeos planta 100 J 

Rufiia pdc Graea 17 4~ facramenta quot cr qua pntGra- Sarmata olim Imp. Rom. fubditi 

Rupta mprior i«n»-- c« 1040 »orb 

RuPia unde nomcnbabcat ,uariat c*- i Sacris quando fuftscndi quit popit Sarmatici montes i 78 b.i» 4 * 

tarrnhminnee .a - .aU Cjalaus Vuntodin 


tareopmiones m-- 36 b 

R »/?(4 quomodo Chriftiana fida Sadachgirei Praeopenpum rex 

7 4 — tou 


«e 


Satlaus vuolodimeri filius 
SatabeOus infula 

Sauuichofl 

Rufiia quo uf<^ protendatur 14 fal de tabula prmipis apud Mofcot 1414.1514 

Rupttmmen unde effluxerit 16, a quiu-uefignet 118 e Sauuolde nps horda 

Rufiia principes x b. Tartaris tribu- fal p reni alueus ad Karip fl.ripam Sauuodmjetreges 
tarijpdi 7 C .»7 c 1870 — Saxo Septemuir captus 

Rufitam antiquitus Roffeitm, erue- falh flos eur gemma Jieatur^—ibdM Scandia trium regnorum nomen 

rius appellatam ejfe 1 4 fatis n^surapud H ungaros abundan ns b 

Rufitam i Roxolania cognommatam tia ibid.4 Scundidm continenti adharert 

effe la.ltetniRuJfo , item i fi [co falitidarum defale iudutm 1S7 b 114C 

Scbdm^ 


• 37 ‘i 

oie 

9 pb 

ut e 




r 


i 

« 

i 

4 < - 

■A. 


T* 

I» 

flr- 

*\ 

tti 

te> 


INDEX. 

Sebtmicbii T erlerorum ngio er tet 

urbi 100 Strbli - — 

Scbdmenfluuiui ijsc Serpono mi Lucomorya 

Scherdmgad Ocnum ur a 8 ib 

Sebdrki t;ci Seruij 

Sebet fiuuiut ex eodem heu , unde de Ser-j hiflorid 
Turuit adii feruitut 

Sihatibeek Tenerorum rex It b Seruuoldut Vuolo iimeri T. 
Scbeachmeirex ■01fr.10w.14w- Scfi/?. 


Scheale Tartarae 

Sebertfeho uue 

Schefiopero 

Sebibeaiki 

Scbicbmemei 

Schideck. 

Scbtdhuu oppidum 
Scbirni 
Schirmhoiu 
Schlmguue fiuuiut 
Scbklouu 
Sebenei fi. 

Scbolou fi. 

Scbock/ua 


M> 

(1 

«1 

«1 

*)< 

0 


9w.974.Di c Sruentir N orduuedi ed Mofcot fu- 

ia b geJlmifiio,mtentut +S-t- 

— Dic feuerttetii exemplum 10 b 

9ifr.tooc Seuueri i£ 

ii 4.99A Seuuerecprmeipetui xd.olb 
Seuuert proumcueoppiie, cr popu 
lue beHicofue 694 

Seuuerenfei prmeipei unie genus fuu 
ducent 

Seuuenhi prmeipdtui 


«7 

>03 b 

>ob 

1+1 < 

tftd 

m 1 

«4.748 


1 tld SldXonice liegue utetes populos, rittl 
te dcfidemGreccTumorcfequi ifr 
c efir.... SUuonice Ungue utentuia populo- 
rum cetelogut. ibide 

*e Slor.in 151 c 

734 Slouuode oppidum 8+ c 

494- Smolenfto erx 1 e. 14.1 e. 4Mo/i_i 
ijL urbe quantum diftet 167-L 

■77 J smolemzko epife epjUiiiuit dl 70 c. 

7 lfr.l >14 — _ 

Smoleniho e munibus Litbuanon 1 
SC^Lfr 

Smoleniko fruflre e Litbuitinii op- 
pugnetur » e 

Smolenzuoum e Polonit fiufire op- 
pugnatu S09 6 conticur rfu iosIl 
proditionc e Mofcuceptu. ibid. 
70-4. Jmolm ^feo inficis Uthuuenu prin ' 
c.67 fr apeiui 107 b 


Seyd .fupreraut Terleroru [ecerchi Smolenczko proditione cupitur 11 fr. 


96 b 

Sibierprouincid 


Tfs—Sibutlhniui 


_ 70 c — 

604.344 Smoimcia mirabiiis uirtutis equa 
I _ Si4 1844 

S cbontu oppidum ej fiuuiut ->4.1 b /igiDuen Mofci — i*ii Sm fi. 70 b 

Schofna fluutui 67 c Sigi/mumiui Auguilus Polonia rex, Snouuxoppiduin «37 c 

Scboja autoriurum exenteratum dona- Sola/l <178.144-1 

ScbuuartJtuuajJer 157A uit 110 b Solimannu! cur Hungariain bofli’- 

Scbcuuriga 671 Sigifmundut baro cur i D. Maximi- terinuaferit 1478 

Sciabant 161 b luno ad principem Mofcouuia Solimannusquinuc mu potitur,!» 

Sclauontca pro Slationica corrupti mijjus 14.1c.181b Albi, tu Buda , amplijiimu balnrS 

^ c * -ab Sigifmundut /rre tufumpra /rigore pro fr atq ; Juti fieri curault iSi b 

Sdauorum linguam tOlius Europe aimferat t;ic folc uSiUaltfolflttio in Solouukt in- 

Utijlimtm cjjc te«c Sigifmkdus legatus cum comite Ni- fala duab. tanliun boris [plend ae 

Snd.fupremut jaccrdos 103 b colaoaSalmisad Solimanu 1474 774 

s, ‘8 w k uja Sigtfmandus orator ,cur Marii Hun- folem feris Loppis aftiuali folilirio 

Scilskouu 1400 garia regmi Buda monuerit tijj Xi. diebus non occidere ti 9 b 

Sclgi PereatUmki 114 Sigifmundut rex Polonia 10 Bb.m Solouuki infula 770. fal ineaco- 

Seigi.bangk 77 a. 73 b b. contra Ba/ilmm bellam geiit pio/tus decoquitur. ibid.etiam co= 

SelefmKoU, ferrent claam.boceft, 11 c piofaiBicbaIecuia.ptfcatio.tbid. 

polia orAtcm t-p b Sigifmundai Potonia rex, ex priore Soltan/egts filius tojb 

»Sib uxore Barbara.Heduaigmfafce- Soluua 353 c 

Selymus Turearum Imperator 16.14 pifcex poileriore Bona, Sigifmun Sopbia,Bajilij uxor >718. riufccm 

Semfiuuua tj_c dumi 1 Polonia regem, crc. 138 miraaflutu 90.118 

« cmm nb Sigifmundt 1 1 Poioma regis matri- Sopbia Fridcriti Danorum regis F. 

Semesfaxum 117J: monu 138 1148 

Stmetytx mcidit m joueam , quam Sigifmundi regis Polonia cu Maxi- Sorogli 370 

alteri flruxit « o b miltano Cafart nccc(iitudo w-£ Soflafii 8 w 

Semetxiti: apud principi dcfeflioms (iluripifees 170 c Sotolu homuncionis domus 1408 

crimme mfimulaiia 6^_s Slmacrglaidolum 6e Siuuar 14S4.1I6C 

Stmccxmi 9 a StmeonCrubil 66 a dc Spiritu fanflo error ;^a 

Scmfipifeis ta SimeonPadcrouuitxaKurba 7»4 StanHlausVuolodimtriF. 6_s 

Semnicia tberma 1« j_c ShnconPbcodorouuit^Kurbfi 844 Starodup oppidum 69 a.icp b.a Po- 

ScmnaiPo>M,cmgulu< mundi 81 b SnneoTropbtmouufecrttarius nib- liuuto quot miliaribus diftet - 

Semo uttes NUx,out4 dux ,0- 4 fiU< ftnusm Albo lacu _jc- 708 

n c ftmulacrafculptacurGracinonba- Starojla.fcnior tsqd 


Scnna 1338 beant 

feptlitndunepoft [olis occafunt qb a Slatababd 
Septentrionali»» hominum (impltci SlatauiVa 


101 c Stccolna 116 4 

81 c Stcpbanus comes S<epu|ien[is 17C 
dfta Stcpbanus cpiftopnsPcmicnfesw^ 
»4 i* 




I N D B X. 

deuaciUanteicolirmallsbJde*- Suuttopolebus Vuoloikueri t. 6c Tartarorum iuramentm *6l 
pui Ruthenos JZmirS dcorm Suumtrauua '*< « T<rt4ror»m nomina dignitatum u _ 

-ibii Suuclena oppidum ' 5 »^ prmapatuum >ojt 

SlephanmMoUatmUPalafmus 114 $u»or , z ecb oppidum «- T<rf«ron.« ortgo cr reget 86 c 

Vuaiuoda » t />!»* *««*»« Tauntll» Cberfonc- Tartarorum regu libcrahlas m fuuc. 

^Sternbcrt Z,p ° Ua ^‘ fylaSeuuera proumcu circa Braf. Tartarorum ucRitus nt. 9 ob 

lerbJbeuus^Mcier.lriaftu- U ftcr Tortae feri rerum permutatione 

riommeenera “ <m- Syluefterpapa H* uti 9 ia. item quando apuuOot 

Slef, hieza oppidum mi 6 S>»fo» TbrffabnicnPtarAMfct- auri argit^ufu, habeatur, ibii 

Stokbolm 4-f i,it6+- P M l 9 * * €lu1 locu * & Biulhuu- T<*rf*roj w«r m Io<o no» a» com- 

S/olp, columna *U 4 *-- ««* . •? Wi 

Stolpniki —vf* fynodi magne fepte^Sedut nos non Taln s*st 

Sf rr b xc oppidum t ot - ChriftUnos , mqutt Tif«rof «rtriw . GrM* fuilje. AtL 

Slretennedies 4 Ruthenis curfolen — Stzucbogorafluuius » c Taurica Cberfonefus •<>•»- 

niter quotannis celebretur ttb-bzurna genus mufiees apud Mofcoi Tauncaregiu uret quando labefa- 
Strigonium^flrogranu alias ihb 5 ,c 

Striba, dolum ixr T Tauncerex potentur faOtaiiffen. 

StrubOccafluuljkfuU ffb~ ■ I ^ Acbnis fluuiut *i 6 fione aliorum regum wic 

Strumm,Uermanice Sebuuartzuuaf~ X T<tbtarm'fcb Tartaroru rex, Taurica rrgei Tartan a Sanuolben- 
fer uri- Demetrium uutc >a Itimorti «•'* 

Strupilicafirum *ie Tamburlanufcu Theminuthlu , qui Taurinum o Pnzenigi Sjt 

Strupmfl. t+tra- Boiazete Otlomanum deuictt.pa- -templa lateritia <jf 

Stubnauid thema i 9 it tria 161 f> Terluh t|0 4 uie- 

Surioneipifces,antiquitisSiluridi~-Tanaisfl. efc.66b. Donuocatue Terfacb oppidum 7j* 

«i » 70 -<- .6,c. riw(i; orlw ir Teiher, Plinio Erytbratao -ryot 

/turionum genera 67 c Tanais mmorubivmtur o 7 b Teutonum ordo, quorum caput Rw- 

Suatoslai matris moritura uoxex — Tanais ubi prmunauigabilis. ibid.a 
trema 


fuber,hfons 

Suchanafl. 

Succim periculo fa pifcatio 

Sula fluuius 

fulpbur proferent lacus 


ibidJi 

IJ74.I44K— 

It4 

44 — 


4"*" T4ffC4l nomrn unie <(r</uflS 1S44 Teutonici ut floret. 

109« Tartari an fures 9 <rr Teya fi. 

79 t-- Tartari cur ab antiquis Hamaxourf- Thacbamifcb rex 
« 4 *- uocati ,<,* Tbauriciarex 

* 4 - Tartari cur ultra Rctzan non fice- Themerbofcba rex et f- 

7 * 4 - rintprogrcfj 8 SV Tbmiraffaikrexunde nomenacce- - 

S«r4«ftrum fo-c.flu. 6 sa.p 6 a Tartari cr Hofcifemuicemmfcfta- perit. Aiir 

(uperjUiionis exemplum refoliti 2i;c Dorpatenfem agri- tbemr ferrum.- Mi. 

Surcicumoppidum — uaDant ixoc.1214 Teturkutlurrx ibid.a 

fufeeptores infamum STt- Tartari Kofcomam iuuadunt »}c Themnich Uamairex. llid. 

Sufdalt principatus nc. 8+6 iion- TartanPolonismaxime mfcstnarr Thcodorirus Raih >64 

eiufdcm nominis caftrum,ey citu— Tartari quomodo m angu/h/i pu— Tbeodo/ia,nunc Caffa,uclCaphaap 

tn,m qua epifcopaiufcMr-ibtl gnrm 90-b- pcHata 101 i. | 6 >«- 

SuadoU ,c Tartari quondam Seylba d,ai Theodorus a 7 ,aehtrias fratres Ba- 

Suuxtopokhus per ficarios, Boris er 205 b — fikj era ~ 

Chlcb fratres (uos interfici curauit -Tartari rurfwi egregii de feripti t 9 4 Theophanes 195 !>. eius locus de ani- 
7 b Tartanitl citra M.M . Kofcos 9 8 4 mdrum ot orto liberatione >01 b- - 

SuatosUuslgor filius 44 Tarfjrorum 4mu i 9 c pugnani Tbeopbihuarcbicpilcepm 11 4 

Suuatoslaus 'mBulgariamprofeSua, ratio. ibii. tberma ad Budam regiam ealidtfii- 

Pereaslauu duitatem obfidet, ea- — Tartarorum confuetudo-, dummui* m * « 77 • m i/fiem quoq; utuot 
pitq; r 4 cinosfautunt pob pifces haberi. 1 bii. 

Suuatoilitu a matre ad baptifmum Tartarorum corpora er mores bt- ‘hermaadVagtripam tS> CI774 
perduci nunquam potuit 4C r.— {hales toa- ***** 

iw dcntq : utdona. ibii. Tartarorum crudelitas usa ‘berme Rhetiaapud Fauarrasptb-- 

Suuatoslam utdor { i. Vuuolodi- Tartarorum diuifio in boriaa cr tb<TW * M ltl ' Cmoittu»! cr Jn»- 
mmF. fic conurntiM l8c-- mdamoppitU >*t* 

Suuatoslai m Crocos expeditio ib Tartarorum domus quales 161 e Tbokaiarx tpoh 

mori. ibid.e~ Tartarorum gens uaga , CT bello il^~ Thomac Palae logus < 7.Ii.>o6i- 

Suualoslai oratio adfuos sb luftre lfrI - Thorda oppidu falmis etkbre itr-C-- 

Suuelia ptoumcia ingens 116 4 .i 6 j 4 Tartarorum equi qualet tmt Tbur Litbuuame fl. I04-.joy4 

— Tbiir(4nM 


« 64 . 

«ut 

Mfr» 

« 4 i ttyd - 

IIT* 

Io i - 

( e 


L* . . ... . tUDBSC. 

»«r«r« imp.Cxantmmtti 1 61 Valentium upt r ngtret, lburoi . uti vbronttcati 

tburcu cr dataret Chlopptgrod vdctmm ZngeLjrtitl Cclhtm lio c i 8 te udeOungm 

oppidum id^eUirrur» ,14 y„tndorpu ab Eruo Brunfuigh Vnijsby oppid«i»\ „ 4 

Tt.fcut Hungaru fl . unde oriatur oecup.u V,4 VoldeLm Danorumrex mu 

r.-L.r 9e a „ Vf/uer VuUrufLconfluxtli nl< Volmaruopp. ibtlb— 

rilfH frUUSUZfZ * ■ ' S ° fc VcLk 'P rc “>*t 6 7 b Volmarimvrangelm „i 4 

' 7 *‘ iMo/w- Komitu pofl commonent petita 14 e 

3 Er ‘ 7 ^ ^VcppivLyflbcniacbfluxutZa- 

ySri r-f-l— 1 < ult "«»ViupiUl^c m ^jM „ia Vppa fluiuui 

nztm,T,(c hem , i7 b. H a- molm , ti l -urifoL dediSa 

laB . Vfiduopp. »i ’ «ri.Tbur urox 

comitia celebrata »13 017 4, Vrfendof 

Toroiu opp. iu< „ 14 Vrfendouu 

. oropccz opp.ty caflrum loV.7^ ueredariofumagifleTlafcbeick <f 4 urtl ilbi ubi 

Umtm quale geum apud Mo/ioi «reo.,-*, hLfloLia [rigore vludidolm 

torturi l VjJafl.B1b.140i eiul longitudo 

I ruu/iomiru < y ‘{•hi opp. ».«4 tib _ 

r£S£Z .Bell. ^‘ a bUrgm0et ’ Mt VfleietfiuM -1 Io 4 

tT*B<utflio rmrj in fr.li. 7 ’* V *?‘“ , i^-V&iUs^nlArtemporim 1644 

TribezmoDBidum Utftimoifi eadem t*m uirii quim ufurt ex dextante t„c 

Trrpci £TdL - 'm *pud Tirtirol ,ob u[ura(e[qmcentefimia:fflgde_ 

TreieuJeioitll l’ T> ^ Tcrlnfc me ternum XX «Sai 

OotcluhrJm r m /“* VglitizprHicipitui te Vfl>ugprcmntu,op»^r*nt 79* 

5£sk ~-S-vS‘^ w :r 

Tropbimouu , (, ,0°“ ^ V^u*« «biconic toilfurttdo uetuc vuorrgo, primim Rbuirms rape-- 

Pkr "“T ib’i Vuiregum mire. 

t4l, 'L Vienna 4J Dunubiuii/iu 14*4 Viurftzkoii 17 b 

r* VUireXmori* ,b 

Turin,,J ii n • l00t “ M0 jl “ Mofcw utitur mi VueirupufU oppidum 14U 

•> V UHuUmgern-of. Huogariempro- Vuedrifcb/i io» Vueirofcb 7» i 

t!^ ! I T ^ “** durerr,ul pro Crr.it» bibtnpof- - Vurlu fl. ' 

Terur» iduer[ut Mofco, optm (io. VueheLfcijL - 7j e.^ 

Tu^uT*! . . , 1 * 64 D.Virgieisieiuiuum 4 ib Vwliki Kae/i ,74 

■ T blru 111 * lo " oml ’“ cr Vlfcorafl. jit vel.kiliiki oppidum erem _^i 

T „ ibu-viftuU/L ivs-i-Vuenileii li_ 

Turutomuoequit.ceupricipuum VtfiuU.fru ViftiBi.feHlfiuU ortui vuerofe. eb 

Dn muni» .fumrao bonort Jigiu- - „ 4 « Lerfl 

TuuL 0 . l8ot vi "^"'“mopp. »1. b.» 4 4 Vurfprimium.Gcrminit Vuei/Wm 

Tuurr ,pue Otuuer , uugm» olm. uilnc^ulaplex ,i 4 c ,»14 

Rupi* prineipi^i» 714.14+4 »iiriolu,Gr4ch thokilttbuuhLu^ji- Vutft.octidtai »«b 

Tuuemji 1 monc.4 , 6C airemcmuui fuionum dici. ibtd. vi»»i*HiIi* Suuelra/ium ditio n 4 b 

Tuucrt^t (t. 7J4»4 j_i_ uilrioli fdfluij coficiedifiodiM. ibii. Vutilkkeptoumee l+c fl ifcd, 

■v ,1 fl 0.4 .,..:J..L i] 


Tyra fi. 

tTrinnicum nemplum 

Xocitpt^. 4 r» , 0 , 4 tiufdtmUiii. 

V o V _ vUn 

Agutfluuiui ,ite vlritbtKircbe* 

Verlimu» Prior Hullenitn- vmbtr 

1 ■, V luduliui Bocmi* m», H uttbiemr quinium i Crituui djl-t' \a 7 4 

ViwlodmuriH Rotbimdem Jibi iun. g» Vngeru futcejor i 4 U Vumden.VuHidiftb ' ^4 

P* 44 »08 b VumUndii „|, _ 

«aigdUmmum mercium mfifcu-n vuerkpigm 14^ vu«litw w 7 b.i S ,i 

rt i* m «ob- Vngwijeorum^ origo tic.il«b Vui[tb« i 4 , e 

— T luflcrnt 


ii Vit^ecbdifl. " |,4 vuidocbefl. , 43 , 

VUd»Uib.jliniii«iperiti 4 1444 Vuiepenfi. id VU4T4dmimtberm4 
ibid.- isti 0pp.4nccrfl.714.14n- 
10 J b- vuilbelmui Auftrix dux »1 b 
* 44 c Vuibu- 101 b. n 8 4 .i 4 -.i> me 
b Cipi» Litbuu inii ios b.>»+* 


INDEX. 

vuiHtmiiz 

Vvtftricid «44* VuotaM 

yuiMien *•* VnoOtomk 

Vuitepfco urbi f^t—Sruo&ouutz* 

VuitoUm mgnuA Litbwumd dMxVuolkonzhtJylud 

t — • i. m TTnnlnrniiA n ia D 


VutntkprmclputmeiufJtm nomt 
, 0fd iMcmciHititecrcijin tti 
„»ui S iu Vuorotkski oppidum * 6 <> 

„,b Vmtzlurrgfo . r6tr 

7n -uxorrm nonbsbcntifuccr&otitit r 


Vul^Uu* Hu« 2 <ri 4 r« «r >.*»<- _ purtmthrfuurifuirepmert 79^'" 


i Tureis opprtffm 
■ Vuludislui proles 
uulpin* pcUcs 
Vuolgolici 
Vuoldui lueu 
VuolUmitz 


ur Vuoltboui ifl. 17b.7sb.7si 

tbia± Vuolok cimus C csflrum n±- X VcbtLsnd 
to d Vuolok lucus — — * 7 ~b- ~ 

»4 VuolodimcrU exuflu 7* r V* Agithui 

» 4 , 0 e Vuoloibneriu ieferiptu i+b «I*- X J Zumosfl. 
117*- fitu — 7— i<« o- 2<rMiirclimc 


VuolUmitz »7« />»< “ 7 “ ' a ZcrwBrckmt 

Vuolg< fl- «4^4- Vuoloilmtreiz opptim cwn c<//ro pdfci 

Vuolgulucus, qui er Vuolbd Rjttbf- 140 < Zekhtli 

dL< dJmm c^f JunlnAimtri rei ?cflx < C. 6 i. b.C. rr 


tolgd Ucm, qui CT Vuolbd RHtoe* «4.0« Zetocu 

nis, er Rb < Ptolenuo , C T BdeL Vuoloihneri res ge/U s c. 6 i. B.C. zepufium 
Turturis uocutur 714 7 4&+sb Zepufijuq 


IWIIMI HVUHW C 

Vitolgc fluuij rami 70. «00 b of' Vuelofthdck 
tui t6se oftia 100 6 tTdHiu (U^^uonnuar- 
que influxus m mutrt -tiaxunum Vuorotmopp.uiOccum 


Zepujij uquu uenenofu 
*4*< Zirkmi;(jcw 
•4® ® Zo<fomit4 
ralicfis 


«4-f 

t&lb 
190 4 

Ulli — 
f»b 
17«« 
»794 

.844 

ij>i 4 ~ 


. Ut 

\mitdl driii fanlrt ilC 



PINIS. 








basileae, ex offiqina ovo* 

RINIANA, per POLVCARPVM ET HIERO NY» 
MVM G e M V S AE O S, & B AL T H A S A RV M H A N, 

Anao Salutis humanae M. D. L XXL 
Menfe Mictio. 




I 



b 




'e > : . 

t' 


i 

V 

b 


. 


Rnuiurirritng 
ermtiglichl Juri h 

Herrn 

OberbUrgermeister 
Jurij M. Luschkow 

respektvoll gewidmet 
von der Firma 
BENE B0ROM0BEL 

K K HOFBIBLIOTHEK 
6ST E R RE IC H ISC H E 
NAT IONAI BIBIIOT MEK 



ii.-; fPi-i 


i 


m ^ 7 — m 









. 










Otltrrtichitch* Nal on«*b«W»ofh*k 


llllillillil 


♦Z1 67204008 


w 1 ' f 


i •' .r 


,4